૪. કળારખત્તિયવગ્ગો

૧. ભૂતસુત્તવણ્ણના

૩૧. અજિતમાણવેનાતિ સોળસસુ બાવરિયબ્રાહ્મણપરિચારકેસુ ‘‘અજિતો’’તિ લદ્ધનામેન માણવેન. સઙ્ખા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સઙ્ખાતા પરિઞ્ઞાતા ધમ્મા યેસં તે સઙ્ખાતધમ્મા, પટિવિદ્ધસચ્ચા ખીણાસવા. સેક્ખા પન વિપાકસ્સ અપરિઞ્ઞાતત્તા ‘‘સઙ્ખાતધમ્મા’’તિ ન વુચ્ચન્તિ. સેક્ખધમ્મસમન્નાગમેન તે સેક્ખા. તે પન કામં પુગ્ગલપટિલાભવસેન અનેકસહસ્સાવ હોન્તિ, ચતુમગ્ગહેટ્ઠિમફલત્તયસ્સ પન વસેન તંસમઙ્ગિતાસામઞ્ઞેન ન સત્તજનતો ઉદ્ધન્તિ આહ ‘‘સત્ત જને’’તિ નિયમેત્વા વિસેસેતિ. સંકિલેસવજ્જં, તતો વા અત્તાનં વિય વિનેય્યલોકં નિપાતિ રક્ખતીતિ નિપકો, તસ્સ ભાવો નેપક્કં, ઞાણન્તિ આહ ‘‘નેપક્કં વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, તાય સમન્નાગતત્તા નિપકો’’તિ.

‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ અત્થો’’તિ ચિન્તેન્તો પઞ્હાય કઙ્ખતિ નામ. ‘‘કથં બ્યાકરમાનો નુ ખો સત્થુ અજ્ઝાસયં ન વિરોધેમી’’તિ ચિન્તેન્તો અજ્ઝાસયં કઙ્ખતિ નામ. સુજાનનીયત્થપરિચ્છેદં કત્વા ચિન્તના હેત્થ ‘‘કઙ્ખા’’તિ અધિપ્પેતા, ન વિચિકિચ્છાતિ. પહીનવિચિકિચ્છો હિ મહાથેરો આયસ્મતો અસ્સજિમહાથેરસ્સ સન્તિકેયેવ, વિચિનનભૂતં કુક્કુચ્ચસદિસં પનેતં વીમંસનમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પત્તં આદાય ચરન્તોતિ પબ્બજિતભાવલક્ખણં. ધમ્મસેનાપતિભાવેન વા મમ પત્તધમ્મદેસનાવારં આદાય ચરન્તોતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

જાતન્તિ યથારહં પચ્ચયતો ઉપ્પન્નં, સઙ્ખતન્તિ અત્થો. પઞ્હબ્યાકરણં ઉપટ્ઠાસીતિ પઞ્હસ્સ બ્યાકરણતા પટિભાસિ. ‘‘સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિ પાઠો, અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘પસ્સન્તસ્સા’’તિ અત્થો વુત્તો. તં ‘‘ભૂતન્તિ…પે… પટિપન્નો હોતી’’તિ ઇમાય પાળિયા ન સમેતિ, તસ્મા યથાદસ્સિતપાઠો એવ યુત્તો. યાવ અરહત્તમગ્ગા નિબ્બિદાદીનં અત્થાયાતિ સમિતાપેક્ખધમ્મવસા પદં વદન્તિ. આહારસમ્ભવન્તિ પચ્ચયહેતુકં. સેક્ખપટિપદા કથિતા ‘‘નિબ્બિદાય વિરાગાય નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ વચનતો. એસ નયો નિરોધવારેપિ. નિબ્બિદાતિ કરણે પચ્ચત્તવચનં, વિરાગા નિરોધાતિ કરણે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘સબ્બાનિ કારણવચનાની’’તિ. અનુપાદાતિ અનુપાદાય. ભૂતમિદન્તિઆદિમાહ સબ્બસુત્તં આહચ્ચભાસિતં જિનવચનમેવ કરોન્તો.

ભૂતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કળારસુત્તવણ્ણના

૩૨. તસ્સ થેરસ્સ નામં જાતિસમુદાગતં. નિવત્તોતિ પુબ્બે વટ્ટસોતસ્સ પટિસોતં ગન્તું આરદ્ધો, તં અવિસહન્તો અનુસોતમેવ ગચ્છન્તો, તતો નિવત્તો પરિક્લેસવિધમે અસંસટ્ઠો વિયુત્તો હોતિ. એત્થ ચેતનાતિ વા અસ્સાસો. હીનાયાવત્તનં નામ કામેસુ સાપેક્ખતાય, તત્થ ચ નિરપેક્ખતા તતિયમગ્ગાધિગમેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તયો મગ્ગે’’તિઆદિમાહ. સાવકપારમીઞાણં થેરસ્સ અરહત્તાધિગમેન નિપ્ફન્નં, તસ્મા તસ્સ તં ઉપરિમકોટિયા અસ્સાસો વુત્તો. ઉગ્ઘાટિતાતિ વિવટા, વૂપસમિતાતિ અત્થો. તત્થાતિ અરહત્તપ્પત્તિયં. વિચિકિચ્છાભાવન્તિ નિબ્બેમતિકતં.

