૩. દસબલવગ્ગો

૧. દસબલસુત્તવણ્ણના

૨૧. પઠમં દુતિયસ્સેવ સઙ્ખેપો પઠમસુત્તે સઙ્ખેપવુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિત્થારવસેન દુતિયસુત્તસ્સ દેસિતત્તા, તઞ્ચ પન ભગવા પઠમસુત્તં સઙ્ખેપતો દેસેસિ, દુતિયં તતો વિત્થારતો. પઠમં વા સંખિત્તરુચીનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયેન સઙ્ખેપતો દેસેસિ, દુતિયં પન અત્તનો રુચિયા તતો વિત્થારતો. સીહસમાનવુત્તિકા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તે અત્તનો રુચિયા કથેન્તા અત્તનો થામં દસ્સેન્તાવ કથેન્તિ, તસ્મા દુતિયસુત્તવસેન ચેત્થ અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ, તસ્મિં સંવણ્ણિતે પઠમં સંવણ્ણિતમેવ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

દસબલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયદસબલસુત્તવણ્ણના

૨૨. તત્થાતિ દુતિયસુત્તે. દસહિ બલેહીતિ દસહિ અનઞ્ઞસાધારણેહિ ઞાણબલેહિ, તાનિ તથાગતસ્સેવ બલાનીતિ તથાગતબલાનીતિ વુચ્ચન્તિ. કામઞ્ચ તાનિ એકચ્ચાનં સાવકાનમ્પિ ઉપ્પજ્જન્તિ, યાદિસાનિ પન બુદ્ધાનં ઠાનાટ્ઠાનઞાણાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન તાદિસાનિ તદઞ્ઞેસં કદાચિપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ. હત્થિકુલાનુસારેનાતિ વક્ખમાનહત્થિકુલાનુસારેન. કાળાવકન્તિ કુલસદ્દાપેક્ખાય નપુંસકનિદ્દેસો. એસ નયો સેસેસુપિ. પકતિહત્થિકુલન્તિ ગિરિચરનદિચરવનચરાદિપ્પભેદા ગોચરિયકાળાવકનામા સબ્બાપિ બલેન પાકતિકા હત્થિજાતિ. દસન્નં પુરિસાનન્તિ થામમજ્ઝિમાનં દસન્નં પુરિસાનં. એકસ્સ તથાગતસ્સ કાયબલન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. એકસ્સાતિ ચ તથા હેટ્ઠાકથાયં આગતત્તા દેસનાસોતેન વુત્તં. નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ એત્થ નારા વુચ્ચન્તિ રસ્મિયો, તા બહૂ નાનાવિધા ઇતો ઉપ્પજ્જન્તીતિ નારાયનં, વજિરં, તસ્મા નારાયનસઙ્ઘાતબલન્તિ વજિરસઙ્ઘાતબલન્તિ અત્થો. તથાગતસ્સ કાયબલન્તિ તથાગતસ્સ પાકતિકકાયબલં. સઙ્ગહં ન ગચ્છતિ અત્તનો બલાભાવતો, તતો એવસ્સ બાહિરકતા લામકતા ચ. તદુભયં પનસ્સ કારણેન દસ્સેતું ‘‘એતઞ્હિ નિસ્સાયા’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞન્તિ કાયબલતો અઞ્ઞં તતો વિસુંયેવ. દસસુ ઠાનેસુ દસસુ ઞાતબ્બટ્ઠાનેસુ. યાથાવપટિવેધતો સયઞ્ચ અકમ્પયં, પુગ્ગલઞ્ચ તંસમઙ્ગિં નેય્યેસુ અધિબલં કરોતીતિ આહ ‘‘અકમ્પનટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેન ચા’’તિ.

ઠાનઞ્ચ ઠાનતોતિ કારણઞ્ચ કારણતો. કારણઞ્હિ યસ્મા ફલં તિટ્ઠતિ તદાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પજ્જતિ ચેવ પવત્તતિ ચ, તસ્મા ‘‘ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિપરિયાયેન અટ્ઠાનન્તિ અકારણં વેદિતબ્બં. તદુભયં ભગવા યેન ઞાણેન યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં હેતૂ પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં ઠાનં, યે યે ધમ્મા યેસં યેસં ધમ્માનં ન હેતૂ ન પચ્ચયા ઉપ્પાદાય, તં તં અટ્ઠાનન્તિ પજાનાતિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘ઠાનઞ્ચ…પે… જાનનં એક’’ન્તિ. કમ્મસમાદાનાનન્તિ કમ્મં સમાદિયિત્વા કતાનં કુસલાકુસલકમ્માનં, કમ્મઞ્ઞેવ વા કમ્મસમાદાનં. ઠાનસો હેતુસોતિ પચ્ચયતો ચ હેતુતો ચ. તત્થ ગતિઉપધિકાલપયોગા વિપાકસ્સ ઠાનં, કમ્મં હેતુ. સબ્બત્થગામિનીપટિપદાજાનનન્તિ સબ્બગતિગામિનિયા અગતિગામિનિયા ચ પટિપદાય મગ્ગસ્સ જાનનં, બહૂસુપિ મનુસ્સેસુ એકમેવ પાણં હનન્તેસુ ‘‘ઇમસ્સ ચેતના નિરયગામિની ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સ તિરચ્છાનયોનિગામિની’’તિ ઇમિના નયેન એકવત્થુસ્મિમ્પિ કુસલાકુસલચેતનાસઙ્ખાતાનં પટિપત્તીનં અવિપરીતતો સભાવજાનનં. અનેકધાતુનાનાધાતુલોકજાનનન્તિ ચક્ખુધાતુઆદીહિ કામધાતુઆદીહિ વા બહુધાતુનો, તાસંયેવ ધાતૂનં વિપરીતતાય નાનપ્પકારધાતુનો ખન્ધાયતનધાતુલોકસ્સ જાનનં. પરસત્તાનન્તિ પરેસં સત્તાનં. નાનાધિમુત્તિકતાજાનનન્તિ હીનાદીહિ અધિમુત્તીહિ નાનાધિમુત્તિકભાવસ્સ જાનનં. તેસંયેવાતિ પરસત્તાનંયેવ. ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તજાનનન્તિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરભાવસ્સ અપરભાવસ્સ વુદ્ધિયા ચેવ હાનિયા ચ જાનનં. ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તીનન્તિ પઠમાદીનં ચતુન્નં ઝાનાનં, ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનં અટ્ઠન્નં વિમોક્ખાનં, સવિતક્કસવિચારાદીનં તિણ્ણં સમાધીનં, પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિઆદીનઞ્ચ નવન્નં અનુપુબ્બસમાપત્તીનં. સંકિલેસવોદાનવુટ્ઠાનજાનનન્તિ હાનભાગિયસ્સ, વિસેસભાગિયસ્સ ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ (વિભ. ૮૨૮) એવં વુત્તપગુણજ્ઝાનસ્સ ચેવ ભવઙ્ગફલસમાપત્તીનઞ્ચ જાનનં. હેટ્ઠિમં હેટ્ઠિમઞ્હિ પગુણજ્ઝાનં ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ પદટ્ઠાનં હોતિ, તસ્મા વોદાનમ્પિ ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ભવઙ્ગેન પન સબ્બઝાનેહિ વુટ્ઠાનં હોતિ. ફલસમાપત્તિયા નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનમેવ સન્ધાય ‘‘તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બેનિવાસજાનનન્તિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન નિવુટ્ઠક્ખન્ધાનં જાનનં. ચુતૂપપાતજાનનન્તિ સત્તાનં ચુતિયા ઉપપત્તિયા ચ યાથાવતો જાનનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. આસવક્ખયજાનનં આસવક્ખયઞાણં, મગ્ગઞાણન્તિ અત્થો. યત્થ પનેતાનિ વિત્થારતો આગતાનિ સંવણ્ણિતાનિ, તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘અભિધમ્મે પના’’તિઆદિમાહ.

