૫. ગહપતિવગ્ગો

૧. પઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના

૪૧. યતોતિ યસ્મિં કાલે. અયઞ્હિ તો-સદ્દો દા-સદ્દો વિય ઇધ કાલવિસયો. તેનાહ ‘‘યદા’’તિ. ભયવેરચેતનાયોતિ ભાયિતબ્બટ્ઠેન ભયં, વેરપસવનટ્ઠેન વેરન્તિ ચ લદ્ધનામા ચેતનાયો. પાણાતિપાતાદયો હિ યસ્સ પવત્તન્તિ, યઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તિયન્તિ, ઉભયે સભયભેરવાતિ તે એવ ભાયિતબ્બભયવેરજનકાવાતિ. સોતસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ આદિતો પટ્ઠાય પટિપત્તિઅધિગમો સોતાપત્તિ, તદત્થાય તત્થ પતિટ્ઠિતસ્સ ચ અઙ્ગાનિ સોતાપત્તિયઙ્ગાનિ, તદુભયં સન્ધાયાહ ‘‘દુવિધં સોતાપત્તિયા અઙ્ગ’’ન્તિ, સોતાપત્તિઅત્થં અઙ્ગન્તિ અત્થો. યં પુબ્બભાગેતિ યં સયં સોતાપત્તિમગ્ગફલપટિલાભતો પુબ્બભાગે તદત્થાય સંવત્તતિ. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘સપ્પુરિસસંસેવો’’તિઆદિ. સપ્પુરિસાનં બુદ્ધાદીનં અરિયઞાણસઞ્ઞાણજાતા પયિરુપાસના, સદ્ધમ્મસ્સવનં ચતુસચ્ચધમ્મસ્સવનં, યોનિસો ઉપાયેન અનિચ્ચાદિતો મનસિ કરણં યોનિસો મનસિકારો, ઉસ્સુક્કાપેન્તેન ધમ્મસ્સ નિબ્બાનસ્સ અનુધમ્મપટિપજ્જનં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તીતિ એતાનિ સોતાપત્તિયા અઙ્ગાનિ. અટ્ઠકથાયં પન સોતાપત્તિઅઙ્ગન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા ‘‘એવં આગત’’ન્તિ વુત્તં. ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગં. સોતાપન્નો અઙ્ગીયતિ ઞાયતિ એતેનાતિ સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇદં પચ્છા વુત્તં અઙ્ગં. દોસેહિ આરકાતિ અરિયોતિ આહ ‘‘નિદ્દોસો’’તિ. કથં અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયોતિઆદિના કેનચિપિ અનુપારમ્ભિયત્તા નિરુપારમ્ભો. ઞાણં સન્ધાય ‘‘નિદ્દોસો’’તિ વુત્તં, પટિચ્ચસમુપ્પાદં સન્ધાય ‘‘નિરુપારમ્ભો’’તિ વદન્તિ. ઉભયમ્પિ પન સન્ધાય ઉભયં વુત્તન્તિ અપરે. પટિચ્ચસમુપ્પાદો એત્થ અધિપ્પેતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘અપરાપરં ઉપ્પન્નાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાયા’’તિ. ન હિ મગ્ગઞાણં વિપસ્સનાપઞ્ઞાતિ. સમ્મા ઉપાયત્તા તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને યાથાવતો ઞાયતીતિ ઞાયો, પટિચ્ચસમુપ્પાદો. ઞાણં પન ઞાયતિ સો એતેનાતિ ઞાયો.

તત્થાતિ નિરયે. મગ્ગસોતન્તિ મગ્ગસ્સ સોતં. આપન્નોતિ અધિગતો. અપાયેસુ ઉપ્પજ્જનસઙ્ખાતો વિનિપાતધમ્મો એતસ્સાતિ વિનિપાતધમ્મો, ન વિનિપાતધમ્મો અવિનિપાતધમ્મો. પરં અયનન્તિ અતિવિય સવિસયે અયિતબ્બં બુજ્ઝિતબ્બં. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિઅત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થો. તેનાહ ‘‘અવસ્સં અભિસમ્બુજ્ઝનકો’’તિ.