ન એવં બ્યાકતાતિ ‘‘ખીણા જાતી’’તિઆદિકા એવં ઉત્તાનકં ન બ્યાકતા, પરિયાયેન પન બ્યાકતા. કેનચીતિ કેનચિપિ કારણેન. એવં ઉત્તાનકં બ્યાકરિસ્સતિ.

તસ્સ પચ્ચયસ્સ ખયાતિ તસ્સ કમ્મભવસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયસ્સ અવિજ્જાય સહકારિતાયં સઙ્ગહિતસ્સ ખયા અનુપ્પાદા નિરોધા. ખીણસ્મિન્તિ ખીણે. અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધે જાતિયા યથાવુત્તે પચ્ચયે. જાતિસઙ્ખાતં ફલં ખીણં અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદિતન્તિ. વિદિતં ઞાતં. આજાનાતિ ચતુસચ્ચં હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ ઞાતં અનતિક્કમિત્વાવ પટિવિજ્ઝતીતિ અઞ્ઞા અગ્ગમગ્ગો. તદુપચારેન અગ્ગફલં ઇધ ‘‘અઞ્ઞા’’ નામ. પચ્ચયોતિ ભવૂપપત્તિયા પચ્ચયો પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

મેતિ મયા. અઞ્ઞાસિ આકારગ્ગહણેન ચિત્તાચારં જાનાતિ. તેનાતિ ભગવતા. બ્યાકરણં અનુમોદિતં પઞ્હબ્યાકરણસ્સ વિસયકતભાવતો.

અયમસ્સ વિસયોતિ અયં વેદના અસ્સ સારિપુત્તત્થેરસ્સ સવિસયો તત્થ વિસયભાવેન પવત્તત્તા. કિઞ્ચાપીતિ કિઞ્ચાપિ સુખા વેદના ઠિતિસુખા દુક્ખા વેદના વિપરિણામસુખા, અદુક્ખમસુખા વેદના ઞાણસુખા. વિપરિણામકોટિયાતિ અનિચ્ચભાવેન સબ્બાવ વેદના દુક્ખા નામ. સુખપટિક્ખેપતોપિ હિ સુખપીતિયા ફરણતાય સુખાતિ તિક્ખમત્તેન વિપરિણામદુક્ખાતિ વિપરિણામતો અભાવાધિગમેન સુખનિરોધક્ખણમત્તેન. તથા હિ વુત્તં પપઞ્ચસૂદનિયં ‘‘સુખાય વેદનાય અત્થિભાવો સુખ’’ન્તિ. સુખકામો દુક્ખં તિતિક્ખતિ. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનઞ્હિ સુખવેદનુપરમો દુક્ખતો ઉપટ્ઠાતિ, તસ્માયમત્થો વિયોગેન દીપેતબ્બો. ‘‘દુક્ખા વિપરિણામસુખા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તથાચાહ પપઞ્ચસૂદનિયં ‘‘દુક્ખાય વેદનાય નત્થિભાવો સુખ’’ન્તિ. દુક્ખવેદનુપરમો હિ વુત્તાનં સુખતો ઉપટ્ઠાતિ એવાતિ વદન્તિ. તસ્સ યોગસ્સ વૂપસમેન ‘‘અહો સુખં જાત’’ન્તિ મજ્ઝત્તવેદનાય જાનનભાવો યાથાવતો અવબુજ્ઝનં સુખં. અદુક્ખમસુખાપિ વેદના વિજાનન્તસ્સ સુખં હોતિ તસ્સ સુખુમતાય વિઞ્ઞેય્યભાવતો. યથા રૂપારૂપધમ્માનં સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ સમ્મદેવ અવબોધો પરમં સુખં. તેનાહ –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

અઞ્ઞાણદુક્ખાતિ અજાનનભાવો અદુક્ખમસુખાવેદનાય દુક્ખં. સમ્મા વિભાગજાનનસભાવો ઞાણસ્સ સમ્ભવો. ઞાણસમ્પયુત્તા હિ ઞાણૂપનિસ્સયા અદુક્ખમસુખા વેદના પસત્થાકારા, યતો સા ઇટ્ઠા ચેવ ઇટ્ઠફલા ચાતિ. અજાનનભાવોતિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘દુક્ખન્તિ વિદિતો’’તિ પાળિ, અટ્ઠકથાયં પન વિદિતન્તિ પદુદ્ધારો કતો, તં અત્થદસ્સનમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

વેદનાપરિચ્છેદજાનનેતિ ‘‘તિસ્સો ઇમા વેદના’’તિ એવં પરિચ્છેદતો જાનને. અઞ્ઞાસીતિ કદા અઞ્ઞાસિ? ઇમસ્મિં દેસનાકાલેતિ વદન્તિ, પટિવેધકાલેતિ પન યુત્તં. યથાપટિવિદ્ધા હિ વેદના ઇધ થેરેન દેસિતાતિ. ઇમિના કારણેનાતિ ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ વેદનાનં અનિચ્ચતાય દુક્ખભાવજાનનસઙ્ખાતેન કારણેન. તંનિમિત્તં હિસ્સ વેદનાસુ તણ્હા ન ઉપ્પજ્જતિ. અતિપ્પપઞ્ચોતિ અતિવિત્થારો. દુક્ખસ્મિં અન્તોગધં દુક્ખપરિયાપન્નત્તા. દુક્ખન્તિ સબ્બં વેદયિતં દુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખભાવતો. ઞાતમત્તેતિ યાથાવતો અવબુજ્ઝનમત્તે. તણ્હા ન તિટ્ઠતીતિ ન સન્તિટ્ઠતિ નપ્પવત્તતિ.