બ્યામોહભયવસેન સરણપરિયેસનં સારજ્જનં સારદો, બ્યામોહભયં. વિગતો સારદો એતસ્સાતિ વિસારદો, તસ્સ ભાવો વેસારજ્જં. તં પન ઞાણસમ્પદં પહાનસમ્પદં દેસનાવિસેસસમ્પદં ખેમં નિસ્સાય પવત્તં ચતુબ્બિધં પચ્ચવેક્ખણાઞાણં. તેનાહ ‘‘ચતૂસુ ઠાનેસૂ’’તિઆદિ. ચતૂસૂતિ પરપરિકપ્પિતેસુ વત્થૂસુ. પરપરિકપ્પિતેસુ વા વત્થુમત્તેસુ ચોદનાકારણેસુ. સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતોતિ ‘‘અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ એવં પટિજાનન્તેન તયા. ઇમે ધમ્માતિ ‘‘ઇદં પઞ્ચમં અરિયસચ્ચં, અયં છટ્ઠો ઉપાદાનક્ખન્ધો, ઇદં તેરસમં આયતન’’ન્તિ વેદિતબ્બા ઇમે ધમ્મા. અનભિસમ્બુદ્ધા અપ્પટિવિદ્ધત્તાતિ.

તત્રાતિ તસ્મિં અનભિસમ્બુદ્ધધમ્મસઙ્ખાતે ચોદનાવત્થુસ્મિં. કોચીતિ સમણાદીહિ અઞ્ઞો વા યો કોચિ. સહ ધમ્મેનાતિ સહ હેતુના. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ વિય હેતુપરિયાયો ઇધ ધમ્મ-સદ્દો. હેતૂતિ ચ ઉપ્પત્તિસાધનહેતુ વેદિતબ્બો, ન કારકો સમ્પાપકો વા. નિમિત્તન્તિ કારણં, તં પનેત્થ ચોદનાવત્થુમેવ. ન સમનુપસ્સામિ સમ્માસમ્બુદ્ધભાવતો. ખેમપ્પત્તોતિ અખેમપ્પત્તરૂપાય ચોદનાય અનુપદ્દવં પત્તો નિચ્ચલભાવપ્પત્તો. વેસારજ્જપ્પત્તોતિ વિસારદભાવપ્પત્તો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – ઇમે આસવાતિ કામાસવાદીસુ ઇમે નામ આસવા ન પરિક્ખીણાતિ આસવક્ખયવચનેનેત્થ સબ્બકિલેસપ્પહાનં વુત્તં. ન હિ સો કિલેસો અત્થિ, યો સબ્બસો આસવેસુ ખીણેસુ નપ્પહીયેય્ય. અન્તરાયિકાતિ અન્તરાયકરા, સગ્ગવિમોક્ખાધિગમસ્સ અન્તરાયકરાતિ અત્થો. ધમ્મો હિ યો સંકિલેસતો નિય્યાતિ, સો ‘‘નિય્યાનિકો’’તિ વુત્તો. ધમ્મે નિય્યન્તે તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો નિય્યાનિકોતિ વોહરિતો હોતીતિ તસ્સ પટિક્ખિપન્તો ‘‘સો ન નિય્યાતી’’તિ આહ. કથં પન દેસનાધમ્મો નિય્યાતીતિ વુચ્ચતિ? નિય્યાનત્થસમાધાનતો, સો અભેદોપચારેન ‘‘નિય્યાતી’’તિ વુત્તો. અથ વા ‘‘ધમ્મો દેસિતો’’તિ અરિયધમ્મસ્સ અધિપ્પેતત્તા ન કોચિ વિરોધો.

ઉસભસ્સ ઇદન્તિ આસભં, અસન્તસનટ્ઠેન આસભં વિયાતિ આસભં, સેટ્ઠટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતં. આસભટ્ઠાનટ્ઠાયિતાય આસભા નામ પુબ્બબુદ્ધા. સબ્બઞ્ઞુતપટિજાનનવસેન અભિમુખં ગચ્છન્તિ, ચતસ્સો વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા. ચતસ્સોપિ હિ પરિસા બુદ્ધાભિમુખા એવં તિટ્ઠન્તિ, ન તિટ્ઠન્તિ પરમ્મુખા. ઇદમ્પીતિ ‘‘ઉસભો’’તિ ઇદમ્પિ પદં. તસ્સાતિ નિસભસ્સ. યેસં બલુપ્પાદાવટ્ઠાનાનં વસેન ઉસભસ્સ આસભણ્ઠાનં ઇચ્છિતં, તતો સાતિસયાનં એવ તેસં વસેન આસભણ્ઠાનં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યં કિઞ્ચિ લોકે ઉપમં નામ બુદ્ધગુણાનં નિદસ્સનભાવેન વુચ્ચતિ, સબ્બં તં નિહીનમેવ. તિટ્ઠમાનો ચાતિ અતિટ્ઠન્તોપિ તિટ્ઠમાનો એવ પટિજાનાતિ નામ. ઉપગચ્છતીતિ અનુજાનાતિ.

અટ્ઠ ખો ઇમાતિ ઇદં વેસારજ્જઞાણસ્સ બલદસ્સનં. યથા હિ બ્યત્તં પરિસં અજ્ઝોગાહેત્વા વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં આરાધનસમત્થાય કથાય ધમ્મકથિકસ્સ છેકભાવો પઞ્ઞાયતિ, એવં ઇમા અટ્ઠ પરિસા પત્વા સત્થુ વેસારજ્જઞાણસ્સ બલં પાકટં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પરિસાસૂ’’તિ. ખત્તિયપરિસાતિ ખત્તિયાનં સન્નિપતિતાનં સમૂહો. એસ નયો સબ્બત્થ. મારપરિસાતિ મારકાયિકાનં સન્નિપતિતાનં સમૂહો. મારસદિસાનં મારાનં પરિસાતિ મારપરિસા. સબ્બા ચેતા પરિસા ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન ગહિતા. મનુસ્સા હિ ‘‘એત્થ રાજા નિસિન્નો’’તિ વુત્તે પકતિવચનમ્પિ વત્તું ન સક્કોન્તિ, કચ્છેહિ સેદા મુચ્ચન્તિ, એવં ઉગ્ગા ખત્તિયપરિસા, બ્રાહ્મણા તીસુ વેદેસુ કુસલા હોન્તિ, ગહપતયો નાનાવોહારેસુ ચ અક્ખરચિન્તાય ચ કુસલા, સમણા સકવાદપરવાદેસુ કુસલા, તેસં મજ્ઝે ધમ્મકથાકથનં નામ અતિવિય ભારિયં. દેવાનં ઉગ્ગભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અમનુસ્સોતિ હિ વુત્તમત્તે મનુસ્સાનં સકલસરીરં કમ્પતિ, તેસં રૂપં દિસ્વાપિ સદ્દં સુત્વાપિ સત્તા વિસઞ્ઞિતાપિ હોન્તિ. એવં અમનુસ્સપરિસા ઉગ્ગા. ઇતિ ચેતા પરિસા ઉગ્ગટ્ઠાનદસ્સનવસેન વુત્તા. કસ્મા પનેત્થ યામાદિપરિસા ન ગહિતાતિ? ભુસં કામાભિગિદ્ધતાય યોનિસોમનસિકારવિરહતો. યામાદયો હિ ઉળારુળારે કામે પટિસેવન્તા તત્થાભિગિદ્ધતાય ધમ્મસ્સવનાય સભાવેન ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ, મહાબોધિસત્તાનં પન બુદ્ધાનઞ્ચ આનુભાવેન આકડ્ઢિયમાના કદાચિ નેસં પયિરુપાસનાદીનિ કરોન્તિ તાદિસે મહાસમયે. તેનેવ હિ વિમાનવત્થુદેસનાપિ તંનિમિત્તા બહુલા નાહોસિ. સેટ્ઠનાદન્તિ કેનચિ અપ્પટિહતભાવેન ઉત્તમનાદં. અભીતનાદન્તિ વેસારજ્જયોગતો કુતોચિ નિબ્ભયનાદં. સીહનાદસુત્તેનાતિ ખન્ધિયવગ્ગે આગતેન સીહનાદસુત્તેન. સહનતોતિ ખમનતો. હનનતોતિ વિધમનતો વિદ્ધંસનતો. યથા વાતિઆદિ ‘‘સીહનાદસદિસં વા નાદં નદતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનં.

