૬. દુક્ખવગ્ગો

૧. પરિવીમંસનસુત્તવણ્ણના

૫૧. ઉપપરિક્ખમાનોતિ પવત્તિપવત્તિહેતું, નિવત્તિનિવત્તિહેતુઞ્ચ પરિતુલેન્તો. કુતો પનેતન્તિ? ‘‘સમ્મા દુક્ખક્ખયા’’તિ વચનતો. ન હિ સબ્બદુક્ખપરિવીમંસં વિના સમ્મા દુક્ખક્ખયો સમ્ભવતિ. કસ્માતિઆદિના જરામરણસ્સેવ ગહણે કારણં પુચ્છતિ. જાતિઆદીનમ્પિ પવત્તિ દુક્ખભાવિનીતિ અધિપ્પાયો. યસ્મા જરામરણે ગહિતે સતિ જાતિપિ ગહિતા હોતિ, તસ્સા અભાવે જરામરણસ્સેવ અભાવતો. એસ નયો ભવાદીસુપિ. એવં યાવ જાતિધમ્મો જરામરણે ગહિતે ગહિતોવ હોતિ, જરામરણપદેસેન તબ્બિકારવન્તો સબ્બે તેભૂમકા સઙ્ખારા ગહિતાતિ એવમ્પિ જરામરણગ્ગહણેન સબ્બમ્પિ વટ્ટદુક્ખં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મિં ગહિતે સબ્બદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા’’તિ. અનેકવિધન્તિ બહુવિધં બહુકોટ્ઠાસં. ‘‘અનેક’’ન્તિ વા પાઠો. અનેકન્તિ બહુલવચનં. વિધન્તિ ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદિવસેન વિપરીતકોટ્ઠાસં. નાનપ્પકારકન્તિ તતો એવ નાનપ્પકારં. ન્હત્વા ઠિતં પુરિસં વિયાતિ બાલાનં અત્તભાવસ્સ સુભાકારેન ઉપટ્ઠાનં સન્ધાયાહ.

‘‘સારુપ્પભાવેના’’તિ વુત્તં, કિં સબ્બથા સારુપ્પભાવેનાતિ આહ ‘‘નિક્કિલેસતાય પરિસુદ્ધતાયા’’તિ. ન હિ તસ્સેસા અસઙ્ખતતાદિભાવેન સદિસા. પટિપન્નોતિ પટિમુખો અભિસઙ્ખારમુખો હુત્વા પન્નો અધિગતો. અનુગતન્તિ અનુચ્છવિકભાવેન ગતં, યથા ચ નિબ્બાનસ્સ અધિગમો હોતિ, એવં તદનુરૂપભાવેન ગતં. એત્થ ચ પાળિયં ‘‘પજાનાતી’’તિ પુબ્બભાગવસેન પજાનના વુત્તા, ‘‘તથા પટિપન્નો ચ હોતી’’તિ નિયતવસેન. ‘‘અપરભાગવસેના’’તિ અપરે. કેચિ પન ‘‘યથા પટિપન્નસ્સ જરામરણં નિરુજ્ઝતિ, તથા પટિપન્નો’’તિ વદન્તિ. પદવીમંસના પુબ્બભાગવસેન વેદિતબ્બા, ન મગ્ગક્ખણવસેન. સઙ્ખારનિરોધાયાતિ એત્થ નયિદં અવિજ્જાપચ્ચયસઙ્ખારગ્ગહણં, અથ ખો સઙ્ખતસઙ્ખારગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘સઙ્ખારદુક્ખસ્સ નિરોધત્થાયા’’તિ. તેનાહ ‘‘એત્તાવતા યાવ અરહત્તા દેસના કથિતા’’તિ.

‘‘પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતી’’તિઆદિના અરહત્તફલપચ્ચવેક્ખણં, ‘‘સો સુખઞ્ચ વેદનં વેદયતી’’તિઆદિના સતતવિહારઞ્ચ દસ્સેત્વા દેસના સબ્બથાવ વટ્ટદેસનાતો નિવત્તેતબ્બા સિયા. અવિજ્જાગતોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન એવમાદિકં ઇદં વટ્ટવિવટ્ટકથનં પુન ગણ્હાતિ. પુગ્ગલસદ્દો ઇતરાસં દ્વિન્નં પકતીનં વાચકોતિ તતો વિસેસેત્વા ગહણે પઠમપકતિમેવ દસ્સેન્તો ‘‘પુરિસપુગ્ગલો’’તિ અવોચાતિ આહ ‘‘પુરિસોયેવ પુગ્ગલો’’તિ. ઉભયેનાતિ પુરિસપુગ્ગલગ્ગહણેન. સમ્મુતિયા અવિજ્જમાનાય કથા દેસના સમ્મુતિકથા. પરમત્થસ્સ કથા દેસના પરમત્થકથા. તત્થાતિ સમ્મુતિપરમત્થકથાસુ, ન સમ્મુતિપરમત્થેસુ. તેનાહ ‘‘એવં પવત્તા સમ્મુતિકથા નામા’’તિઆદિ. તત્રિદં સમ્મુતિપરમત્થાનં લક્ખણં – યસ્મિં ભિન્ને બુદ્ધિયા વા અવયવવિનિબ્ભોગે કતે ન તંસમઞ્ઞા, સા ઘટપટાદિપ્પભેદા સમ્મુતિ, તબ્બિપરિયાયતો પરમત્થો. ન હિ કક્ખળફુસનાદિસભાવે અયં નયો લબ્ભતિ. તત્થ રૂપાદિધમ્મં સમૂહસન્તાનવસેન પવત્તમાનં ઉપાદાય ‘‘સત્તો’’તિઆદિ વોહારોતિ આહ ‘‘સત્તો નરો…પે… સમ્મુતિકથા નામા’’તિ. યસ્મા રૂપાદયો પરમત્થધમ્મા ‘‘ખન્ધા ધાતુયો’’તિઆદિના વુચ્ચન્તિ, ન વોહારમત્તં, તસ્મા ‘‘ખન્ધા…પે… પરમત્થકથા નામા’’તિ વુત્તં. નનુ ખન્ધકથાપિ સમ્મુતિકથાવ, સમ્મુતિ હિ સઙ્કેતો ખન્ધટ્ઠો રાસટ્ઠો વા કોટ્ઠાસટ્ઠો વાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન ખન્ધસમઞ્ઞા ફસ્સાદીસુ તજ્જાપઞ્ઞત્તિ વિય પરમત્થસન્નિસ્સયા તસ્સ આસન્નતરા પુગ્ગલસમઞ્ઞાદયો વિય ન દૂરેતિ પરમત્થસઙ્ગહતા વુત્તા. ખન્ધસીસેન વા તદુપાદાના સભાવધમ્મા એવ ગહિતા. નનુ ચ સબ્બેપિ સભાવધમ્મા સમ્મુતિમુખેનેવ દેસનં આરોહન્તિ, ન સમ્મુખેનાતિ સબ્બાપિ દેસના સમ્મુતિદેસનાવ સિયાતિ? નયિદમેવં દેસેતબ્બધમ્મવિભાગેન દેસનાવિભાગસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ન ચ સદ્દો કેનચિ પવત્તિનિમિત્તેન વિના અત્થં પકાસેતીતિ. તેનાહ ‘‘પરમત્થં કથેન્તાપિ સમ્મુતિં અમુઞ્ચિત્વાવ કથેન્તી’’તિ. સચ્ચમેવ અવિપરીતમેવ કથેન્તિ.