કથં વિમોક્ખાતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદેસુ વિમુત્તા. હેતુમ્હિ ચેતં નિસ્સક્કવચનન્તિ હેતુઅત્થેન કરણવચનેન અત્થમાહ ‘‘કતરેન વિમોક્ખેના’’તિ. કરણત્થેપિ વા એતં નિસ્સક્કવચનન્તિ તથા વુત્તં. અભિનિવેસોતિ વિપસ્સનારમ્ભો. બહિદ્ધાધમ્માપિ દટ્ઠબ્બાયેવ સબ્બસ્સપિ પરિઞ્ઞેય્યસ્સ પરિજાનિતબ્બતો. ઞાણં પવત્તેત્વા. તેતિ અજ્ઝત્તસઙ્ખારે. વવત્થપેત્વાતિ સલક્ખણતો પરિચ્છિન્દિત્વા. બહિદ્ધા ઓતારેતીતિ બહિદ્ધાસઙ્ખારેસુ ઞાણં ઓતારેતિ. અજ્ઝત્તં ઓતારેતીતિ અજ્ઝત્તસઙ્ખારે સમ્મસતિ. તત્ર તસ્મિં ચતુક્કે. તેસં વવત્થાનકાલેતિ તેસં અજ્ઝત્તસઙ્ખારાનં વિપસ્સનાકાલે.

સબ્બુપાદાનક્ખયાતિ સબ્બસો ઉપાદાનાનં ખયા. કામં દિટ્ઠિસીલબ્બતઅત્તવાદુપાદાનાનિ પઠમમગ્ગેનેવ ખીયન્તિ, કામુપાદાનં પન અગ્ગમગ્ગેનાતિ તસ્સ વસેન ‘‘સબ્બુપાદાનક્ખયા’’તિ વદન્તો થેરો અત્તનો અરહત્તપત્તિં બ્યાકરોતિ. તેનાહ ‘‘આસવા નાનુસ્સવન્તી’’તિ. સતોતિ ઇમિના સતિવેપુલ્લપ્પત્તિં દસ્સેતિ. ચક્ખુતો રૂપે સવન્તીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયં તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથિયઞ્ચ રૂપારમ્મણા આસવા પવત્તન્તીતિ. કિઞ્ચાપિ તત્થ કુસલાદીનમ્પિ પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરણકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તથા સેસવારેસુ. તેનાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરણકઅસુચિમ્હિ નિરુળ્હો આસવસદ્દો. ‘‘અત્તાનં નાવજાનામી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ઓમાનપહાનં કથિત’’ન્તિ આહ. તેન આસવેસુ સમુદાયુપલક્ખણં કથિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ સેય્યમાનાદિપ્પહાનેન વિના હીનમાનંયેવ પજહતિ. પજાનનાતિ ‘‘નાપરં ઇત્થત્તાયા’’તિ વુત્તપજાનનસમ્પન્નો હોતીતિ.

સરૂપભેદતોપીતિ ‘‘ચત્તારો’’તિ એવં પરિમાણપરિચ્છેદતોપિ. ઇદં ભગવા દસ્સેન્તો આહાતિ સમ્બન્ધો. ઇદન્તિ ચ ‘‘અયમ્પિ ખો’’તિઆદિવચનં સન્ધાયાહ.

અસમ્ભિન્નાય એવાતિ યથાનિસિન્નાય એવ, અવુટ્ઠિતાય એવાતિ અત્થો. પુગ્ગલથોમનત્થન્તિ દેસનાકુસલાનં આનન્દત્થેરાદીનં પુગ્ગલાનં પસંસનત્થં ઉક્કંસનત્થં. ધમ્મથોમનત્થન્તિ પટિપત્તિધમ્મસ્સ પસંસનત્થં. તેપીતિ આનન્દત્થેરાદયો ભિક્ખૂપિ. ધમ્મપટિગ્ગાહકા ભિક્ખૂ. અત્થેતિ સીલાદિઅત્થે. ધમ્મેતિ પાળિધમ્મે.

અસ્સાતિ ભગવતો. આનુભાવં કરિસ્સતિ ‘‘દિવસઞ્ચેપિ ભગવા’’તિઆદિના. નન્તિ સારિપુત્તત્થેરં. અહમ્પિ તથેવ થોમેસ્સામિ ‘‘સા હિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિના. એવં ચિન્તેસીતિ એવં વક્ખમાનેન ધમ્મદાયાદદેસનાય ચિન્તિતાકારેન ચિન્તેસિ. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. એકજ્ઝાસયાયાતિ સમાનાધિપ્પાયાય. મતિયાતિ પઞ્ઞાય. અયં દેસના અગ્ગાતિ ભગવા ધમ્મસેનાપતિં ગુણતો એવં પગ્ગણ્હાતીતિ કત્વા વુત્તં.