એતન્તિ ‘‘બ્રહ્મચક્ક’’ન્તિ એતં પદં. પઞ્ઞાપભાવિતન્તિ ચિરકાલપરિભાવિતાય પારમિતાપઞ્ઞાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચ ઉપ્પાદિતં. કરુણાપભાવિતન્તિ ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિનયપ્પવત્તાય મહાકરુણાય ઉપ્પાદિતં. યથા અભિનિક્ખમનતો પભુતિ મહાબોધિસત્તાનં અરિયમગ્ગાધિગમનવિરોધિની પટિપત્તિ નત્થિ, એવં તુસિતભવનતો નિયતભાવાપત્તિતો ચ પટ્ઠાયાતિ દુતિયતતિયનયા ચ ગહિતા. ફલક્ખણેતિ અગ્ગફલક્ખણે. પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં વજિરૂપમતાયેવ સાતિસયો પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિ પરસ્સ બુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિ…પે… ફલક્ખણે પવત્તનં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપ્પવત્તિ, તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં પવત્તિતચક્કસ્સ ચક્કવત્તિનો ચક્કરતનસ્સ ઠાનં વિય. ઉભયમ્પીતિ પિ-સદ્દેન લોકિયદેસનાઞાણસ્સ ઇતરેન અનઞ્ઞસાધારણતાવસેન સમાનતં સમ્પિણ્ડેતિ. ઉરસિ જાતતાય ઉરસો સમ્ભૂતન્તિ ઓરસં ઞાણં.

ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો અનવસેસતો રૂપસ્સ સરૂપનિદસ્સનત્થોતિ તસ્સ ‘‘ઇદં રૂપ’’ન્તિ એતેન સાધારણતો ચ સરૂપનિદસ્સનમાહ. એત્તકં રૂપન્તિ એતેન અનવસેસતો ‘‘ઇતો ઉદ્ધં રૂપં નત્થી’’તિ નિમિત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘રુપ્પનસભાવઞ્ચેવા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ રુપ્પનં સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિ. આદિ-સદ્દેન અજ્ઝત્તિકબાહિરાદિભેદં સઙ્ગણ્હાતિ. લક્ખણ…પે… વસેનાતિ કક્ખળત્તાદિલક્ખણવસેન સન્ધારણાદિરસવસેન સમ્પટિચ્છનાદિપચ્ચુપટ્ઠાનવસેન ભૂતત્તયાદિપદટ્ઠાનવસેન ચ. એવં પરિગ્ગહિતસ્સાતિ એવં સાધારણતો ચ લક્ખણાદિતો ચ પરિગ્ગહિતસ્સ. અવિજ્જાસમુદયાતિ અવિજ્જાય ઉપ્પાદા, અત્થિભાવાતિ અત્થો. નિરોધવિરોધી હિ અત્થિભાવો હોતિ, તસ્મા નિરોધે અસતિ અત્થિભાવો હોતિ, તસ્મા પુરિમભવે સિદ્ધાય અવિજ્જાય સતિ ઇમસ્મિં ભવે રૂપસ્સ સમુદયો રૂપસ્સ ઉપ્પાદો હોતીતિ અત્થો. તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાદીહિ ચ તીહિ અતીતકાલિકત્તા તેસં સહકારીકારણભૂતં ઉપાદાનમ્પિ ગહિતમેવાતિ વેદિતબ્બં. પવત્તિપચ્ચયેસુ કબળીકારઆહારસ્સ બલવતાય, સો એવ ગહિતો, ‘‘આહારસમુદયા’’તિ પન ગહિતેન પવત્તિપચ્ચયતામત્તેન ઉતુચિત્તાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તીતિ દ્વાદસસમુટ્ઠાનિકં રૂપસ્સ પચ્ચયતો દસ્સનમ્પિ ભવિતબ્બમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. નિબ્બત્તિલક્ખણન્તિઆદિના કાલવસેન ઉદયદસ્સનમાહ. તત્થ ભૂતવસેન મગ્ગે ઉદયં પસ્સિત્વા ઠિતો ઇધ સન્તતિવસેન અનુક્કમેન ખણવસેન પસ્સતિ. અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધોતિ અગ્ગમગ્ગઞાણેન અવિજ્જાય અનુપ્પાદનિરોધતો અનાગતસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ પચ્ચયાભાવે અભાવતો. પચ્ચયનિરોધેનાતિ અવિજ્જાસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયસ્સ નિરોધભાવેન. તણ્હાનિરોધાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આહારનિરોધાતિ પવત્તિપચ્ચયસ્સ કબળીકારાહારસ્સ અભાવા. રૂપનિરોધાતિ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ અભાવો હોતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. વિપરિણામલક્ખણન્તિ ભવકાલવસેન હેતુદ્વયદસ્સનં. તસ્મા તં પદટ્ઠાનવસેન પગેવ પસ્સિત્વા ઠિતો ઇધ સન્તતિવસેન દિસ્વા અનુક્કમેન ખણવસેન પસ્સતિ.

ઇતિ વેદનાતિઆદીસુપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સુખાદિભેદન્તિ સુખદુક્ખઅદુક્ખમસુખાદિવિભાગં. રૂપસઞ્ઞાદિભેદન્તિ રૂપસઞ્ઞા, સદ્દ… ગન્ધ… રસ… ફોટ્ઠબ્બ … ધમ્મસઞ્ઞાદિવિભાગં. ફસ્સાદિભેદન્તિ ફસ્સચેતનામનસિકારાદિવિભાગં. લક્ખણ…પે… વસેનાતિ ઇટ્ઠાનુભવનલક્ખણાદિલક્ખણવસેન ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસાદિરસવસેન કાયિકઅસ્સાદાદિપચ્ચુપટ્ઠાનવસેન ઇટ્ઠારમ્મણાદિપદટ્ઠાનવસેન. ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિ (સં. નિ. ૪.૯૩) વચનતો તીસુ વેદનાદીસુ ખન્ધેસુ ફસ્સસમુદયાતિ વત્તબ્બં. વિઞ્ઞાણપ્પચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે નામરૂપસમુદયાતિ વત્તબ્બં. તેસંયેવ વસેનાતિ ‘‘અવિજ્જાનિરોધો વેદનાનિરોધો’’તિઆદિના તેસંયેવ અવિજ્જાદીનં વસેન યોજેતબ્બં.

ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયત્થઙ્ગમવસેન તિત્થિયાનં અવિસયોપિ સપ્પદેસો સીહનાદો દસ્સિતો. ઇદાનિ નિપ્પદેસો અનુલોમપટિલોમવસેન સઙ્ખેપતો વિત્થારતો પચ્ચયાકારવિસયો અનઞ્ઞસાધારણો દસ્સીયતીતિ આહ, ‘‘અયમ્પિ અપરો સીહનાદો’’તિ. તસ્સાતિ ‘‘ઇમસ્મિં સતી’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તપટિચ્ચસમુપ્પાદપાળિયા. એત્થ ચ ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુઝ્તી’’તિ અવિજ્જાદીનં ભાવે સઙ્ખારાદીનં ભાવસ્સ, અવિજ્જાદીનં નિરોધે સઙ્ખારાદીનં નિરોધસ્સ કથનેન પુરિમસ્મિં પચ્ચયલક્ખણે નિયમો દસ્સિતો ‘‘ઇમસ્મિં સતિ એવ, નાસતિ, ઇમસ્સ ઉપ્પાદા એવ, નાનુપ્પાદા, નિરોધા એવ, નાનિરોધા’’તિ. તેનેદં લક્ખણં અન્તોગધનિયમં ઇધ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિરોધોતિ ચ અવિજ્જાદીનં વિરાગા વિગમેન આયતિં અનુપ્પાદો અપ્પવત્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા’’તિઆદિ. નિરોધવિરોધી ચ ઉપ્પાદો, યેન સો ઉપ્પાદનિરોધવિભાગેન વુત્તો ‘‘ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘અસતિ નિરોધે ઉપ્પાદો નામ, સો ચેત્થ અત્થિભાવોતિ વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘ઇમસ્મિં સતિ ઇદં હોતી’’તિ ઇદમેવ હિ લક્ખણં. પરિયાયન્તરેન ‘‘ઇમસ્સ ઉપ્પાદા ઇદં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વદન્તેન પરેન પુરિમં વિસેસિતં હોતિ. તસ્મા ન વત્તમાનંયેવ સન્ધાય ‘‘ઇમસ્મિં સતી’’તિ વુત્તં, અથ ખો મગ્ગેન અનિરુજ્ઝનસભાવઞ્ચાતિ વિઞ્ઞાયતિ. યસ્મા ચ ‘‘ઇમસ્મિં અસતિ ઇદં ન હોતિ, ઇમસ્સ નિરોધા ઇદં નિરુજ્ઝતી’’તિ દ્વિધાપિ ઉદ્દિટ્ઠસ્સ લક્ખણસ્સ નિદ્દેસં વદન્તેન ભગવતા ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિના નિરોધોવ વુત્તો, તસ્મા નત્થિભાવોપિ નિરોધો એવાતિ નત્થિભાવવિરુદ્ધો અત્થિભાવો અનિરોધોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેન અનિરોધસઙ્ખાતેન અત્થિભાવેન ઉપ્પાદં વિસેસેતિ. તતો ઇધ ન કેવલં અત્થિભાવમત્તં ઉપ્પાદોતિ અત્થો અધિપ્પેતો, અથ ખો અનિરોધસઙ્ખાતો અત્થિભાવો ચાતિ અયમત્થો વિભાવિતો હોતિ. એવમેતં લક્ખણદ્વયવચનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવેન સાત્થકન્તિ વેદિતબ્બં. કો પનાયં અનિરોધો નામ, યો ‘‘અત્થિભાવો, ઉપ્પાદો’’તિ ચ વુત્તોતિ? અપ્પહીનભાવો ચ અનિબ્બત્તિતફલભાવેન ફલુપ્પાદનારહતા ચાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન પરમત્થદીપનિયં ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૧). વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