સમ્મુતીતિ સમઞ્ઞા. પરમો ઉત્તમો અત્થોતિ પરમત્થો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવો. તં પરમત્થં, સમ્મુતિ પન લોકસ્સ સઙ્કેતમત્તસિદ્ધા. યદિ એવં કથં સમ્મુતિકથાય સચ્ચતાતિ આહ ‘‘લોકસમ્મુતિકારણ’’ન્તિ લોકસમઞ્ઞં નિસ્સાય પવત્તનતો. લોકસમઞ્ઞાય હિ અભિનિવેસનં વિના પઞ્ઞાપના એકચ્ચસ્સ સુતસ્સ સાવના વિય, ન મુસા અનતિક્કમિતબ્બતો તસ્સા. તેનાહ ભગવા ‘‘જનપદનિરુત્તિં નાભિનિવેસેય્ય, સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્યા’’તિ. ધમ્માનં સભાવધમ્માનં. ભૂતલક્ખણં ભાવસ્સ લક્ખણં દીપેન્તીતિ કત્વા.

તેરસચેતનાભેદન્તિ અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતનાપઞ્ચરૂપાવચરકુસલચેતનાભેદં. અત્તનો સન્તાનસ્સ પુનનતો પુજ્જભવફલસ્સ અભિસઙ્ખરણતો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં. કમ્મપુઞ્ઞેનાતિ કમ્મભૂતેન. વિપાકપુઞ્ઞેનાતિ વિપાકસઙ્ખાતેન. પુઞ્ઞફલમ્પિ હિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ વિય. ‘‘અપુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ ઇદં ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એત્થ વુત્તનયમેવાતિ ન ઉદ્ધતં. અપુઞ્ઞફલં ઉત્તરપદલોપેન ‘‘અપુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારન્તિ સઙ્ખારસ્સ ગહિતત્તા ‘‘અવિજ્જાગતોય’’ન્તિ ઇમિના સઙ્ખારસ્સ પચ્ચયો ગહિતો, ‘‘પુઞ્ઞૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના પચ્ચયુપ્પન્નં વિઞ્ઞાણં. તસ્મિઞ્ચ ગહિતે નામરૂપાદિ સબ્બં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારો ગહિતોવ હોતી’’તિ.

વિજ્જાતિ અરહત્તમગ્ગઞાણં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. તસ્સા હિ ઉપ્પાદા સબ્બસો અવિજ્જા પહીના હોતિ. પઠમમેવાતિ ઇદં અવિજ્જાપહાનવિજ્જુપ્પાદાનં સમાનકાલતાદસ્સનં. તેનાહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. પદીપુજ્જલેનાતિ પદીપુજ્જલનહેતુના સહેવ. વિજ્જુપ્પાદાતિ વિજ્જુપ્પાદહેતુ, એવં સતીપિ સમકાલત્તેતિ અધિપ્પાયો. ન ગણ્હાતીતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના ન ગણ્હાતિ. ન તણ્હાયતિ ન ભાયતિ તણ્હાવુત્તિનો અભાવા, તતો એવ ભયવત્થુનો ચ અભાવા.

ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વાતિ ગિલિત્વા વિય અઞ્ઞસ્સ અવિસયં વિય કરણેન પરિનિટ્ઠાપેત્વા. સામિસસુખસ્સ અનેકદુક્ખાનુબન્ધભાવતો, સુખાભિનન્દસ્સ દુક્ખહેતુભાવતો ચ સુખં અભિનન્દન્તોયેવ દુક્ખં અભિનન્દતિ નામ અગ્ગિસન્તાપસુખં ઇચ્છન્તો ધૂમદુક્ખાનુઞ્ઞાતો વિય. દુક્ખં પત્વા સુખં પત્થનતોતિ એત્થ દુબ્બલગહણિકાદયો નિદસ્સનભાવેન વેદિતબ્બા. તે હિ યાવ સાયન્હસમયાપિ અભુત્વા સાયમાસાદીનિ કરોન્તો જિઘચ્છાદિં ઉપ્પાદેત્વા ભુઞ્જનાદીનિ કરોન્તિ. સુખસ્સ વિપરિણામદુક્ખતો સુખં અભિનન્દન્તો દુક્ખં અભિનન્દતિ નામાતિ યોજના. કેચિ પન દુક્ખસ્સ અભાવતો વિપરિણામસુખતો તં સુખં અભિનન્દન્તો દુક્ખં અભિનન્દતીતિ વદન્તિ. તં ન, ન હિ તાદિસં સુખનિમિત્તં કોચિ દુક્ખં અભિનન્દન્તો દિટ્ઠો, દુક્ખહેતું પન સામિસં સુખં અભિનન્દન્તો દિટ્ઠો. દુક્ખહેતું સામિસં સુખં અભિનન્દન્તો અત્થતો દુક્ખં અભિનન્દતિ નામાતિ વુત્તોવાયમત્થો. કાયોતિ પઞ્ચદ્વારકાયો, સો પરિયન્તો અવસાનં એતસ્સાતિ કાયપરિયન્તિકં. તેનાહ ‘‘યાવ પઞ્ચદ્વારકાયો પવત્તતિ, તાવ પવત્ત’’ન્તિ. જીવિતપરિયન્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા પઠમં નિરુજ્ઝતીતિ એકસ્મિં અત્તભાવે મનોદ્વારિકવેદનાતો પચ્છા ઉપ્પજ્જિત્વા તતો પઠમં નિરુજ્ઝતિ, તતો એવ સિદ્ધમત્થં સરૂપેનેવ દસ્સેતું ‘‘મનોદ્વારિકવેદના પઠમં ઉપ્પજ્જિત્વા પચ્છા નિરુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપેન વુત્તં વિવરિતું ‘‘સા હી’’તિઆદિમાહ. યાવ તેત્તિંસવસ્સાપિ પઠમવયો. પણ્ણાસવસ્સકાલેતિ પઠમવયતો યાવ પઞ્ઞાસવસ્સકાલા, તાવ ઠિતા હોતીતિ વુડ્ઢિહાનિયો અનુપગન્ત્વા સરૂપેનેવ ઠિતા હોતિ. મન્દાતિ મુદુકા અતિખિણા. તદાતિ અસીતિનવુતિવસ્સકાલે. તથા ચિરપરિવિતક્કેપિ. ભગ્ગા નિત્તેજા ભગ્ગવિભગ્ગા દુબ્બલા. હદયકોટિંયેવાતિ ચક્ખાદિવત્થૂસુ અવત્તેત્વા તેસં ખીણત્તા કોટિભૂતં હદયવત્થુંયેવ. યાવ એસા વેદના વત્તતિ.