પકાસેત્વાતિ ગુણતો પાકટં પઞ્ઞાતં કત્વા સબ્બસાવકેહિ સેટ્ઠભાવે ઠપેતુકામો. ચિત્તગતિયા ચિત્તવસેન કાયસ્સ પરિણામનેન ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ કાયસમાનગતિકત્તાધિટ્ઠાનેન. કથં પન કાયો દન્ધપ્પવત્તિકો લહુપરિવત્તેન ચિત્તેન સમાનગતિકો હોતીતિ? ન સબ્બથા સમાનગતિકો. યથેવ હિ કાયવસેન ચિત્તવિપરિણામને ચિત્તં સબ્બથા કાયેન સમાનગતિકં હોતિ. ન હિ તદા ચિત્તં સભાવસિદ્ધેન અત્તનો ખણેન અવત્તિત્વા દન્ધવુત્તિકસ્સ રૂપધમ્મસ્સ ખણેન વત્તિતું સક્કોતિ, ‘‘ઇદં ચિત્તં અયં કાયો વિય હોતૂ’’તિ પનાધિટ્ઠાનેન દન્ધગતિકસ્સ કાયસ્સ અનુવત્તનતો યાવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ હોતિ, તાવ કાયગતિઅનુલોમેનેવ હુત્વા સન્તાનવસેન પવત્તમાનં ચિત્તં કાયગતિયા પરિણામિતં નામ હોતિ, એવં ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન પગેવ સુખલહુસઞ્ઞાય સમ્પાદિતત્તા અભાવિતિદ્ધિપાદાનં વિય દન્ધં અવત્તિત્વા યથા લહુકતિપયચિત્તવારેહેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પતિ હોતિ, એવં પવત્તરૂપતા વિઞ્ઞાયતીતિ.

અધિપ્પાયાનુરૂપમેવ તસ્સ ભગવતો થોમનાય કતત્તા. ઇદં નામ અત્થજાતં ભગવા પુચ્છિસ્સતીતિ પુબ્બે મયા અવિદિતં અપસ્સં. આસયજાનનત્થન્તિ ‘‘એવં બ્યાકરોન્તેન સત્થુ અજ્ઝાસયો ગહિતો હોતી’’તિ એવં સત્થુ અજ્ઝાસયજાનનત્થં. દુતિયં પઞ્હં પુચ્છન્તો ભગવા પઠમં પઞ્હં અનુમોદિ દુતિયં પઞ્હં પુચ્છન્તેનેવ પઠમપઞ્હવિસ્સજ્જનસ્સ સમ્પટિચ્છિતભાવતો.

એતં અહોસીતિ એતં પરિવિતક્કનં અહોસિ. અસ્સાતિ કળારખત્તિયસ્સ ભિક્ખુનો. ધમ્મે દહતીતિ ધમ્મધાતુ, સાવકપારમીઞાણં, સાવકવિસયે ધમ્મે દહતિ યાથાવતો અજિતે કત્વા ઠપેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ધમ્મધાતૂ’’તિઆદિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગતિકમેવ વિસયે. ગોચરધમ્મેતિ ગોચરભૂતે ઞેય્યધમ્મે.

કળારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના

૩૩. ઞાણમેવ ઞાણવત્થુ સમ્પત્તીનં કારણભાવતો. ચતૂસૂતિ ચતુસચ્ચસ્સ બોધનવસેન વુત્તેસુ ચતૂસુ ઞાણેસુ. પઠમન્તિ ‘‘જરામરણે ઞાણ’’ન્તિ એવં વુત્તં ઞાણં, યેન ધારણપરિચયમનસિકારવસેન પવત્તં સબ્બં ગણ્હિ. સન્નિચયઞાણમયં સવનમયં નામત્વેવ વેદિતબ્બં. સભાવતો પચ્ચયતો ચસ્સ પરિગ્ગણ્હનઞાણં સમ્મસનઞાણંત્વેવ વેદિતબ્બં. જરામરણસીસેન ચેત્થ જરામરણવન્તોવ ધમ્મા ગહિતા. પટિવેધઞાણન્તિ અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝનઞાણં. ઇમિના ધમ્મેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં. ઇમસ્સ હિ ધમ્મસ્સ અધિગમહેતુ અયં અરિયો અતીતાનાગતે નયેનપિ ચતુસચ્ચધમ્મે અભિસમ્બુજ્ઝતિ. મગ્ગઞાણમેવ પન અતીતાનાગતે નયનસદિસં કત્વા દસ્સેતું ‘‘મગ્ગઞાણધમ્મેન વા’’તિ દુતિયવિકપ્પો વુત્તો. એવઞ્હિ ‘‘અકાલિક’’ન્તિ સમત્થિતં હોતિ.