પઞ્ચક્ખન્ધવિભજનાદિવસેનાતિ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં દ્વાદસપદિકસ્સ પચ્ચયાકારસ્સ વિભજનવસેન. ઇમસ્મિઞ્હિ દસબલસુત્તે ધમ્મસ્સ દેસિતાકારો પઞ્ચક્ખન્ધપચ્ચયાકારમત્તો. તેનાહ ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધપચ્ચયાકારધમ્મો’’તિ. આચરિયમુટ્ઠિયા અકરણેન વિભૂતો, સો પન અત્થતો ચ સદ્દતો ચ પિહિતો હેટ્ઠામુખજાતો વા ન હોતીતિ આહ ‘‘અનિકુજ્જિતો’’તિ. વિવટોતિ વિભાવિતો. તેનાહ ‘‘વિવરિત્વા ઠપિતો’’તિ. પકાસિતોતિ ઞાણોભાસેન ઓભાસિતો આદીપિતોતિ આહ ‘‘દીપિતો જોતિતો’’તિ. તત્થ તત્થ છિન્નભિન્નટ્ઠાને. સિબ્બિતગણ્ઠિતન્તિ વાકં ગહેત્વા સિબ્બિતં, સિબ્બિતું અસક્કુણેય્યટ્ઠાને વાકેન ગણ્ઠિતઞ્ચ. છિન્નપિલોતિકાભાવેન વિગતપિલોતિકો ધમ્મો, તસ્સ છિન્નપિલોતિકસ્સ પટિલોમતા છિન્નભિન્નતાભાવેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હેત્થા’’તિઆદિમાહ. નિવાસનપારુપનં પરિગ્ગહણં. સયં પટિભાનં કપ્પેત્વા. વડ્ઢેન્તા અત્તનો સમયં. સમણકચવરન્તિ સમણવેસધારણવસેન સમણપટિરૂપતાય સમણાનં કચવરભૂતં. અત્તનો રૂપપવત્તિયા કરણ્ડં કુચ્છિતં ધુત્તં વાતિ પવત્તેતીતિ કારણ્ડવો, દુસ્સીલો. તં કારણ્ડવં. નિદ્ધમથાતિ નીહરથ. કસમ્બુન્તિ સમણકસટં. અપકસ્સથાતિ અપકડ્ઢથ નન્તિ અત્થો. પલાપેતિ પલાપસદિસે. તથા હિ તણ્ડુલસારરહિતો ધઞ્ઞપટિરૂપકો થુસમત્તકો પલાપોતિ વુચ્ચતિ, એવં સીલાદિસારરહિતો સમણપટિરૂપકો પલાપો વિયાતિ પલાપો, દુસ્સીલો. તે પલાપે. વાહેથાતિ અપનેથ. પતિસ્સતાતિ બાળ્હસતિતાય પતિસ્સતા હોથાતિ.

સદ્ધાય પબ્બજિતેનાતિ રાજૂપદ્દવાદીહિ અનુપદ્દુતેન ‘‘એવઞ્હિ તં ઓતિણ્ણં જાતિઆદિસંસારભયં વિજિનિસ્સામી’’તિ વટ્ટનિસ્સરણત્થં આગતાય સદ્ધાય વસેન પબ્બજિતેન. આચારકુલપુત્તોતિ આચારેન અભિજાતો. તેનાહ ‘‘યતો કુતોચી’’તિઆદિ. જાતિકુલપુત્તોતિ જાતિસમ્પત્તિયા અભિજાતો. વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અઙ્ગાનિ સમ્માપધાનિયઙ્ગભાવેન, કાયે ચ જીવિતે ચ નિરપેક્ખભાવેન વીરિયં આરભન્તસ્સ તથાપવત્તવીરિયવસેન ‘‘તચો એકં અઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. નવસુ ઠાનેસુ સમાધાતબ્બન્તિ ‘‘કાલવસેન પઞ્ચસુ, ઇરિયાપથવસેન ચતૂસૂ’’તિ એવં નવસુ ઠાનેસુ વીરિયં સમાધાતબ્બં પવત્તેતબ્બં.

સો દુક્ખં વિહરતીતિ કુસીતપુગ્ગલો નિય્યાનિકસાસને વીરિયારમ્ભસ્સ અકરણેન સામઞ્ઞત્થસ્સ અનુપ્પત્તિયા દુક્ખં વિહરતિ. સકં વા અત્થં સદત્થં ક-કારસ્સ દ-કારં કત્વા. કુસીતસ્સ અત્થપરિહાયનં મૂલતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘છ દ્વારાની’’તિઆદિ વુત્તં. નિસજ્જાવસેન પીઠમદ્દનતો પીઠમદ્દનો, નિરસ્સનવચનં તસ્સ, કસ્સચિપત્થસ્સ અધારણતો કેવલં પીઠભારભૂતોતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞત્થ પન ‘‘મખમદ્દનો’’તિ વુચ્ચતિ, તત્થ દાનમિચ્છાય પરેસં મખં પસ્સન્તોતિ અત્થો. લણ્ડપૂરકોતિ કુચ્છિપૂરં ભુઞ્જિત્વા વચ્ચકુટિપૂરકો.

‘‘આરદ્ધવીરિયો’’તિઆદીસુ ‘‘કુસીતો પુગ્ગલો’’તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો, આસીસાય વસેન થોમિતો. આરદ્ધવીરિયેતિ પગ્ગહિતવીરિયે. પહિતત્તેતિ નિબ્બાનં પતિપેસિતચિત્તે. એતેન સાવકાનં સમ્માપટિપત્તિં સત્થુવન્દનાનિસંસઞ્ચ દસ્સેસિ.

હીનેનાતિ વટ્ટનિસ્સિતેન ધમ્મેન. તેનાહ ‘‘હીનાય સદ્ધાયા’’તિઆદિ. અગ્ગેનાતિ સેટ્ઠેન વિવટ્ટનિસ્સિતેન ધમ્મેન, ઈસકમ્પિ કતકાલુસિયવિગતટ્ઠેન મણ્ડટ્ઠેન ચ પસન્નમ્પિ સુરાદિ ન પાતબ્બં. સાસનન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધલક્ખણં સાસનં. પસન્નં વિગતદોસમલત્તા પસાદનિયત્તા ચ. પાતબ્બઞ્ચ પત્તેન વિય સુખેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો દુચ્ચરિતસબ્બકિલેસકસાવમલપઙ્કદોસરહિતત્તા ચ.