વાપિયાતિ મહાતળાકેન. પઞ્ચઉદકમગ્ગસમ્પન્નન્તિ પઞ્ચહિ ઉદકસ્સ પવિસનનિક્ખમનમગ્ગેહિ યુત્તં. તતો તતો વિસ્સન્દમાનં સબ્બસો પુણ્ણત્તા.

પઠમં દેવે વસ્સન્તેતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. ઇમં વેદનં સન્ધાયાતિ ઇમં યથાવુત્તં પરિયોસાનપ્પત્તં મનોદ્વારિકવેદનં સન્ધાય.

કાયસ્સ ભેદાતિ અત્તભાવસ્સ વિનાસતો. ‘‘ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના’’તિ પાળિ, અટ્ઠકથાયં પન જીવિતપરિયાદાના ઉદ્ધન્તિ પદુદ્ધારો કતો. પરલોકવસેન અગન્ત્વા. વેદનાનં સીતિભાવો નામ સઙ્ખારદરથપરિળાહભાવો, સો પનાયં અપ્પવત્તિવસેનાતિ આહ ‘‘પવત્તિ…પે… ભવિસ્સન્તી’’તિ. ધાતુસરીરાનીતિ અટ્ઠિકઙ્કલસઙ્ખાતધાતુસરીરાનિ. સરીરેકદેસે હિ સરીરસમઞ્ઞા.

કુમ્ભકારપાકાતિ કુમ્ભકારપાકતો. એત્થ પચ્ચતીતિ પાકો, પચનટ્ઠાનં. તદેવ પાચનવસેન આવસન્તિ એત્થાતિ આવાસો, તસ્મા કુમ્ભકારાવાસતો. અવિગતવૂપસમં સઙ્ખરિતં કુમ્ભં ઉદ્ધરિત્વા ઠપેન્તો છારિકાય સતિ પિધાનવસેન ઠપેતિ. તથા ઠપનં પન સન્ધાય વુત્તં ‘‘પટિસિસ્સેય્યા’’તિ. કુમ્ભસ્સ પદેસભૂતતાય આબદ્ધા અવયવા ‘‘કુમ્ભકપાલાની’’તિ અધિપ્પેતાનિ, ન છિન્નભિન્નાનિ. અવયવમુખેન હિ સમુદાયો વુત્તો. તત્થ કપાલસમુદાયો હિ ઘટો. તેનાહ ‘‘મુખવટ્ટિયા એકબદ્ધાની’’તિ. અવસિસ્સેય્યુન્તિ વણ્ણવિસેસઉણ્હભાવાપગતા ઘટકારાનેવ તિટ્ઠેય્યુન્તિ. આદિત્ત…પે… તયો ભવા દટ્ઠબ્બા એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તભાવતો. યથા કુમ્ભકારો કુમ્ભકારાવાસં આદિત્તં પચ્ચવેક્ખતિ, એવં આરદ્ધવિપસ્સકોપેસ ભવત્તયં રાગાદીહિ આદિત્તન્તિ આહ ‘‘કુમ્ભકારો વિય યોગાવચરો’’તિ. નીહરણદણ્ડકો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં ભવત્તયપાકતો નીહરણતો. સમો ભૂમિભાગો વિય નિબ્બાનતલં સબ્બવિસમા નિવત્તનતો.

‘‘આદાનનિક્ખેપનતો, વયોવુદ્ધત્થઙ્ગમતો, આહારમયતો, ઉતુમયતો, ચિત્તસમુટ્ઠાનતો, કમ્મજતો, ધમ્મતારૂપતો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૦૬) ઇમેહિ સત્તહિ આકારેહિ સમ્મસન્તો રૂપસત્તકં વિપસ્સતિ નામ. ‘‘કલાપતો, યમકતો, ખણિકતો, પટિપાટિતો, દિટ્ઠિઉગ્ઘાટનતો, માનસમુગ્ઘાટતો, નિકન્તિપરિયાદાનતો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૧૭) ઇમેહિ સત્તહિ આકારેહિ સમ્મસન્તો અરૂપસત્તકં વિપસ્સતિ નામ, તસ્મા યથાવુત્તં ઇમં રૂપસત્તકં અરૂપસત્તકઞ્ચ નીહરિત્વા વિપસ્સન્તસ્સ. યદિપિ અરહતો અત્તભાવો સબ્બભવેહિપિ ઉદ્ધટો, યાવ પન અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનં ન પાપુણાતિ, તાવ તસ્મિમ્પિ સુગતિભવે ઠિતોયેવાતિ વત્તબ્બતં લબ્ભતીતિ ‘‘ચતૂહિ અપાયેહિ અત્તભાવં ઉદ્ધરિત્વા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ખીણાસવો પના’’તિઆદિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ વટ્ટવૂપસમો વેદિતબ્બો’’તિ. ન પરિનિબ્બાતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ અધિપ્પાયો, સઉપાદિસેસાય પન નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનં અરહત્તપ્પત્તિયેવ. અભિસઙ્ખારહેતુતો હેત્થ પરિળાહવૂપસમસ્સ ઉપસમભાવેન અધિપ્પેતત્તા ઉણ્હકુમ્ભનિબ્બાનનિદસ્સનમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. અનુપાદિન્નકસરીરાનીતિ ઉતુસમુટ્ઠાનિકરૂપકલાપે વદન્તિ. ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. ઇદં પન વચનં. અનુયોગારોપનત્થન્તિ કાયપરિયન્તિકં વેદનં વેદયમાનો ખીણાસવો અપિ નુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદિકમ્મં કરેય્યાતિ પઞ્હં કાતું. અથ વા અનુયોગારોપનત્થન્તિ ‘‘અપિ નુ ખો ખીણાસવો ભિક્ખુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારં વા અભિસઙ્ખરેય્યા’’તિઆદિના અનુયોગં આરોપેતું વુત્તં, ન તાવ યથારદ્ધદેસનં નિટ્ઠાપેતુન્તિ અત્થો.

પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણે સિદ્ધે તસ્મિં ભવે ઉપ્પજ્જનારહાનં વિઞ્ઞાણાનં સિયા સમ્ભવો, નાસતીતિ વુત્તં ‘‘વિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં પઞ્ઞાયેથા’’તિ. સબ્બસો સઙ્ખારેસુ અસન્તેસુ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં અપિ નુ ખો પઞ્ઞાયેય્ય. તસ્મિઞ્હિ અપઞ્ઞાયમાને સબ્બં વિઞ્ઞાણં ન પઞ્ઞાયેય્ય. થેરાનન્તિ ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આલપિતત્થેરાનં. પઞ્હબ્યાકરણં સમ્પહંસતિ તસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દનતો. અપ્પઞ્ઞાણન્તિ અપ્પઞ્ઞાયનં. આદિ-સદ્દેન વિઞ્ઞાણે અસતિ નામરૂપસ્સ અપ્પઞ્ઞાણન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતન્તિ સદ્દહનાકારેન પવત્તસન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતં. અધિમોક્ખન્તિ નિચ્છયાકારવિમોક્ખં સદ્ધાવિમોક્ખઞ્ચ. તેનાહ પાળિયં ‘‘સદ્દહથ મેતં, ભિક્ખવે’’તિ. સદ્ધાસહિતઞ્હિ નિચ્છયાકારવિમોક્ખં સન્ધાયાહ ‘‘સન્નિટ્ઠાનસઙ્ખાતં અધિમોક્ખ’’ન્તિ. અન્તોતિ પરિયન્તો. પરિતો છિજ્જતિ એત્થાતિ પરિચ્છેદો.

પરિવીમંસનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉપાદાનસુત્તવણ્ણના

૫૨. આરમ્મણાદિભાવેન સંવત્તનતો ઉપાદાનાનં હિતાનિ ઉપાદાનિયાનિ, તેસુ ઉપાદાનિયેસુ. તેનાહ ‘‘ચતુન્નં ઉપાદાનાનં પચ્ચયેસૂ’’તિ. અસ્સાદં અનુપસ્સન્તસ્સાતિ અસાદેતબ્બં મિચ્છાઞાણેન અનુપસ્સતો. તદાહારોતિ સોળસ વા વીસં તિંસં ચત્તાલીસં પઞ્ઞાસં વા આહારો પચ્ચયો એતસ્સાતિ તદાહારો. અગ્ગિક્ખન્ધો વિય તયો ભવા એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તભાવતો એતદેવ ભવત્તયં. અગ્ગિ…પે… પુથુજ્જનો અગ્ગિક્ખન્ધસદિસસ્સ ભવત્તયસ્સ પરિબન્ધનતો.

કમ્મટ્ઠાનસ્સાતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનસ્સ. તેનાહ ‘‘તેભૂમકધમ્મેસૂ’’તિ. ધમ્મપાસાદન્તિ લોકુત્તરધમ્મપાસાદં. સો હિ અચ્ચુગ્ગતટ્ઠેન ‘‘પાસાદો’’તિ વુચ્ચતિ. સતિપટ્ઠાનમહાવીથિયં ફલક્ખણે પવત્તાયાતિ.

ઉપાદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. સંયોજનસુત્તદ્વયવણ્ણના

૫૩-૫૪. મહન્તવટ્ટપ્પબન્ધઓપમ્મભાવેન તેલપદીપસ્સ આહતત્તા ‘‘મહન્તઞ્ચ વટ્ટિકપાલં ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. પુરિમનયેનેવાતિ પુરિમસ્મિં ઉપાદાનિયસુત્તે વુત્તનયેનેવ. તથા વિનેતબ્બાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન હિ ઇમેસં સુત્તાનં એવં વચનં એવં દેસના. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ.

સંયોજનસુત્તદ્વયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૬. મહારુક્ખસુત્તદ્વયવણ્ણના

૫૫-૫૬. ઓજં અભિહરન્તીતિ રસહરણિયો વિય પુરિસસ્સ સરીરે રુક્ખમૂલાનિ રુક્ખસ્સ પથવીઆપોરસે ઉપરિ આરોપેન્તિ. તેસં તથા આરોપનં ‘‘ઓજાયા’’તિઆદિના વિભાવેતિ. હત્થસતુબ્બેધમસ્સાતિ હત્થસતુબ્બેધો, હત્થસતં ઉબ્બિદ્ધસ્સપિ. એત્થાતિ એતિસ્સં વટ્ટકથાયં. કમ્મારોહનન્તિ કમ્મપચ્ચયો.

પુન એત્થાતિ એતિસ્સં વિવટ્ટકથાયં. વટ્ટદુક્ખં નાસેતુકામસ્સ દળ્હં ઉપ્પન્નસંવેગઞાણં સન્ધાય ‘‘કુદ્દાલો વિયા’’તિ આહ. તતો નિબ્બત્તિતઞાણં સમાધિપચ્છિયા ઠિતં નિસ્સાય પવત્તેતબ્બવિપસ્સનારમ્ભઞાણં. રુક્ખચ્છેદનફરસુ વિયાતિ એવંભૂતસ્સ વિપસ્સના એકન્તતો વટ્ટચ્છેદાય હોતિયેવાતિ આહ ‘‘રુક્ખસ્સ…પે… મનસિકરોન્તસ્સ પઞ્ઞા’’તિ. તત્થ કમ્મટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. તં ચતુબ્બિધવવત્થાનવસેન વીસતિ પથવીકોટ્ઠાસા, દ્વાદસ આપોકોટ્ઠાસા, ચત્તારો તેજોકોટ્ઠાસા, છ વાયોકોટ્ઠાસાતિ દ્વેચત્તાલીસાય કોટ્ઠાસેસુ. વિઞ્ઞાણસ્સ ચાતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો પકારત્થો ચ. તેન ભૂતરૂપાનિ વિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તધમ્મે ચ સઙ્ગણ્હાતિ. સત્તસુ સપ્પાયેસુ યસ્સ અલભન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં વિભૂતં હુત્વા ન ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘અઞ્ઞતરં સપ્પાય’’ન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહારુક્ખસુત્તદ્વયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. તરુણરુક્ખસુત્તવણ્ણના