ઞાણચક્ખુના દિટ્ઠેનાતિ ધમ્મચક્ખુભૂતેન ઞાણચક્ખુના અસમ્મોહપટિવેધવસેન પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠેન. પઞ્ઞાય વિદિતેનાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય તથેવ વિદિતેન. યસ્મા તથા દિટ્ઠં વિદિતં સબ્બસો પત્તં મહાઉપાયો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરિયોગાળ્હેના’’તિ. દિટ્ઠેનાતિ વા દસ્સનેન, ધમ્મં પસ્સિત્વા ઠિતેનાતિ અત્થો. વિદિતેનાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ વિદિત્વા પાકટાનિ કત્વા ઠિતેન. અકાલિકેનાતિ ન કાલન્તરવિપાકદાયિના. પત્તેનાતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પત્વા ઠિતત્તા ધમ્મં પત્તેન. પરિયોગાળ્હેનાતિ ચતુસચ્ચધમ્મે પરિયોગાહિત્વા ઠિતેન. અતીતાનાગતે નયં નેતીતિ અતીતે ચ અનાગતે ચ નયં નેતિ હરતિ પેસેતિ. ઇદં પન પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચં, સત્થારા પન મગ્ગઞાણં અતીતાનાગતે નયનસદિસં કતં તંમૂલકત્તા. અતીતમગ્ગસ્સ હિ પચ્ચવેક્ખણં નામ હોતિ, તસ્મા મગ્ગઞાણં નયનસદિસં કતં નામ હોતિ, પચ્ચવેક્ખણઞાણેન પન નયં નેતિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. યથા પન તેન નયં નેતિ. તં આકારં દસ્સેતું ‘‘યે ખો કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ નયનુપ્પાદનં નયઞાણસ્સેવ પવત્તિવિસેસો. તેન વુત્તં ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચ’’ન્તિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇમિનાતિ મગ્ગઞાણધમ્મેન વા’’તિ વુત્તં, દુવિધં પન મગ્ગફલઞાણં સમ્મસનઞાણપચ્ચવેક્ખણાય મૂલકારણં, ન નયનસ્સાતિ દુવિધેન ઞાણધમ્મેનાતિ ન ન યુજ્જતિ. તથા ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાતત્તા મગ્ગફલસઙ્ખાતસ્સ વા ધમ્મસ્સ સચ્ચપટિવેધસમ્પયોગં ગતત્તા ‘‘નયનં હોતૂ’’તિ તેન ‘‘ઇમિના ધમ્મેના’’તિ ઞાણસ્સ વિસયભાવેન ઞાણસમ્પયોગેન તદઞાતેનાતિ ચ અત્થો ન ન યુજ્જતિ. અનુઅયેતિ ધમ્મઞાણસ્સ અનુરૂપવસેન અયે બુજ્ઝનઞાણે દિટ્ઠાનં અદિટ્ઠાનયનતો અદિટ્ઠસ્સ દિટ્ઠતાય ઞાપનતો ચ. તેનાહ ‘‘ધમ્મઞાણસ્સ અનુગમને ઞાણ’’ન્તિ. ખીણાસવસ્સ સેક્ખભૂમિ નામ અગ્ગમગ્ગક્ખણો. કસ્મા પનેતં એવં વુત્તન્તિ ચે? ‘‘એવં જરામરણં પજાનાતી’’તિઆદિના વત્તમાનવસેન દેસનાય પવત્તત્તા.

ઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના

૩૪. સત્તરીતિ ત-કારસ્સ ર-કારાદેસં વુત્તં. સત્તતિસદ્દેન વા સમાનત્થો સત્તરિસદ્દો. બ્યઞ્જનરુચિવસેન બ્યઞ્જનં ભણન્તીતિ બ્યઞ્જનભાણકા. તેનાહ ‘‘બહુબ્યઞ્જનં કત્વા’’તિઆદિ. તિટ્ઠતિ તત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠિતિ, પચ્ચુપ્પન્નલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ. અથ વા ધમ્મોતિ કારણં, પચ્ચયોતિ અત્થો. ધમ્મસ્સ યો ઠિતિસભાવો, સોવ ધમ્મતો અઞ્ઞો નત્થીતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયો. તત્થ ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ – ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૪). તથા ચાહ ‘‘પચ્ચયાકારે ઞાણ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ધમ્માનન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનં. પવત્તિટ્ઠિતિકારણત્તાતિ પવત્તિસઙ્ખાતાય ઠિતિયા કારણત્તા. ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદિના અદ્ધત્તયે અન્વયબ્યતિરેકવસેન પવત્તિયા છબ્બિધસ્સ ઞાણસ્સ. ખયો નામ વિનાસો, સોવ ભેદોતિ. વિરજ્જનં પલુજ્જનં. નિરુજ્ઝનં અન્તરધાનં. એકેકસ્મિન્તિ જરામરણાદીસુ એકેકસ્મિં. પુબ્બે ‘‘યથાભૂતઞાણ’’ન્તિ તરુણવિપસ્સનં આહ. તસ્મા ઇધાપિ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં વિપસ્સનાતિ ગહેત્વા ‘‘વિપસ્સનાપટિવિપસ્સના કથિતા’’તિ વુત્તં.