મણ્ડભૂતા બોધિપક્ખિયધમ્મદેસનાપિ દેસનામણ્ડો. તસ્સ એકસ્સેવ પન દેસનામણ્ડસ્સ પટિગ્ગાહકા સુપ્પટિપન્ના દોસરહિતા ચતસ્સો પરિસા પટિગ્ગહમણ્ડો. મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તગ્ગતિકત્તા સકલોપિ બોધિપક્ખિયધમ્મરાસિ બ્રહ્મચરિયમણ્ડો. તેનાહ ‘‘કતમો દેસનામણ્ડો’’તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાતારોતિ સચ્ચાનં અભિસમેતાવિનો. તથા હિ આદિતો ‘‘ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં આચિક્ખણા’’તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બભાગે ‘‘અત્થિ અયં લોકો’’તિઆદિના ઇધલોકપરલોકગતસમ્મોસવિગમેન પવત્તો અધિમોક્ખોવ અધિમોક્ખમણ્ડો. છડ્ડેત્વા સમુચ્છેદવસેન વિજહિત્વા. ચતુભૂમકસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમોક્ખમણ્ડેન મણ્ડભૂતં અધિમોક્ખં. આદિ-સદ્દેન ‘‘પગ્ગહમણ્ડો વીરિયિન્દ્રિયં કોસજ્જકસટ’’ન્તિઆદિં પાળિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થાતિ એતસ્મિં સાસને, ‘‘મણ્ડસ્મિ’’ન્તિ વા વચને. કારણવચનં, તેન ‘‘સત્થા સમ્મુખીભૂતો’’તિ સમ્મુખભાવનાયોગો નિરાસઙ્કફલાવહોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અસમ્મુખા’’તિઆદિ. પમાણન્તિ અનુરૂપં ભેસજ્જસ્સ પમાણં. ઉગ્ગમનન્તિ ભેસજ્જસ્સ વમનં વિરેચનં, તસ્સ વા વસેન દોસધાતૂનં વમનં વિરેચનં. એવમેવાતિ યથા ભેસજ્જમણ્ડં વેજ્જસમ્મુખા નિરાસઙ્કા પિવન્તિ, એવમેવ ‘‘સત્થા સમ્મુખીભૂતો’’તિ નિરાસઙ્કા વીરિયં કત્વા, મણ્ડપેય્ય સાસનં પિવથાતિ યોજના. અભિઞ્ઞાસમાપત્તિપટિલાભેન સાનિસંસા. મગ્ગફલાધિગમનેન સવડ્ઢિ. પરત્થન્તિ અત્તનો દિટ્ઠાનુગતિઆપત્તિયા, તથા સમ્માપટિપજ્જન્તાનં પરેસં અત્થન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

દુતિયદસબલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉપનિસસુત્તવણ્ણના

૨૩. જાનતો પસ્સતોતિ એત્થ દસ્સનં પઞ્ઞાચક્ખુનાવ દસ્સનં અધિપ્પેતં, ન મંસચક્ખુનાતિ આહ ‘‘દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાની’’તિ. એવં સન્તેપીતિ પદદ્વયસ્સ એકત્થત્તેપિ ઞાણલક્ખણઞાણપ્પભાવવિસયસ્સ્સ તથાદસ્સનભાવાવિરોધનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણ’’ન્તિઆદિ. ઞાણપ્પભાવન્તિ ઞાણાનુભાવેન ઞાણકિચ્ચવિસયોભાસન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઞાણેન વિવટ્ટે ધમ્મે પસ્સતી’’તિ. જાનતો પસ્સતોતિ ચ જાનનદસ્સનમુખેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના પવત્તાતિ આહ – ‘‘ઞાણલક્ખણં ઉપાદાયા’’તિઆદિ. જાનતોતિ વા પુબ્બભાગઞાણેન જાનતો, અપરભાગેન ઞાણેન પસ્સતો. જાનતોતિ વા વત્વા ન જાનનં અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કમત્તવસેન ઇધાધિપ્પેતં, અથ ખો રૂપાનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપાદીનિ તેસઞ્ચ સમુદયાદિકે પચ્ચક્ખે કત્વા દસ્સનન્તિ વિભાવેતું ‘‘પસ્સતો’’તિ વુત્તન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો.

આસવાનં ખયન્તિ આસવાનં અચ્ચન્તપ્પહાનં. સો પન તેસં અનુપ્પાદનિરોધો સબ્બેન સબ્બં અભાવો એવાતિ આહ ‘‘અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવો’’તિ. આસવક્ખયસદ્દસ્સ ખીણાકારાદીસુ આગતટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘આસવાનં ખયા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ કિલેસવઙ્કકાયવઙ્કાદીનં પહાનેન ઉજુભૂતે સવિપસ્સનાહેટ્ઠિમમગ્ગધમ્મે અનુસ્સરન્તસ્સ. યદેવ હિસ્સ પરિક્ખીણં. ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં ‘‘તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ ખયસઙ્ખાતે અગ્ગમગ્ગે તપ્પરિયાપન્નમેવ ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં પન અઞ્ઞા અરહત્તન્તિ. યદિપિ ગાથાય ‘‘ખયસ્મિં’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, સમુચ્છેદવસેન પન ‘‘આસવે ખીણે મગ્ગો ખયો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો’’તિ. સમણોતિ સમિતપાપો અધિપ્પેતો, સો પન ખીણાસવો હોતીતિ. ‘‘આસવાનં ખયા’’તિ ઇધ ફલં, પરિયાયેન પન આસવક્ખયો મગ્ગો, તેન પત્તબ્બતો ફલં. એતેનેવ નિબ્બાનસ્સપિ આસવક્ખયભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

જાનતો એવ પસ્સતો એવાતિ એવમેત્થ નિયમો ઇચ્છિતો, ન અઞ્ઞથા વિસેસાભાવતો અનિટ્ઠાપન્નોવાતિ તસ્સ નિયમસ્સ ફલં દસ્સેતું ‘‘નો અજાનતો નો અપસ્સતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યો પન ન જાનાતિ, ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો’’તિ. ઇમિના ખન્ધાનં પરિઞ્ઞા આસવક્ખયસ્સ એકન્તિકકારણન્તિ દસ્સેતિ. એતેનાતિ ‘‘નો અજાનતો, નો અપસ્સતો’’તિ એતેન વચનેન. તે પટિક્ખિત્તાતિ કે પન તેતિ? ‘‘બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૨૨૮) અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૧૦૧, ૨૨૭) એવમાદિવાદા. તેસુ કેચિ અભિજાતિસઙ્કન્તિમત્તેન સંસારસુદ્ધિં પટિજાનન્તિ, અઞ્ઞે ઇસ્સરપજાપતિકારણાદિવસેન. તયિદં સબ્બં સંસારાદીહીતિ એત્થેવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમેન પદદ્વયેનાતિ ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન. ઉપાયો વુત્તો ‘‘આસવક્ખયા’’તિ અધિકારતો. ઇમિનાતિ ‘‘નો અજાનતો, નો અપસ્સતો’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન. અનુપાયો હોતિ એસ આસવાનં ખયસ્સ, યદિદં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપરિઞ્ઞાતિ ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ ઇમિનાવ અનિયમવચનેન અનુપાયપટિસેધોપિ અત્થતો બોધિતો હોતીતિ. તમેવ હિ અત્થતો બોધિતભાવં વિભાવેતું એવં સંવણ્ણના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

દબ્બજાતિકોતિ દબ્બરૂપો. સો હિ ‘‘દ્રબ્યો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘દ્રબ્યં વિનસ્સતિ નાદ્રબ્ય’’ન્તિઆદીસુ. દબ્બજાતિકો વા સારસભાવો, સારુપ્પસીલાચારોતિ અત્થો. યથાહ ‘‘ન ખો દબ્બ દબ્બા એવં નિબ્બેઠેન્તી’’તિ (પારા. ૩૮૪). વત્તસીસે ઠત્વાતિ વત્તં ઉત્તમં ધુરં કત્વા. યો હિ પરિસુદ્ધાજીવો કાતું અજાનન્તાનં સબ્રહ્મચારીનં અત્તનો વા વસ્સવાતાદિપટિબાહનત્થં છત્તાદીનિ કરોતિ, સો વત્તસીસે ઠત્વા કરોતિ નામ. પદટ્ઠાનં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં નાથકરણધમ્મભાવેન મગ્ગફલાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભાવતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યાનિ તાનિ સબ્રહ્મચારીનં ઉચ્ચાવચાનિ કિચ્ચકરણીયાનિ, તત્થ દક્ખો હોતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૪૫). એવં જાનતોતિ એવં વેજ્જકમ્માદીનં જાનનહેતુ મિચ્છાજીવપચ્ચયા કામાસવાદયો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ, ન પહીયન્તિ. ‘‘એવં ખો…પે… આસવાનં ખયો હોતી’’તિ ઇમાય પાળિયા અરહત્તસ્સેવ ગહણં યુત્તં ફલગ્ગહણેન હેતુનો અવુત્તસિદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘આસવાનં ખયન્તે જાતત્તા’’તિ.