૫૭-૫૯. પલિમજ્જેય્યાતિ અલ્લકરણવસેન પરિતો પાળિં બન્ધેય્ય. તથા કરોન્તો યસ્મા ચ તત્થ તિણગચ્છાદીનં મૂલસન્તાનગ્ગહણેન તં ઠાનં સોધેતિ નામ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોધેય્યા’’તિ. પંસુન્તિ અસ્સ પવડ્ઢકારકં, આગન્તુકં પંસુન્તિ અત્થો. દદેય્યાતિ પક્ખિપેય્ય. તેનાહ ‘‘થદ્ધ’’ન્તિઆદિ. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘રુક્ખં નાસેતુકામો પુરિસો વિયા’’તિઆદિના પઞ્ચમસુત્તે વુત્તનયેન. અટ્ઠમનવમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ વુત્તનયત્તા.

તરુણરુક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. નિદાનસુત્તવણ્ણના

૬૦. બહુવચનવસેનાતિ કુરૂ નામ જાનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હીવસેન ‘‘કુરૂ’’તિ એવં બહુવચનવસેન. યત્થ ભગવતો વસનોકાસભૂતો કોચિ વિહારો ન હોતિ, તત્થ કેવલં ગોચરગામકિત્તનં નિદાનકથાય પકતિ યથા ‘‘સક્કેસુ વિહરતિ દેવદહં નામ સક્યાનં નિગમો’’તિ. ‘‘આયસ્મા’’તિ વા ‘‘દેવાનં પિયો’’તિ વા ભવન્તિ વા પિયસમુદાહારો એસોતિ આહ ‘‘આયસ્માતિ પિયવચનમેત’’ન્તિ. તયિદં પિયવચનં ગારવવસેન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ગરુવચનમેત’’ન્તિ. અતિદૂરં અચ્ચાસન્નં અતિસમ્મુખા અતિપચ્છતો ઉપરિવાતો ઉન્નતપ્પદેસોતિ ઇમે છ નિસજ્જદોસા. નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરવસેન છબ્બણ્ણાનં.

કુલસઙ્ગહત્થાયાતિ કુલાનુદ્દયતાવસેન કુલાનુગ્ગણ્હનત્થાય. સહસ્સભણ્ડિકં નિક્ખિપન્તો વિય ભિક્ખાપટિગ્ગણ્હનેન તેસં અભિવાદનાદિસમ્પટિચ્છનેન ચ પુઞ્ઞાભિસન્દસ્સ જનનેન. પટિસમ્મજ્જિત્વાતિ અન્તેવાસિકેહિ સમ્મટ્ઠટ્ઠાનં સક્કચ્ચકારિતાય પુન સમ્મજ્જિત્વા. ઉભયન્તતો પટ્ઠાય મજ્ઝન્તિ આદિતો પટ્ઠાય વેદનં, જરામરણતો પટ્ઠાય ચ વેદનં પાપેત્વા સમ્મસનમાહ. તિક્ખત્તુન્તિ ‘‘આદિતો પટ્ઠાય અન્ત’’ન્તિઆદિના વુત્તચતુરાકારુપસંહિતે તયો વારે. તેન દ્વાદસક્ખત્તું સમ્મસનમાહ. અમ્હાકં ભગવતા ગમ્ભીરભાવેનેવ કથિતત્તા સેસબુદ્ધેહિપિ એવમેવ કથિતોતિ ધમ્મન્વયે ઠત્વા વુત્તં ‘‘સબ્બબુદ્ધેહિ…પે… કથિતો’’તિ.

પમાણાતિક્કમેતિ અપરિમાણત્થે ‘‘યાવઞ્ચિદં તેન ભગવતા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩) વિય. અતિરેકભાવજોતનો હિ યં યાવ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘અતિગમ્ભીરોતિ અત્થો’’તિ. અવભાસતિ ખાયતિ ઉપટ્ઠાતિ ઞાણસ્સ. તથા ઉપટ્ઠાનઞ્હિ સન્ધાય ‘‘દિસ્સતી’’તિ વુત્તં. નનુ એસ પટિચ્ચસમુપ્પાદો એકન્તગમ્ભીરોવ, અથ કસ્મા ગમ્ભીરાવભાસતા જોતિતાતિ? સચ્ચમેતં, એકન્તગમ્ભીરતાદસ્સનત્થમેવ પનસ્સ ગમ્ભીરાવભાસગ્ગહણં, તસ્મા અઞ્ઞત્થ લબ્ભમાનં ચાતુકોટિકં બ્યતિરેકમુખેન નિદસ્સેત્વા તમેવસ્સ એકન્તગમ્ભીરતં વિભાવેતું ‘‘એકં હી’’તિઆદિ વુત્તં. એતં નત્થીતિ અગમ્ભીરો અગમ્ભીરાવભાસો ચાતિ એતં દ્વયં નત્થિ. તેન યથાદસ્સિતે ચાતુકોટિકે પચ્છિમા એકકોટિ લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ.

યેહિ ગમ્ભીરભાવેહિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો ‘‘ગમ્ભીરો’’તિ વુચ્ચતિ, તે ચતૂહિ ઉપમાહિ ઉલ્લિઙ્ગેન્તો ‘‘ભવગ્ગગ્ગહણાયા’’તિઆદિમાહ. યથા ભવગ્ગગ્ગહણત્થં હત્થં પસારેત્વા ગહેતું ન સક્કા દૂરભાવતો, એવં સઙ્ખારાદીનં અવિજ્જાદિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતત્થો પકતિઞાણેન ગહેતું ન સક્કા. યથા સિનેરું ભિન્દિત્વા મિઞ્જં પબ્બતરસં પાકતિકપુરિસેન નીહરિતું ન સક્કા, એવં પટિચ્ચસમુપ્પાદગતે ધમ્મત્થાદિકે પકતિઞાણેન ભિન્દિત્વા વિભજ્જ પટિવિજ્ઝનવસેન જાનિતું ન સક્કા. યથા મહાસમુદ્દં પકતિપુરિસસ્સ બાહુદ્વયવસેન પારં તરિતું ન સક્કા. એવં વેપુલ્લટ્ઠેન મહાસમુદ્દસદિસં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પકતિઞાણેન દેસનાવસેન પરિહરિતું ન સક્કા. યથા પથવિં પરિવત્તેત્વા પાકતિકપુરિસસ્સ પથવોજં ગહેતું ન સક્કા, એવં ઇત્થં અવિજ્જાદયો સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયા હોન્તીતિ તેસં પટિચ્ચસમુપ્પાદસભાવો પાકતિકઞાણેન નીહરિત્વા ગહેતું ન સક્કોતિ, એવં ચતુબ્બિધગમ્ભીરતાવસેન ચતસ્સો ઉપમા યોજેતબ્બા. પાકતિકઞાણવસેન ચાયમત્થયોજના કતા દિટ્ઠસચ્ચાનં તત્થ પટિવેધસબ્ભાવતો, તથાપિ યસ્મા સાવકાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ તત્થ સપ્પદેસમેવ ઞાણં, બુદ્ધાનંયેવ નિપ્પદેસં. તસ્મા વુત્તં ‘‘બુદ્ધવિસયં પઞ્હ’’ન્તિ.