દુતિયઞાણવત્થુસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અવિજ્જાપચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૩૫. દેસનં ઓસાપેસીતિ યથારદ્ધકથં ઠપેસિ. તત્થ નિસિન્નસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ લદ્ધિયા ભિન્દનવસેન ઉપરિ કથેતુકામો. બુદ્ધાનઞ્હિ દેસનાવારં પચ્છિન્દાપેત્વા પુચ્છિતું સમત્થો નામ કોચિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિગતિકસ્સ ઓકાસદાનત્થ’’ન્તિ. દુપ્પઞ્હો એસો સત્તૂપલદ્ધિયા પુચ્છિતત્તા. સત્તૂપલદ્ધિવાદપદેનાતિ ‘‘સત્તો જીવો ઉપલબ્ભતી’’તિ એવં પવત્તદિટ્ઠિદીપકપદવસેન. વદન્તિ એતેનાતિ વાદો. દિટ્ઠિ-સદ્દો પન દ્વયસઙ્ગહિતો, બ્રહ્મચરિયવાસો પન પરમત્થતો અરિયમગ્ગભાવનાતિ આહ ‘‘અરિયમગ્ગવાસો’’તિ. અયં દિટ્ઠીતિ અનઞ્ઞે સરીરજીવાતિ દિટ્ઠિ. ‘‘જીવો’’તિ ચ જીવિતમેવ વદન્તિ. વટ્ટન્તિ દુવિધં વટ્ટં. નિરોધેન્તોતિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તો. સમુચ્છિન્દન્તોતિ અપ્પવત્તિયં પાપનેન ઉપચ્છિન્દન્તો. તદેતં મગ્ગેન નિરોધેતબ્બં વટ્ટં નિરુજ્ઝતીતિ યોજના. ‘‘અયં સત્તો વિનાસં અભાવં પત્વા સબ્બસો ઉચ્છિજ્જતી’’તિ એવં ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ગહિતાકારસ્સ સમ્ભવે સચ્ચભાવે સતિ. ન હોતીતિ સાત્થકો ન હોતિ.

ગચ્છતીતિ સરીરતો નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ. વિવટ્ટેન્તોતિ અપ્પવત્તિં કરોન્તોતિ અત્થો. વિવટ્ટેતું ન સક્કોતિ નિચ્ચસ્સ અપ્પવત્તિં પાપેતું અસક્કુણેય્યત્તા. મિચ્છાદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠિં વિજ્ઝતિ અસમાહિતપુગ્ગલસેવનવસેન તથા પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન ચ પજહિતબ્બાપજહનવસેન સમ્માદિટ્ઠિં વિજ્ઝતિ. વિસૂકમિવાતિ કણ્ડકો વિય. ન કેવલં અનનુવત્તકોવ, અથ ખો વિરોધોપિ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પવત્તનધમ્મતાય વિઞ્ઞાપનતો. વિરૂપં બીભચ્છં ફન્દિતં વિપ્ફન્દિતં. પણ્ણપુપ્ફફલપલ્લવાનં અવત્થુભૂતો તાલો એવ તાલાવત્થુ ‘‘અસિવે સિવા’’તિ વોહારો વિય. કેચિ પન ‘‘તાલવત્થુકતાની’’તિ પઠન્તિ, અવત્થુભૂતતાય તાલો વિય કતાનીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મત્થકચ્છિન્નતાલો વિયા’’તિ. અનુઅભાવન્તિ વિનાસં.

અવિજ્જાપચ્ચયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયઅવિજ્જાપચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૩૬. ઇતિ વાતિ એવં વા. જરામરણસ્સ ચેવ જરામરણસામિકસ્સ ચ ખણવસેન યો વદેય્ય. અવિસારદધાતુકો પુચ્છિતું અચ્છેકતાય મઙ્કુભાવેન જાતો. તેનાહ ‘‘પુચ્છિતું ન સક્કોતી’’તિ.

દુતિયઅવિજ્જાપચ્ચયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નતુમ્હસુત્તવણ્ણના

૩૭. ન તુમ્હાકન્તિ કાયસ્સ અનત્તનિયભાવદસ્સનમેવ પનેતન્તિ યા તસ્સ અનત્તનિયતા, તં દસ્સેતું ‘‘અત્તનિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ ન અત્તનિયં, પરકિયં નામ સિયાતિ, તમ્પિ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘નાપિ અઞ્ઞેસ’’ન્તિ આહ. નયિદં પુરાણકમ્મમેવાતિ ‘‘ઇદં કાયો’’તિ વુત્તસરીરં પુરાણકમ્મમેવ ન હોતિ. ન હિ કાયો વેદનાસભાવો. પચ્ચયવોહારેનાતિ કારણોપચારેન. અભિસઙ્ખતન્તિઆદિ નપુંસકલિઙ્ગવચનં. પુરિમલિઙ્ગસભાગતાયાતિ ‘‘પુરાણમિદં કમ્મ’’ન્તિ એવં વુત્તપુરિમનપુંસકલિઙ્ગસભાગતાય. અઞ્ઞમઞ્ઞાભિમુખેહિ સમેચ્ચ પચ્ચયેહિ કતો અભિસઙ્ખતોતિ આહ ‘‘પચ્ચયેહિ કતોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ. અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ તથા અભિસઙ્ખતત્તસઙ્ખાતેન અભિમુખભાવેન ચેતયિતં પકપ્પિતં, પવત્તિતન્તિ અત્થો. ચેતનાવત્થુકોતિ ચેતનાહેતુકો. વેદનિયન્તિ વેદનાય હિતં વત્થારમ્મણભાવેન વેદનાય પચ્ચયભાવતો. તેનાહ ‘‘વેદનિયવત્થૂ’’તિ.