આગમનં આગમો, તં આવહતીતિ આગમનીયા, પુબ્બભાગપટિપદા. ખયસ્મિન્તિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં, ખયેતિ પન વિસયે. તેનાહ ‘‘આસવક્ખયસઙ્ખાતે’’તિ. ઉપનિસીદતિ ફલં એત્થાતિ કારણં ઉપનિસા. અરહત્તફલવિમુત્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો. સાતિ વિમુત્તિ. અસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ. મનસ્મિં વિવટ્ટનિસ્સિતે પન અનન્તરૂપનિસ્સયાપિ પચ્ચયા સમ્ભવન્તીતિ ‘‘લબ્ભમાનવસેન પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં.

વિરજ્જતિ અસેસસઙ્ખારતો એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો. નિબ્બિન્દતિ એતાયાતિ નિબ્બિદા, બલવવિપસ્સના. તેનાહ ‘‘એતેના’’તિઆદિ. પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાપિ મુચ્ચિતુકમ્યતાપક્ખિકા એવાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘યાવ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, તાવ તરુણવિપસ્સના’’તિ હિ વચનતો ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણતો પરં બલવવિપસ્સના. રૂપારૂપધમ્માનં વિસેસભૂતો સામઞ્ઞભૂતો ચ યો યો સભાવો યથાસભાવો, તસ્સ જાનનં યથાસભાવજાનનં. તદેવ દસ્સનં. પચ્ચક્ખકરણત્થેન ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા ચ ગહિતા હોતિ. તેનાહ ‘‘તરુણવિપસ્સન’’ન્તિઆદિ. સઙ્ખારપરિચ્છેદેઞાણન્તિ નામરૂપપરિગ્ગહઞાણં વદતિ. કઙ્ખાવિતરણં પચ્ચયપરિગ્ગહો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિપિ વુચ્ચતિ. નયવિપસ્સનાદિકં અનુપસ્સનાઞાણં સમ્મસનં. મગ્ગામગ્ગેઞાણન્તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા ઠિતં ઞાણં. સો હિ પાદકજ્ઝાનસમાધિ તરુણવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫.; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧) હિ વુત્તં.

પુબ્બભાગસુખન્તિ ઉપચારજ્ઝાનસહિતસુખં. દરથ પટિપ્પસ્સદ્ધીતિ કામચ્છન્દાદિકિલેસદરથસ્સ પટિપસ્સમ્ભનં. ‘‘સુખંપાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામી’’તિ એત્થ અધિપ્પેતસુખં દસ્સેતું ‘‘અપ્પનાપુબ્બભાગસ્સ સુખસ્સા’’તિ વુત્તં. ‘‘પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૬૬;૩.૩૫૯; અ.નિ. ૧.૩.૯૬) વુત્તઅપ્પનાસુખસ્સ પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સુખન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. બલવપીતીતિ ફરણલક્ખણપ્પત્તા પીતિ. તાદિસા હિ વિતક્કવિચારસુખસમાધીહિ લદ્ધપ્પચ્ચયા નીવરણં વિક્ખમ્ભન્તી તંનિમિત્તં દરથં પરિળાહં પટિપસ્સમ્ભેતિ. તેનાહ ‘‘સા હિ દરથપ્પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. દુબ્બલપીતીતિ તરુણપીતિ. તેનાહ ‘‘સા હિ બલવપીતિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. સદ્ધાતિ રતનત્તયગુણાનં કમ્મફલસ્સ ચ સદ્દહનવસેન પવત્તો અધિમોક્ખો, સા પન યસ્મા અત્તનો વિસયે પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જતિ, ન એકવારમેવ, તસ્મા આહ ‘‘અપરાપરં ઉપ્પજ્જનસદ્ધા’’તિ. યસ્મા સદ્દહન્તો સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં પમુદિતો હોતિ, તસ્મા આહ ‘‘સા હિ દુબ્બલપીતિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. દુક્ખદુક્ખાદિભેદસ્સ સબ્બસ્સપિ દુક્ખસ્સ વટ્ટદુક્ખન્તોગધત્તા તસ્સ ચ ઇધાધિપ્પેતત્તા વુત્તં ‘‘દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખ’’ન્તિ. જરામરણદુક્ખન્તિ કેચિ, સોકાદયો ચાતિ અપરે. તદુભયસ્સપિ સઙ્ગણ્હનતો પઠમો એવત્થો યુત્તો. યસ્મા દુક્ખપ્પત્તો કમ્મસ્સ ફલાનિ સદ્દહતિ, રતનત્તયે ચ પસાદં ઉપ્પાદેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તઞ્હિ અપરાપરસદ્ધાય પચ્ચયો હોતી’’તિ. યસ્મા ‘‘આચરિયાનં સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પવત્તિદુક્ખ’’ન્તિ ચિન્તયતો ‘‘એકન્તતો અયં ધમ્મો ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ સમતિક્કમાય હોતી’’તિ સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૧૯૧). સવિકારાતિ ઉપ્પાદવિકારેન સવિકારા ખન્ધજાતિ જાયનટ્ઠેન. જાતિયા પન અસતિ તત્થ તત્થ ભવે નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સા હિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પચ્ચયો’’તિ. કમ્મભવોતિ કમ્મભવાદિકો તિવિધોપિ કમ્મભવો. સો હિ ઉપપત્તિભવસ્સ પચ્ચયો. એવમાદિં સન્ધાયાહ ‘‘એતેનુપાયેના’’તિ. સેસપદાનીતિ ઉપાદાનાદિપદાનિ. અનુલોમઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાપક્ખિકત્તા નિબ્બાનગ્ગહણેન ગહિતં, ગોત્રભુઞાણં પઠમમગ્ગસ્સ આવજ્જનં. સો હિ તેન વિપસ્સનાય કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ વિસેસટ્ઠાનં કયિરતીતિ તં અનામસિત્વા નિબ્બિદૂપનિસો વિરાગોતિ ‘‘વિરાગો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

કેન ઉદકેન વિદારયિત્વા ગતપદેસોતિ કત્વા કન્દરો. નિતમ્બોતિપિ ઉદકસ્સ. યથા નિન્નં ઉદકં પવત્તતિ, તથા નિવત્તનભાવેન નદીકુઞ્છોતિપિ વુચ્ચતિ. હેમન્તગિમ્હઉતુવસેન અટ્ઠ માસે પવત્તો પથવીવિવરોતિ કત્વા પદરો. ખુદ્દિકા ઉદકવાહિનિયો સાખા વિયાતિ સાખા, ખુદ્દકા સોબ્ભા કુસુબ્ભા ઓ-કારસ્સ ઉ-કારં કત્વા. એવમેવ ખોતિઆદિ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિના ઉપનીતાય ઉપમાય ઉપમેય્યેન સંસન્દનન્તિ, તં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જા પબ્બતોતિ દટ્ઠબ્બા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જા ચ સન્તાનવસેન ચિરંતનકાલપ્પવત્તનતો પચુરજનેહિ દુપ્પજહનતો ‘‘પબ્બતો’’તિ વુત્તા. લોકત્તયાભિબ્યાપનતો અભિસન્દનતો ચ અભિસઙ્ખારા મેઘસદિસા. અભિસઙ્ખારા મેઘોતિ દટ્ઠબ્બાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તથા સેસપદદ્વયેપિ. વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં અનુપવત્તિતો પરમ્પરપચ્ચયતો ચ કન્દરાદિસદિસા. વિમુત્તિ એકરસત્તા, હાનિવુદ્ધિઅભાવતો ચ સાગરસદિસાતિ ઉપમાસંસન્દનં.