માતિ પટિસેધે નિપાતો. સ્વાયં ‘‘ઉત્તાનકુત્તાનકો વિય ખાયતી’’તિ વચનં સન્ધાય વુત્તોતિ આહ ‘‘મા ભણીતિ અત્થો’’તિ. ઉસ્સાદેન્તોતિ પઞ્ઞાવસેન ઉક્કંસન્તોતિ અત્થો. અપસાદેન્તોતિ નિબ્ભચ્છન્તો, નિગ્ગણ્હન્તોતિ અત્થો. તેનાતિ મહાપઞ્ઞભાવેન.

તત્થાતિ થેરસ્સ સતિપિ ઉત્તાનભાવે પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ અઞ્ઞેસં ગમ્ભીરભાવે. સુભોજનરસપુટ્ઠસ્સાતિ સુન્દરેન ભોજનરસેન પોસિતસ્સ. કતયોગસ્સાતિ નિબ્બુદ્ધપયોગે કતપરિચયસ્સ. મલ્લપાસાણન્તિ મલ્લેહિ મહાબલેહેવ ખિપિતબ્બપાસાણં. કુહિં ઇમસ્સ ભારિયટ્ઠાનન્તિ કસ્મિં પસ્સે ઇમસ્સ પાસાણસ્સ ગરુતરપદેસોતિ તસ્સ સલ્લહુકભાવં દીપેન્તો વદતિ.

તિમિરપિઙ્ગલેનેવ દીપેન્તિ તસ્સ મહાવિપ્ફારભાવતો. તેનાહ ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. પક્કુથતીતિ પક્કુથન્તં વિય પરિવત્તતિ પરિતો વત્તતિ. લક્ખણવચનઞ્હેતં. પિટ્ઠિયં સકલિકઅટ્ઠિકા પિટ્ઠિપત્તં. કાયૂપપન્નસ્સાતિ મહતા કાયેન ઉપેતસ્સ, મહાકાયસ્સાતિ અત્થો. પિઞ્છ વટ્ટીતિ પિઞ્છ કલાપો. સુપણ્ણવાતન્તિ નાગગ્ગહણાદીસુ પક્ખપપ્ફોટનવસેન ઉપ્પજ્જનકવાતં.

‘‘પુબ્બૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા’’તિઆદિના ઉદ્દિટ્ઠકારણાનિ વિત્થારતો વિવરિતું ‘‘ઇતો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇતોતિ ઇતો ભદ્દકપ્પતો. સતસહસ્સિમેતિ સતસહસ્સમે. હંસવતી નામ નગરં અહોસિ જાતનગરં. ધુરપત્તાનીતિ બાહિરપત્તાનિ, યાનિ દીઘતમાનિ.

કનિટ્ઠભાતાતિ વેમાતિકભાતા કનિટ્ઠો યથા અમ્હાકં ભગવતો નન્દત્થેરો. બુદ્ધાનઞ્હિ સહોદરા ભાતરો નામ ન હોન્તિ. તત્થ જેટ્ઠા તાવ નુપ્પજ્જન્તિ, કનિટ્ઠાનં પન અસમ્ભવો એવ. ભોગન્તિ વિભવં. ઉપસન્તોતિ ચોરજનિતસઙ્ખોભવૂપસમેન ઉપસન્તો જનપદો.

દ્વે સાટકે નિવાસેત્વાતિ સાટકદ્વયમેવ અત્તનો કાયપરિહારિયં કત્વા, ઇતરં સબ્બસમ્ભારં અત્તના મોચેત્વા.

પત્તગ્ગહણત્થન્તિ અન્તોપક્ખિત્તઉણ્હભોજનત્તા પત્તસ્સ અપરાપરં હત્થે પરિવત્તેન્તસ્સ સુખેન પત્તગ્ગહણત્થં. ઉત્તરિસાટકન્તિ અત્તનો ઉત્તરિયં સાટકં. એતાનિ પાકટટ્ઠાનાનીતિ એતાનિ યથાવુત્તાનિ ભગવતો દેસનાય પાકટાનિ બુદ્ધે બુદ્ધસાવકે ચ ઉદ્દિસ્સ થેરસ્સ પુઞ્ઞકરણટ્ઠાનાનિ, પચ્ચેકબુદ્ધં પન બોધિસત્તઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ થેરસ્સ પુઞ્ઞકરણટ્ઠાનાનિ બહૂનિયેવ.

પટિસન્ધિં ગહેત્વાતિ અમ્હાકં બોધિસત્તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણદિવસેયેવ પટિસન્ધિં ગહેત્વા.

ઉગ્ગહનં પાળિયા ઉગ્ગણ્હનં, સવનં અત્થસવનં, પરિપુચ્છનં ગણ્ઠિટ્ઠાનેસુ અત્થપરિપુચ્છનં, ધારણં પાળિયા પાળિઅત્થસ્સ ચ ચિત્તે ઠપનં. સબ્બઞ્ચેતં ઇધ પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન વેદિતબ્બં, સબ્બસ્સપિ બુદ્ધવચનસ્સ વસેનાતિપિ વટ્ટતિ. સોતાપન્નાનઞ્ચ…પે… ઉપટ્ઠાતિ તત્થ સમ્મોહવિગમેન ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ અત્તપચ્ચક્ખવસેન ઉપટ્ઠાનતો. નામરૂપપરિચ્છેદોતિ સહ પચ્ચયેન નામરૂપસ્સ પરિચ્છિજ્જ અવબોધો. ચતૂહીતિ ધમ્મગમ્ભીરાદીહિ ચતૂહિ ગમ્ભીરતાહિ સબ્બાપિ ગમ્ભીરતા.