નતુમ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ચેતનાસુત્તવણ્ણના

૩૮. યઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અટ્ઠાને. તેન ચેતનાય વિય પકપ્પાનાનુસયાનમ્પિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા વક્ખમાનંયેવ અવિસિટ્ઠં આરમ્મણભાવં જોતેતિ. કામં તીસુપિ પદેસુ ‘‘પવત્તેતિ’’ઇચ્ચેવ અત્થો વુત્તો, વત્તનત્થો પન ચેતનાદીનં યથાક્કમં ચેતયનપકપ્પનાનુસયનરૂપો વિસિટ્ઠટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના ગહિતા કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયનિદ્ધારણમેતન્તિ. તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પા ગહિતા યથારહન્તિ અધિપ્પાયો. અટ્ઠસુપિ હિ લોભસહગતચિત્તેસુ તણ્હાકપ્પો, તત્થ ચતૂસ્વેવ દિટ્ઠિકપ્પોતિ. કામં અનુસયા લોકિયકુસલચેતનાસુપિ અનુસેન્તિયેવ, અકુસલેસુ પન પવત્તિ પાકટાતિ ‘‘દ્વાદસન્નં ચેતનાન’’ન્તિ વુત્તં. સહજાતકોટિયાતિ ઇદં પચ્ચુપ્પન્નાપિ કામરાગાદયો અનુસયાવ વુચ્ચન્તિ તંસદિસતાયાતિ વુત્તં. ન હિ કાલભેદેન લક્ખણપ્પભેદો અત્થીતિ. અનાગતા એવ હિ કામરાગાદયો નિપ્પરિયાયતો ‘‘અનુસયા’’તિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. પચ્ચયુપ્પન્નો વટ્ટતીતિ આહ ‘‘આરમ્મણં પચ્ચયો’’તિ. કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતત્થન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સેવ પવત્તિયા. તસ્મિં પચ્ચયે સતીતિ તસ્મિં ચેતનાપકપ્પનાનુસયસઞ્ઞિતે પચ્ચયે સતિ પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સ હોતિ. સન્તાને ફલદાનસમત્થતાયેવ હોતીતિ ‘‘પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મિં પતિટ્ઠિતે’’તિ વુત્તં. સન્નિટ્ઠાપકચેતનાવસેન વિરુળ્હેતિ. પતિટ્ઠિતેતિ હિ ઇમિના કમ્મસ્સ કતભાવો વુત્તો, ‘‘વિરુળ્હે’’તિ ઇમિના ઉપચિતભાવો. તેનાહ ‘‘કમ્મં જવાપેત્વા’’તિઆદિ. તત્થ પુરેતરં ઉપ્પન્નાહિ કમ્મચેતનાહિ લદ્ધપચ્ચયત્તા બલપ્પત્તાય સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય કમ્મવિઞ્ઞાણં લદ્ધપતિટ્ઠં વિરુળ્હમૂલઞ્ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘નિબ્બત્તમૂલે જાતે’’તિ. તથા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વિપાકં દેન્તં અનન્તરે જાતિવસેન દેતિ ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મન્તિ.

તેભૂમકચેતનાયાતિ તેભૂમકકુસલાકુસલચેતનાય. અપ્પવત્તનક્ખણોતિ ઇધ પવત્તનક્ખણો જાયમાનક્ખણો. ન જાયમાનક્ખણો અપ્પવત્તનક્ખણો ન કેવલં ભઙ્ગક્ખણો અપ્પહીનાનુસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. અપ્પહીનકોટિયાતિ અસમુચ્છિન્નભાવેન. તદિદં તેભૂમકકુસલાકુસલચેતનાસુ અપ્પવત્તમાનાસુ અનુસયાનં સહજાતકોટિઆદિના પવત્તિ નામ નત્થિ, વિપાકાદીસુ અપ્પહીનકોટિયા પવત્તતિ કરોન્તસ્સ અભાવતોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. અવારિતત્તાતિ પટિપક્ખેતિ અવારિતબ્બત્તા. પચ્ચયોવ હોતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ઠિતિયા.

પઠમદુતિયવારેહિ વટ્ટં દસ્સેત્વા તતિયવારે ‘‘નો ચે’’તિઆદિના વિવટ્ટં દસ્સિતન્તિ ‘‘પઠમપદે તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના નિવત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિવત્તાતિ અકરણતો અપ્પવત્તિયા અપગતા. તણ્હાદિટ્ઠિયો નિવત્તાતિ યોજના. વુત્તપ્પકારેસૂતિ ‘‘તેભૂમકવિપાકેસૂ’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેસુ.

એત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. એત્થ ચેતનાપકપ્પનાનં પવત્તનવસેન ધમ્મપરિચ્છેદો દસ્સિતોતિ ‘‘ચેતેતીતિ તેભૂમકકુસલાકુસલચેતના ગહિતા’’તિઆદિનયો ઇધેવ હોતીતિ દસ્સિતો. ચતસ્સોતિ પટિઘદ્વયમોહમૂલસમાગતા ચતસ્સો અકુસલચેતના. ચતૂસુ અકુસલચેતનાસૂતિ યથાવુત્તાસુ એવ ચતૂસુ અકુસલચેતનાસુ, ઇતરા પન ‘‘ન પકપ્પેતી’’તિ ઇમિના પટિક્ખેપેન નિવત્તાતિ. સુત્તે આગતં વારેત્વાતિ ‘‘નો ચ પકપ્પેતી’’તિ એવં પટિક્ખેપવસેન સુત્તે આગતં વજ્જેત્વા. ‘‘ન પકપ્પેતી’’તિ હિ ઇમિના અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તેસુ સહજાતકોટિયા પવત્તઅનુસયો નિવત્તિતો તેસં ચિત્તાનં અપ્પવત્તનતો, તસ્મા તં ઠાનં ઠપેત્વાતિ અત્થો. પુરિમસદિસોવ પુરિમનયેસુ વુત્તનયેન ગહેતબ્બો ધમ્મપરિચ્છેદત્તા.