પાણાતિપાતકમ્મકારણાતિ પાણાતિપાતસઙ્ખાતસ્સ પાપકમ્મસ્સ કરણહેતુ. વેરં વુચ્ચતિ વિરોધો, તદેવ ભાયિતબ્બતો ભયન્તિ આહ ‘‘ભયં વેરન્તિ અત્થતો એક’’ન્તિ. ઇદં બાહિરં વેરં નામ તસ્સ વેરસ્સ મૂલભૂતતો વેરકારપુગ્ગલતો બહિભાવત્તા. તેનેવ હિ તસ્સ વેરકારપુગ્ગલસ્સ ઉપ્પન્નં વેરં સન્ધાય ‘‘ઇદં અજ્ઝત્તિકવેરં નામા’’તિ વુત્તં, તન્નિસ્સિતસ્સ વેરસ્સ મૂલભૂતા વેરકારપુગ્ગલચેતના ઉપ્પજ્જતિ પહરિતું અસમત્થસ્સપીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ નેરયિકા નિરયપાલેસુ પટિપહરિતું સક્કોન્તિ. નિરયપાલસ્સ ચેતના ઉપ્પજ્જતીતિ એતેન ‘‘અત્થિ નિરયે નિરયપાલા’’તિ દસ્સેતિ. યં પનેતં બાહિરવેરન્તિ યમિદં દિટ્ઠધમ્મિકં સમ્પરાયિકઞ્ચ બાહિરં વેરં. પુગ્ગલવેરન્તિ વુત્તં અત્તકિચ્ચં સાધેતું અસક્કોન્તો કેવલં પરપુગ્ગલે ઉપ્પન્નમત્તં વેરન્તિ કત્વા. અત્થતો એકમેવ ‘‘ચેતસિક’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. સેસપદેસૂતિ ‘‘અદિન્નાદાનપચ્ચયા’’તિઆદિના આગતેસુ સેસકોટ્ઠાસેસુ. અત્થો ભગ્ગોતિ અત્થો ધંસિતો. અધિગતેનાતિ મગ્ગેન અધિગતેન. ‘‘અભિગતેના’’તિપિ પાઠો, અધિવુત્તેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અચલપ્પસાદેના’’તિ.

પઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયપઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના

૪૨. ભિક્ખૂનં કથિતભાવમત્તમેવ વિસેસોતિ એતેન યા સત્થારા એકચ્ચાનં દેસિતદેસના, પુન તદઞ્ઞેસં વેનેય્યદમકુસલેન કાલન્તરે તેનેવ દેસિતા, સા ધમ્મસંગાહકેહિ ‘‘મા નો સત્થુદેસના સમ્પટિગ્ગહં વિના નસ્સતૂ’’તિ વિસું સઙ્ગહં આરોપિતાતિ દસ્સેતિ.

દુતિયપઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુક્ખસુત્તવણ્ણના

૪૩. સમુદયનં સમુદયો, સમુદેતિ એતમ્હાતિ સમુદયો, એવં ઉભિન્નં સમુદયાનમત્થતોપિ ભેદો વેદિતબ્બો. પચ્ચયાવ પચ્ચયસમુદયો. આરદ્ધવિપસ્સકો ‘‘ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિં પટિચ્ચ ઇમે ધમ્મા ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ પસ્સન્તો ‘‘પચ્ચયસમુદયં પસ્સન્તોપિ ભિક્ખુ ખણિકસમુદયં પસ્સતી’’તિ વુત્તો પચ્ચયદસ્સનમુખેન નિબ્બત્તિક્ખણસ્સ દસ્સનતો. સો પન ખણે ખણે સઙ્ખારાનં નિબ્બત્તિં પસ્સિતું આરદ્ધો ‘‘ઇમેહિ નામ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તતી’’તિ પસ્સતિ. ‘‘સો ખણિકસમુદયં પસ્સન્તો પચ્ચયં પસ્સતી’’તિ વદન્તિ. યસ્મા પન પચ્ચયતો સઙ્ખારાનં ઉદયં પસ્સન્તો ખણતો તેસં ઉદયદસ્સનં હોતિ, ખણતો એતેસં ઉદયં પસ્સતો પગેવ પચ્ચયાનં સુગ્ગહિતત્તા પચ્ચયતો દસ્સનં સુખેન ઇજ્ઝતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પચ્ચયસમુદયં પસ્સન્તોપી’’તિઆદિ. અત્થઙ્ગમદસ્સનેપિ એસેવ નયો. અચ્ચન્તત્થઙ્ગમોતિ અપ્પવત્તિ નિરોધો નિબ્બાનન્તિ. ભેદત્થઙ્ગમોતિ ખણિકનિરોધો. તદુભયં પુબ્બભાગે ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન પસ્સન્તો અઞ્ઞતરસ્સ દસ્સને ઇતરદસ્સનમ્પિ સિદ્ધમેવ હોતિ, પુબ્બભાગે ચ આરમ્મણવસેન ખયતો વયસમ્મસનાદિકાલે ભેદત્થઙ્ગમં પસ્સન્તો અતિરેકવસેન અનુસ્સવાદિતો અચ્ચન્તં અત્થઙ્ગમં પસ્સતિ. મગ્ગક્ખણે પનારમ્મણતો અચ્ચન્તઅત્થઙ્ગમં પસ્સતિ, અસમ્મોહતો ઇતરમ્પિ પસ્સતિ. તં સન્ધાયાહ ‘‘અચ્ચન્તત્થઙ્ગમં પસ્સન્તોપી’’તિઆદિ. સમુદયત્થઙ્ગમં નિબ્બત્તિભેદન્તિ સમુદયસઙ્ખાતં નિબ્બત્તિં અત્થઙ્ગમસઙ્ખાતં ભેદઞ્ચ. નિસ્સયવસેનાતિ ચક્ખુસ્સ સન્નિસ્સયવસેન પચ્ચયં કત્વા. આરમ્મણવસેનાતિ રૂપે આરમ્મણં કત્વા. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં મધુપિણ્ડિકસુત્તટીકાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સોતિ ‘‘ચક્ખુ રૂપાનિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં સઙ્ગતિ સમાગમે નિબ્બત્તિ ફસ્સોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિયા ફસ્સો’’તિ. તિણ્ણન્તિ ચ પાકટપચ્ચયવસેન વુત્તં, તદઞ્ઞેપિ પન મનસિકારાદયો ફસ્સપચ્ચયા હોન્તિયેવ. એવન્તિ તણ્હાદીનં અસેસવિરાગનિરોધક્કમેન. ભિન્નં હોતીતિ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધં હોતિ. તેનાહ ‘‘અપ્પટિસન્ધિય’’ન્તિ.