તત્થ યસ્મા પુરિમસિદ્ધાય અવિજ્જાય સતિ અભિસઙ્ખારા, નાસતિ, તસ્મા તે ઉપરિપબ્બતે પવત્તા વિય હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જા…પે… વસ્સનં વેદિતબ્બ’’ન્તિ. અસ્સુતવા હીતિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ સમત્થનં. તણ્હાય અભિલાસં કત્વાતિ એતેન સબ્બસ્સપિ અભિસઙ્ખારવુટ્ઠિતેમનત્થં દીપેતિ. તણ્હા હિ ‘‘સ્નેહો’’તિ વુત્તા. અન્તિમભવિકસ્સ અન્તભવનિબ્બત્તકો અભિસઙ્ખારો નિબ્બાનં ન પત્તો, તદન્તસ્સ ભાગસ્સ નિબ્બાનં આહચ્ચ ઠિતો વિય હોતીતિ ‘‘મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતકાલો વિયા’’તિ ઉપમાનિદસ્સનં કતં. વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં પૂરેત્વાપિ ઇમિનાપિ હિ અન્તિમભવિકસ્સેવ વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિ દસ્સિતા. સા હિ પૂરિતાતિ વત્તબ્બા તતો પરં વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટસ્સેવ અભાવતો. જાતસ્સ પુગ્ગલસ્સ જાતિપચ્ચયવટ્ટદુક્ખવેદનાય ધમ્મસ્સવનં ઇચ્છિતબ્બં, તં પન યદિપિ ઇમસ્મિં સુત્તે ન આગતં, સુત્તન્તરેસુ પન આગતમેવાતિ તતો આહરિત્વા તં વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘બુદ્ધવચનં પના’’તિઆદિમાહ. તયિદં સાવકબોધિસત્તાનં વસેનાયં દેસનાતિ કત્વા વુત્તં. ઇતરેસં પન વસેન વુચ્ચમાનં સુત્તન્તરગ્ગહણત્થં પયોજનં નત્થીતિ ‘‘યા હી’’તિઆદિમાહ. પાળિયા વસેન ગહિતમેવાતિ સઙ્ખેપતો વુત્તઅત્થસ્સ વિત્થારતો દસ્સનં. નિબ્બત્તીતિ નિબ્બત્તમાના ખન્ધા ગહિતાતિ આહ ‘‘સવિકારા’’તિ. અનિચ્ચતાલક્ખણાદિદીપનતો લક્ખણાહટં. કમ્માકમ્મન્તિ વિનિચ્છયં. નિજ્જટન્તિ નિગ્ગુમ્બં, સુદ્ધન્તિ અત્થો. પથવીકસિણાદીસુ કમ્મં આરભતીતિઆદિ પાળિયં સમથપુબ્બઙ્ગમા વિપસ્સના દસ્સિતાતિ કત્વા વુત્તં. એવઞ્હિ પામોજ્જાદિદસ્સનં સમ્ભવતીતિ. દેવસ્સાતિ મેઘસ્સ. કસ્મા પનેત્થ ‘‘ખીણાસવસ્સ…પે… ઠિતકાલો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, નનુ પુબ્બે દેવટ્ઠાનિયો અભિસઙ્ખારો વુત્તો, ન અભિસઙ્ખારો ખીણાસવોતિ? નાયં દોસો, કારણૂપચારેન ફલસ્સ વુત્તત્તા. અભિસઙ્ખારમૂલકો હિ ખન્ધસન્તાનો ખન્ધસન્તાને ચ ઉચ્છિન્નસંયોગે ખીણાસવસમઞ્ઞાતિ.

ઉપનિસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના

૨૪. સોતિ સારિપુત્તત્થેરો. યદિ ન તાવ પવિટ્ઠો, કસ્મા ‘‘પાવિસી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પવિસિસ્સામી’’તિઆદિ. તેન અવસ્સમ્ભાવિનિ ભૂતે વિય ઉપચારો હોતીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘યથા કિ’’ન્તિઆદિમાહ. અતિપ્પગોયેવ નિક્ખન્તદિવસોતિ પકતિયા ભિક્ખાચરણવેલાય અતિવિય પાતો એવ વિહારતો નિક્ખન્તદિવસભાગો. એતદહોસીતિ એતં ‘‘અતિપ્પગો ખો’’તિઆદિકં ચિન્તનં અહોસિ. દક્ખિણદ્વારસ્સાતિ રાજગહનગરે દક્ખિણદ્વારસ્સ વેળુવનસ્સ ચ અન્તરા અહોસિ, તસ્મા ‘‘તેનુપસઙ્કમિસ્સ’’ન્તિ ચિન્તના અહોસીતિ અધિપ્પાયો. કિં વાદીતિ ચતૂસુ વાદેસુ કતરં વાદં વદસિ. કિમક્ખાયીતિ તસ્સેવ વેવચનં. કિં વદતીતિ પન ચત્તારો વાદે સામઞ્ઞતો ગહેત્વા નપુંસકલિઙ્ગેન વદતિ યથા કિં તે જાતલિઙ્ગં. સબ્બનામઞ્હેતં, યદિદં નપુંસકલિઙ્ગં. વદતિ એતેનાતિ વાદો, દસ્સનં. તં સન્ધાયાહ ‘‘કિં એત્થ…પે… દસ્સનન્તિ પુચ્છન્તી’’તિ. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ વિય ધમ્મ-સદ્દો હેતુઅત્થોતિ આહ ‘‘યં વુત્તં કારણં, તસ્સ અનુકારણ’’ન્તિ. વાદસ્સ વચનસ્સ અનુપ્પત્તિ વાદપ્પવત્તિ.

ઇદં વચનન્તિ ‘‘એકમિદાહ’’ન્તિઆદિવચનં. સાતિ ‘‘એકે સમણબ્રાહ્મણા કમ્મવાદા’’તિ એવં પવત્તકથા. અચ્છરં અઙ્ગુલિફોટનં અરહતીતિ અચ્છરિયં. અબ્ભુતન્તિ નિરુત્તિનયેન પદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. સબ્બવાદાનન્તિ સબ્બેસં ચતુબ્બિધવાદાનં. પઠમો હેત્થ સસ્સતવાદો, દુતિયો ઉચ્છેદવાદો, તતિયો એકચ્ચસસ્સતવાદો, ચતુત્થો અધિચ્ચસમુપ્પન્નવાદો, તેસં સબ્બેસં પટિક્ખેપતો પટિક્ખેપકારણં વુત્તં. પટિચ્ચસમુપ્પાદકિત્તનં વા પચુરજનઞાણસ્સ અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠતાય ગમ્ભીરઞ્ચેવ, તથા અવભાસનતો ચેતસિ ઉપટ્ઠાનતો ગમ્ભીરાવભાસઞ્ચ કરોન્તો. તદેવ પદન્તિ ફસ્સપદંયેવ આદિભૂતં ગહેત્વા.