સાવકેહિ દેસિતા દેસનાપિ પન સત્થુ એવ દેસનાતિ આહ ‘‘મયા દિન્નનયે ઠત્વા’’તિ. ‘‘સેક્ખેન નામ નિબ્બાનં સબ્બાકારેન પટિવિદ્ધં ન હોતી’’તિ ન તસ્સ ગમ્ભીરતાતિ તસ્સ ગમ્ભીરસ્સ ઉપાદાનસ્સ ગમ્ભીરતા વિય સુટ્ઠુ દિટ્ઠા નામ હોતિ. તસ્મા આહ ‘‘ઇદં નિબ્બાનમેવ ગમ્ભીરં, પચ્ચયાકારો પન ઉત્તાનકો જાતો’’તિ. નિબ્બાનઞ્હિ સબ્બેપિ અસેક્ખા સબ્બસો પટિવિજ્ઝન્તિ નિપ્પદેસત્તા, પચ્ચયાકારં પન સમ્માસમ્બુદ્ધાયેવ અનવસેસતો પટિવિજ્ઝન્તિ, ન ઇતરે. તસ્મા પચ્ચયવસેન ‘‘ઇદં અપરદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં થેરં અપસાદેન્તેન. તમેવ હિસ્સ અનવસેસતો પટિવેધાભાવં વિભાવેતું ‘‘અથ કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. અસતિપિ ધમ્મતો ભેદે સંયોજનત્થઅનુસયત્થવસેન પન તેસં લબ્ભમાનભેદં ગહેત્વા ‘‘ઇમે ચત્તારો કિલેસે’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞો હિ તેસં બન્ધનત્થો, અઞ્ઞો થામગમનટ્ઠોતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ઇતિ ઇમેસં કિલેસાનં અપ્પહીનત્તા તથારૂપં ઉપનિસ્સયસમ્પદં અભાવયતોવ અનુત્તાનમેવ ધમ્મં ઉત્તાનન્તિ ન વત્તબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો. ચત્તારિ અટ્ઠ સોળસ વા અસઙ્ખ્યેય્યાનીતિ ઇદં મહાબોધિસત્તાનં સન્તાને બોધિપરિપાચકધમ્માનં તિક્ખમજ્ઝિમમુદુભાવસિદ્ધકાલવિસેસદસ્સનં, તઞ્ચ ખો મહાભિનીહારતો પટ્ઠાયાતિ વદન્તિ. એતેહીતિ યથાવુત્તબુદ્ધસાવકઅગ્ગસાવકપચ્ચેકબુદ્ધસમ્માસમ્બુદ્ધાનં વિસેસાધિગમેહિ. પચ્ચનીકન્તિ પટિક્કૂલં વિરુદ્ધં. સબ્બથા પચ્ચયાકારપટિવેધો નામ સમ્માસમ્બોધિયાધિગમો એવાતિ વુત્તં ‘‘પચ્ચયાકારં પટિવિજ્ઝિતું વાયમન્તસ્સેવા’’તિ. નવહિ આકારેહીતિ ઉપ્પાદાદીહિ નવહિ પચ્ચયાકારેહિ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૪૫) –

‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારાનં ઉપ્પાદટ્ઠિતિ ચ પવત્તટ્ઠિતિ ચ નિમિત્તટ્ઠિતિ ચ આયૂહનટ્ઠિતિ ચ સંયોગટ્ઠિતિ ચ પલિબોધટ્ઠિતિ ચ સમુદયટ્ઠિતિ ચ હેતુટ્ઠિતિ ચ પચ્ચયટ્ઠિતિ ચ, ઇમેહિ નવહાકારેહિ અવિજ્જા પચ્ચયો, સઙ્ખારા પચ્ચયસમુપ્પન્ના’’તિઆદિ.

તત્થ નવહાકારેહીતિ નવહિ પચ્ચયભાવૂપગમનેહિ આકારેહિ. ઉપ્પજ્જતિ એતસ્મા ફલન્તિ ઉપ્પાદો, ફલુપ્પત્તિયા કારણભાવો. સતિ ચ અવિજ્જાય સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ, નાસતિ, તસ્મા અવિજ્જા સઙ્ખારાનં ઉપ્પાદો હોતિ. તથા અવિજ્જાય સતિ સઙ્ખારા પવત્તન્તિ ચ નિમિયન્તિ ચ. યથા ચ ભવાદીસુ ખિપન્તિ, એવં તેસં અવિજ્જા પચ્ચયો હોતિ, તથા આયૂહન્તિ ફલુપ્પત્તિયા ઘટેન્તિ સંયુજ્જન્તિ અત્તનો ફલેન. યસ્મિં સન્તાને સયં ઉપ્પન્ના, તં પલિબુન્ધન્તિ પચ્ચયન્તરસમવાયે ઉદયન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ, હિનોતિ ચ સઙ્ખારાનં કારણભાવં ઉપગચ્છતિ. પટિચ્ચ અવિજ્જં સઙ્ખારા અયન્તિ પવત્તન્તીતિ એવં અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં કારણભાવૂપગમનવિસેસા ઉપ્પાદાદયો વેદિતબ્બાતિ. ઉપ્પાદટ્ઠિતીતિ ચ તિટ્ઠતિ એતેનાતિ ઠિતિ, કારણં. ઉપ્પાદો એવ ઠિતિ ઉપ્પાદઠિતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ઇદઞ્ચ પચ્ચયાકારદસ્સનં યથા પુરિમેહિ મહાબોધિમૂલે પવત્તિતં, તથા અમ્હાકં ભગવતાપિ પવત્તિતન્તિ અચ્છરિયવેગાભિહતા દસસહસ્સિલોકધાતુ સઙ્કમ્પિ સમ્પકમ્પીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠમત્તે’’તિઆદિમાહ.