દુક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. લોકસુત્તવણ્ણના

૪૪. અયમેત્થ વિસેસોતિ ‘‘અયં લોકસ્સા’’તિ સમુદયત્થઙ્ગમાનં વિસેસદસ્સનં. એત્થ ચતુત્થસુત્તે તતિયસુત્તતો વિસેસો.

લોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઞાતિકસુત્તવણ્ણના

૪૫. અઞ્ઞમઞ્ઞં દ્વિન્નં ઞાતીનં ગામો ઞાતિકોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘દ્વિન્નં ઞાતકાનં ગામે’’તિ. ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિ એવ કતો આવસથો ગિઞ્જકાવસથો. સો કિર આવાસો યથા સુધાપરિકમ્મેન પયોજનં નત્થિ, એવં ઇટ્ઠકાહિ એવ ચિનિત્વા છાદેત્વા કતો. તાદિસઞ્હિ છદનં સન્ધાય ભગવતા ઇટ્ઠકાછદનં અનુઞ્ઞાતં. તેન વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠકાહિ કતે મહાપાસાદે’’તિ. તત્થ દ્વારબન્ધકવાટફલકાદીનિ પન દારુમયાનિયેવ. પરિયાયતિ અત્તનો ફલં પરિગ્ગહેત્વા વત્તતીતિ પરિયાયો, કારણન્તિ આહ ‘‘ધમ્મપરિયાયન્તિ ધમ્મકારણ’’ન્તિ, પરિયત્તિધમ્મભૂતં વિસેસાધિગમસ્સ હેતુન્તિ અત્થો. ઉપેચ્ચ સુય્યતિ એત્થાતિ ઉપસ્સુતીતિ વુત્તં ‘‘ઉપસ્સુતીતિ ઉપસ્સુતિટ્ઠાન’’ન્તિ. અત્તનો કમ્મન્તિ યદત્થં તત્થ ગતો, તં પરિવેણસમજ્જનકિરિયં. પહાયાતિ અકત્વા. એવં મહત્થઞ્હિ વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા સુણન્તસ્સ મહતો અત્થાય સંવત્તતિ. એકઙ્ગણં અહોસીતિ સબ્બં વિવટં અહોસિ. તીસુ હિ ભવેસુ સઙ્ખારગતં પચ્ચયુપ્પન્નવસેન મનસિકરોતો ભગવતો કિઞ્ચિ અસેસેત્વા સબ્બમ્પિ તં ઞાણમુખે આપાથં ઉપગચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘યાવભવગ્ગા એકઙ્ગણં અહોસી’’તિ. તન્તિવસેન તમત્થં વાચાય નિચ્છારેન્તો ‘‘વચસા સજ્ઝાયં કરોન્તો’’તિ વુત્તો. પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવસેન ચ અત્થં આહરિત્વા તેસં નિરોધેન વિવટ્ટસ્સ આહતત્તા ‘‘યથાનુસન્ધિના’’તિ વુત્તં. અદ્દસ ઞાણચક્ખુના.