અઞ્ઞતિત્થિયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ભૂમિજસુત્તવણ્ણના

૨૫. પુરિમસુત્તેતિ અનન્તરે પુરિમે સુત્તે. વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ પદત્થે તતો વિસિટ્ઠં અનિદ્દિસિત્વા ઇતરં અત્થતો વિભાવેતું ‘‘અયં પન વિસેસો’’તિઆદિમાહ. ન કેવલં ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પજ્જતિ, અથ ખો ફસ્સસ્સ સહકારીકારણભૂતઅઞ્ઞપચ્ચયા ચ ઉપ્પજ્જતીતિ. કાયેનાતિ ચોપનકાયેન, કાયવિઞ્ઞત્તિયાતિ અત્થો. સા હિ કામં પટ્ઠાને આગતેસુ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ કેનચિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયો ન હોતિ. યસ્મા પન કાયે સતિ એવ કાયકમ્મં નામ હોતિ, નાસતિ, તસ્મા સા તસ્સા સામગ્ગિયભાવેન ઇચ્છિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘કાયેનપિ કરિયમાનં કરીયતી’’તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘કાયે વા, હાનન્દ, સતિ કાયસઞ્ચેતનાહેતુ ઉપ્પજ્જતિ અજ્ઝત્તં સુખં દુક્ખ’’ન્તિ. વાચાયપીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. મનસાતિ પાતુભૂતેન મનસા, ન મનમત્તેનાતિ. અત્તના પરેહિ અનુસ્સાહિતેન. પરેનાતિ પરેન અનુસ્સાહેન. સમ્પજાનેનાતિ ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તવસેન પજાનન્તેન. અસમ્પજાનેનાતિ તથા ન સમ્પજાનન્તેન. તસ્સાતિ સુખદુક્ખસ્સ. કાયસઞ્ચેતનાહેતૂતિ કાયકમ્મનિમિત્તં, કાયિકસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તાતિ અત્થો. એસ નયો સેસસઞ્ચેતનાસુપિ. ઉદ્ધચ્ચસહગતચેતના પવત્તિયં વિપાકં દેતિયેવાતિ ‘‘વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તી’’તિ વુત્તં. તથા વચીદ્વારેતિ એત્થ ‘‘કામાવચરકુસલાકુસલવસેન વીસતિ ચેતના લબ્ભન્તી’’તિ ઇદં તથા-સદ્દેન ઉપસંહરતિ. રૂપારૂપચેતનાહીતિ રૂપાવચરારૂપાવચરકુસલચેતનાહિ. તપ્પચ્ચયં યથારહન્તિ અધિપ્પાયો. તાપિ ચેતનાતિ યથાવુત્તા એકૂનવીસતિ ચેતના અવિજ્જાપચ્ચયા હોન્તિ કુસલાનમ્પિ પગેવ ઇતરાધિટ્ઠહિતાવિજ્જસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો, અઞ્ઞથા અનુપ્પજ્જનતો. યથાવુત્તચેતનાભેદન્તિ યથાવુત્તં કાયચેતનાદિવિભાગં. પરેહિ અનુસ્સાહિતો સરસેનેવ પવત્તમાનો. પરેહિ કારિયમાનોતિ પરેહિ ઉસ્સાહિતો હુત્વા કયિરમાનો. જાનન્તોપીતિ અનુસ્સવાદિવસેન જાનન્તોપિ. કમ્મમેવ જાનન્તોતિ તદા અત્તના કરિયમાનકમ્મમેવ જાનન્તો.

ચતૂસૂતિ ‘‘સામં વા પરે વા સમ્પજાનો વા અસમ્પજાનો વા’’તિ એવં વુત્તેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. યથાવુત્તે એકૂનવીસતિચેતનાધમ્મે અસઙ્ખારિકસસઙ્ખારિકભાવેન સમ્પજાનકતાસમ્પજાનકતભાવેન ચતુગુણે કત્વા વુત્તં ‘‘છસત્તતિ દ્વેસતા ચેતનાધમ્મા’’તિ. યેસં સહજાતકોટિ લબ્ભતિ, તેસમ્પિ ઉપનિસ્સયકોટિ લબ્ભતેવાતિ ‘‘ઉપનિસ્સયકોટિયા અનુપતિતા’’તિઇચ્ચેવ વુત્તા. તેતિ યથાવુત્તા સબ્બેપિ ધમ્મા. સો કાયો ન હોતીતિ એત્થ પસાદકાયોપિ ગહેતબ્બો. તેનાહ ‘‘યસ્મિં કાયે સતી’’તિઆદિ. સો કાયો ન હોતીતિ સો કાયો પચ્ચયનિરોધેન ન હોતિ. વાચાતિ સદ્દવાચા. મનોતિ યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં. ઇદાનિ કમ્મવસેનેવ યોજેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. એસેવ નયો ‘‘વાચાપિ દ્વારભૂતા મનોપિ દ્વારભૂતો’’તિ. ખીણાસવસ્સ કથં કાયો ન હોતિ, ન તસ્સ કાયકમ્માધિટ્ઠાનન્તિ અધિપ્પાયો. અવિપાકત્તાતિ અવિપાકધમ્મત્તાતિ અત્થો. કાયો ન હોતીતિ વુત્તં અકમ્મકરણભાવતો.

તન્તિ કમ્મં. ખેત્તં ન હોતીતિ તસ્સ દુક્ખસ્સ અવિરુહનટ્ઠાનત્તા. વિરુહનટ્ઠાનાદયો બ્યતિરેકવસેન વુત્તા. તેનાહ ‘‘ન હોતી’’તિ. કારણટ્ઠેનાતિ આધારભૂતકારણભાવેન. સઞ્ચેતનામૂલકન્તિ સઞ્ચેતનાનિમિત્તં. વિરુહનાદીનં અત્થાનન્તિ ‘‘વિરુહનટ્ઠેના’’તિઆદિના વુત્તાનં અત્થાનં. ઇમિના વિરુહનાદિભાવેન વેદના ‘‘સુખદુક્ખવેદના’’તિ કથિતા, નયિધ જેટ્ઠલક્ખણં સુખદુક્ખં નિપ્પયોજકસ્સ સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અધિપ્પેતત્તા. ઉપેક્ખાવેદનાપેત્થ સુખસણ્હસભાવવિપાકભૂતા વેદનાવ.

ભૂમિજસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપવાણસુત્તવણ્ણના

૨૬. વટ્ટદુક્ખમેવ કથિતં ઇતરદુક્ખસ્સપિ વિપાકસ્સ સઙ્ગણ્હનતો.

ઉપવાણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૭. પટિપાટિયાતિ પટિપાટિયા ઠપનેન. ચતુસચ્ચયોજનં દસ્સેતું પરિયોસાન…પે… આદિ વુત્તં. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ પરિઞ્ઞેય્યભાવવસેન. જરામરણાપદેસેન હિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા વુત્તા, તે ચસ્સ અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયા ન હોન્તિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પચ્ચયં જાનાતી’’તિ. વિનેય્યજ્ઝાસયવસેન હેત્થ દેસના પવત્તા. સમ્પન્નોતિ સમન્નાગતો. આગતોતિ ઉપગતો, અધિગતોતિ અત્થો. પસ્સતીતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણેન પચ્ચક્ખતો પસ્સતિ, મગ્ગપઞ્ઞાય એવં અસમ્મોહપટિવેધવસેન પસ્સતિ. મગ્ગઞાણેનેવ, ન ફલઞાણેન. ધમ્મસોતં સમાપન્નોતિ અરિયધમ્મસોતં સમ્મદેવ આપન્નો પત્તો. અનયે નઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન ‘‘સરણ’’ન્તિ અકરણીયતો અરિયપક્ખં ભજન્તો પુથુજ્જનભૂમિં અતિક્કન્તો. નિબ્બેધિકપઞ્ઞાયાતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં નિબ્બિજ્ઝનકપઞ્ઞાય. આહચ્ચ તિટ્ઠતિ મગ્ગક્ખણે, ફલક્ખણે પન આહચ્ચ ઠિતો નામ.

પચ્ચયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૨૮. ઉત્તાનમેવ સબ્બસોવ સત્તમે આગતનયત્તા, વિનેય્યજ્ઝાસયવસેન હિ ઇદં સુત્તં સત્થારા અઞ્ઞસ્મિં આસને દેસિતં, પરિસાય વિવટ્ટેન સાત્થિકાતિ સત્થુ દેસના આગતાતિ અયં પટિગ્ગાહકાધીના હોતીતિ ધમ્મગારવેન સઙ્ગહં આરોપેન્તિયેવ.

ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૨૯. અક્ખરભાણકાનન્તિ અક્ખરરુચીનં. ઉપસગ્ગેન પદવડ્ઢનમ્પિ રુચ્ચન્તિ. તેનાહ ‘‘તે હી’’તિઆદિ.

સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૩૦. દ્વીસુ સુત્તેસૂતિ નવમદસમસુત્તેસુ.

દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસબલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.