તદપ્પતિટ્ઠિતેતિ સમાસભાવતો વિભત્તિલોપો, સન્ધિવસેન દ-કારાગમો, તસ્સ અપ્પતિટ્ઠિતં તદપ્પતિટ્ઠિતં, તસ્મિં તદપ્પતિટ્ઠિતેતિ એવમેત્થ સમાસપદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. એત્થાતિ એતસ્મિં તતિયવારે અરહત્તમગ્ગસ્સ કિચ્ચં કથિતં સબ્બસો અનુસયનિબ્બત્તિભેદનતો. ખીણાસવસ્સ કિચ્ચકરણન્તિપિ વત્તું વટ્ટતિ સબ્બસો વેદનાદીનં પટિક્ખેપભાવતો. નવ લોકુત્તરધમ્માતિપિ વત્તું વટ્ટતિ મગ્ગપટિપાટિયા અનુસયસમુગ્ઘાટનતો મગ્ગાનન્તરાનિ ફલાનિ, તદુભયારમ્મણઞ્ચ નિબ્બાનન્તિ. વિઞ્ઞાણસ્સાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ. પુનબ્ભવસીસેન અનન્તરભવસઙ્ગહિતં નામરૂપં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વા ગહિતન્તિ આહ ‘‘પુનબ્ભવસ્સ ચ અન્તરે એકો સન્ધી’’તિ. ભવજાતીનન્તિ એત્થ ‘‘દુતિયભવસ્સ તતિયભવે જાતિયા’’તિ એવં પરમ્પરવસેન ગહેતબ્બં. આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિગહણેન પન નાનન્તરિયતો કમ્મભવો ગહિતો, જાતિહેતુફલસિદ્ધિપેત્થ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બં. એત્થ ચ ‘‘નો ચે, ભિક્ખવે, ચેતેતિ નો ચ પકપ્પેતિ, અથ ખો અનુસેતી’’તિ એવં ભગવતા દુતિયનયે પુબ્બભાગે ભવનિબ્બત્તકકુસલાકુસલાયૂહનં, પકપ્પનઞ્ચ વિનાપિ ભવેસુ દિટ્ઠાદીનવસ્સ યોગિનો અનુસયપચ્ચયા વિપસ્સનાચેતનાપિ પટિસન્ધિજનકા હોતીતિ દસ્સનત્થં કુસલાકુસલસ્સ અપ્પવત્તિ ચેપિ, તદા વિજ્જમાનતેભૂમકવિપાકાદિધમ્મેસુ અપ્પહીનકોટિયા અનુસયિતકિલેસપ્પચ્ચયા ભવવજ્જસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠિતતા હોતીતિ દસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તો. ‘‘ન ચેતેતિ પકપ્પેતિ અનુસેતી’’તિ અયં નયો ન ગહિતો ચેતનં વિના પકપ્પનસ્સ અભાવતો.

ચેતનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુતિયચેતનાસુત્તવણ્ણના

૩૯. વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધીતિ હેતુફલસન્ધિ વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ ગહિતત્તા. નામરૂપં પન વિપાકનામરૂપમેવાતિ પાકટમેવ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દુતિયચેતનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. તતિયચેતનાસુત્તવણ્ણના

૪૦. રૂપાદીસુ છસુ આરમ્મણેસુ. તેન ચેત્થ ભવત્તયં સઙ્ગણ્હાતિ છળારમ્મણપરિયાપન્નત્તા. તસ્સેવ ભવત્તયસ્સ પત્થના પણિધાનાદિવસેન નતિ નામ. આગતિમ્હિ ગતીતિ પચ્ચુપટ્ઠાનવસેન અભિમુખં ગતિ પવત્તિ એતસ્માતિ આગતિ, કમ્માદિનિમિત્તં. તસ્મિં પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ ગતિ પવત્તિ નિબ્બત્તિ હોતિ. તેનાહ ‘‘આગતે’’તિઆદિ. ચુતૂપપાતોતિ ચવનં ચુતિ, મરણં. ઉપપજ્જનં નિબ્બત્તિ, ઉપપાતો. ચુતિતો ઉપપાતો પુનરુપ્પાદો. તેનાહ ‘‘એવં વિઞ્ઞાણસ્સા’’તિઆદિ. ઇતોતિ નિબ્બત્તભવતો. તત્થાતિ પુનબ્ભવસઙ્ખાતે આયતિભવે. એકોવ સન્ધીતિ એકો હેતુફલસન્ધિ એવ કથિતો.

તતિયચેતનાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કળારખત્તિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.