મનસા સજ્ઝાયં કરોન્તો ‘‘તુણ્હીભૂતોવ પગુણં કરોન્તો’’તિ વુત્તો. પદાનુપદન્તિ પદઞ્ચ અનુપદઞ્ચ. પુરિમઞ્હિ પદં નામ, તદનન્તરં અનુપદં. ઘટેત્વા સમ્બન્ધં કત્વા અવિચ્છિન્દિત્વા. પરિયાપુણાતીતિ અજ્ઝયતિ. આધારપ્પત્તન્તિ આધારં ચિત્તસન્તાનપ્પત્તં અપ્પમુટ્ઠં ગતત્તા આધારપ્પત્તં નામ. કારણનિસ્સિતોતિ લોકુત્તરધમ્મસ્સ કારણસન્નિસ્સિતો. આદિબ્રહ્મચરિયકોતિ આદિબ્રહ્મચરિયં, તદેવ આદિબ્રહ્મચરિયકં. ધમ્મપરિયાયાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. તીસુપિ ઇમેસૂતિ તતિયચતુત્થપઞ્ચમેસુ તીસુ સુત્તેસુ.

ઞાતિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૪૬. નામવસેનાતિ ગોત્તનામવસેન ચ કિત્તિવસેન ચ અપાકટો, તસ્મા ‘‘જાતિવસેન બ્રાહ્મણો’’તિ વુત્તં.

અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના

૪૭. એવંલદ્ધનામોતિ ‘‘જાણુસ્સોણી’’તિ એવંલદ્ધનામો રઞ્ઞો સન્તિકા અધિગતનામો.

જાણુસ્સોણિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. લોકાયતિકસુત્તવણ્ણના

૪૮. આયતિં હિતં તેન લોકો ન યતતિ ન ઈહતીતિ લોકાયતં. ન હિ તં લદ્ધિં નિસ્સાય સત્તા પુઞ્ઞકિરિયાય ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેન્તિ, કુતો પયોગો, તં એતસ્સ અત્થિ, તત્થ વા નિયુત્તોતિ લોકાયતિકો. પઠમસદ્દો આદિઅત્થવાચકત્તા જેટ્ઠવેવચનોતિ આહ ‘‘પઠમં લોકાયત’’ન્તિ. સાધારણવચનોપિ લોકસદ્દો વિસિટ્ઠવિસયો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘બાલપુથુજ્જનલોકસ્સા’’તિ. ઇત્તરભાવેન લકુણ્ડકભાવેન તસ્સ વિપુલાદિભાવેન બાલાનં ઉપટ્ઠાનમત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘આયતં મહન્ત’’ન્તિઆદિમાહ. પરિત્તન્તિ ખુદ્દકં. એકસભાવન્તિ એકં સભાવં. અવિપરિણામધમ્મતાયાતિ આહ ‘‘નિચ્ચસભાવમેવાતિ પુચ્છતી’’તિ. પુરિમસભાવેન નાનાસભાવન્તિ પુરિમસભાવતો ભિન્નસભાવં. પચ્છા ન હોતીતિ પચ્છા કિઞ્ચિ ન હોતિ સબ્બસો સમુચ્છિજ્જનતો. તેનાહ ‘‘ઉચ્છેદં સન્ધાય પુચ્છતી’’તિ. એકત્તન્તિ સબ્બકાલં અત્તસમ્ભવં. તથા ચેવ ગહણેન દ્વેપિ વાદા સસ્સતદિટ્ઠિયો હોન્તિ. નત્થિ ન હોતિ. પુથુત્તં નાનાસભાવં, એકરૂપં ન હોતીતિ વા ગહણેન દ્વેપિ વાદા ઉચ્છેદદિટ્ઠિયોતિ.

લોકાયતિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અરિયસાવકસુત્તવણ્ણના

૪૯. સંસયુપ્પત્તિ આકારદસ્સનન્તિ ‘‘કસ્મિં સતિ કિં હોતી’’તિ કારણસ્સ ફલસ્સ ચ પચ્ચામસનેન વિના કેવલં ઇદપ્પચ્ચયતાય સંસયસ્સ ઉપ્પજ્જનાકારદસ્સનં. સમુદયતિ સમુદેતીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

અરિયસાવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દુતિયઅરિયસાવકસુત્તવણ્ણના

૫૦. દ્વેપિ નયા એકતો વુત્તાતિ ઇદં ‘‘વિઞ્ઞાણે સતિ નામરૂપં હોતી’’તિઆદિના નવમે વુત્તસ્સ નયસ્સ ‘‘અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા હોન્તી’’તિઆદિના દસમે વુત્તનયે અન્તોગધત્તા. નાનત્તન્તિ પુરિમતો નવમતો દસમસ્સ નાનત્તં.

દુતિયઅરિયસાવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ગહપતિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.