એતસ્સ ધમ્મસ્સાતિ એતસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતસ્સ ધમ્મસ્સ. સો પન યસ્મા અત્થતો હેતુપ્પભવાનં હેતુ. તેનાહ ‘‘એતસ્સ પચ્ચયધમ્મસ્સા’’તિ. જાતિઆદીનં જરામરણપચ્ચયતાયાતિ અત્થો. નામરૂપપરિચ્છેદો તસ્સ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહો ન પઠમાભિનિવેસમત્તેન હોતિ, અથ ખો તત્થ અપરાપરં ઞાણુપ્પત્તિસઞ્ઞિતેન અનુ અનુ બુજ્ઝનેન. તદુભયભાવં પન દસ્સેન્તો ‘‘ઞાતપરિઞ્ઞાવસેન અનનુબુજ્ઝના’’તિ આહ. નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પજહનવસેન પવત્તમાના વિપસ્સનાધમ્મે પટિવિજ્ઝતિ એવ નામ હોતિ પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનેન તિક્ખવિસદભાવાપત્તિતો, તદધિટ્ઠાનભૂતા ચ તીરણપરિઞ્ઞા અરિયમગ્ગો ચ પરિઞ્ઞાપહાનાભિસમયવસેન પવત્તિયા તીરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાસઙ્ગહો ચાતિ તદુભયપટિવેધાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘તીરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાવસેન અપ્પટિવિજ્ઝના’’તિ આહ. તન્તં વુચ્ચતિ પટવીનનત્થં તન્તવાયેતિ તન્તં આવઞ્છિત્વા પસારિતસુત્તવટ્ટિતં નીયતીતિ કત્વા, તં પન તન્તાકુલતાય નિદસ્સનભાવેન આકુલમેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘તન્તં વિય આકુલજાતા’’તિ. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. સમાનેતુન્તિ પુબ્બેનાપરં સમં કત્વા આનેતું, અવિસમં ઉજું કાતુન્તિ અત્થો. તન્તમેવ વા આકુલં તન્તાકુલં, તન્તાકુલં વિય જાતા ભૂતા તન્તાકુલકજાતા. મજ્ઝિમં પટિપદં અનુપગન્ત્વા અન્તદ્વયપક્ખન્દેન પચ્ચયાકારે ખલિત્વા આકુલબ્યાકુલા હોન્તિ, તેનેવ અન્તદ્વયપક્ખન્દેન તંતંદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન પરિબ્ભમન્તા ઉજુકં ધમ્મટ્ઠિતિતન્તં પટિવિજ્ઝિતું ન જાનન્તિ. તેનાહ ‘‘ન સક્કોન્તિ પચ્ચયાકારં ઉજું કાતુ’’ન્તિ. દ્વે બોધિસત્તેતિ પચ્ચેકબોધિસત્તમહાબોધિસત્તે. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ અત્તનો સભાવેન, પરોપદેસેન વિનાતિ અત્થો. તત્થ તત્થ ગુળકજાતન્તિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને જાતગુળકં પિણ્ડિસુત્તં. તતો એવ ગણ્ઠિબદ્ધન્તિ વુત્તં. પચ્ચયેસુ પક્ખલિત્વાતિ અનિચ્ચદુક્ખાનત્તાદિસભાવેસુ પચ્ચયધમ્મેસુ નિચ્ચાદિભાવવસેન પક્ખલિત્વા. પચ્ચયે ઉજું કાતું અસક્કોન્તોતિ તસ્સેવ નિચ્ચાદિગાહસ્સ અવિસ્સજ્જનતો પચ્ચયધમ્મનિમિત્તં અત્તનો દસ્સનં ઉજું કાતું અસક્કોન્તો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થવસેન ગણ્ઠિકજાતા હોન્તીતિ આહ ‘‘દ્વાસટ્ઠિ…પે… ગણ્ઠિબદ્ધા’’તિ.

યે હિ કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સસ્સતદિટ્ઠિઆદિ દિટ્ઠિયો નિસ્સિતા અલ્લીના, વિનનતો કુલાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામસ્સ તન્તવાયસ્સ ગણ્ઠિકં નામ આકુલભાવેન અગ્ગતો વા મૂલતો વા દુવિઞ્ઞેય્યાવયવં ખલિતબન્ધસુત્તન્તિ આહ ‘‘કુલાગણ્ઠિકં વુચ્ચતિ પેસકારકઞ્જિયસુત્ત’’ન્તિ. સકુણિકાતિ વટ્ટચાટકસકુણિકા. સા હિ રુક્ખસાખાસુ ઓલમ્બનકુલાવકા હોતિ. તઞ્હિ સા કુલાવકં તતો તતો તિણહીરાદિકે આનેત્વા તથા તથા વિનન્ધતિ, યથા તેસં પેસકારકઞ્જિયસુત્તં વિય અગ્ગેન વા અગ્ગં, મૂલેન વા મૂલં સમાનેતું વિવેચેતું વા ન સક્કા. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. તદુભયમ્પીતિ કુલાગણ્ઠિકન્તિ વુત્તં કઞ્જિયસુત્તં કુલાવકઞ્ચ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘એવમેવ સત્તા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેનેવ.

કામં મુઞ્જપબ્બજતિણાનિ યથાજાતાનિપિ દીઘભાવેન પતિત્વા અરઞ્ઞટ્ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનન્ધિત્વા આકુલાનિ હુત્વા તિટ્ઠન્તિ, તાનિ પન તથા દુબ્બિવેચિયાનિ યથા રજ્જુભૂતાનીતિ દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

અપાયોતિ અયેન સુખેન, સુખહેતુના વા વિરહિતો. દુક્ખસ્સ ગતિભાવતોતિ અપાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. સુખસમુસ્સયતોતિ ‘‘અબ્ભુદયતો વિનિપતિતત્તા’’તિ વિરૂપં નિપતિતત્તા યથા તેનત્તભાવેન સુખસમુસ્સયો ન હોતિ, એવં નિપતિતત્તા. ઇતરોતિ સંસારો નનુ ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તોપિ સંસારો એવાતિ? સચ્ચમેતં, નિરયાદીનં પન અધિમત્તદુક્ખભાવદસ્સનત્થં અપાયાદિગ્ગહણં ગોબલિબદ્દઞાયેન અયમત્થો વેદિતબ્બો. ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટીતિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં હેતુફલભાવેન અપરાપરુપ્પત્તિ. અબ્ભોચ્છિન્નં વત્તમાનાતિ અવિચ્છેદેન પવત્તમાના.

તં સબ્બમ્પીતિ તં ‘‘અપાય’’ન્તિઆદિના વુત્તં સબ્બં અપાયદુક્ખઞ્ચેવ વટ્ટદુક્ખઞ્ચ. મહાસમુદ્દે વાતક્ખિત્તા નાવા વિયાતિ ઇદં પરિબ્ભમનટ્ઠાનસ્સ મહન્તભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ પરિબ્ભમનસ્સ અનવત્તિતદસ્સનત્થઞ્ચ વેદિતબ્બં. સેસં વુત્તનયમેવ.

નિદાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુક્ખવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.