૩. ઉપનિસસુત્તવણ્ણના

૨૩. જાનતો પસ્સતોતિ એત્થ દસ્સનં પઞ્ઞાચક્ખુનાવ દસ્સનં અધિપ્પેતં, ન મંસચક્ખુનાતિ આહ ‘‘દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાની’’તિ. એવં સન્તેપીતિ પદદ્વયસ્સ એકત્થત્તેપિ ઞાણલક્ખણઞાણપ્પભાવવિસયસ્સ્સ તથાદસ્સનભાવાવિરોધનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણ’’ન્તિઆદિ. ઞાણપ્પભાવન્તિ ઞાણાનુભાવેન ઞાણકિચ્ચવિસયોભાસન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઞાણેન વિવટ્ટે ધમ્મે પસ્સતી’’તિ. જાનતો પસ્સતોતિ ચ જાનનદસ્સનમુખેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના પવત્તાતિ આહ – ‘‘ઞાણલક્ખણં ઉપાદાયા’’તિઆદિ. જાનતોતિ વા પુબ્બભાગઞાણેન જાનતો, અપરભાગેન ઞાણેન પસ્સતો. જાનતોતિ વા વત્વા ન જાનનં અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કમત્તવસેન ઇધાધિપ્પેતં, અથ ખો રૂપાનિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન રૂપાદીનિ તેસઞ્ચ સમુદયાદિકે પચ્ચક્ખે કત્વા દસ્સનન્તિ વિભાવેતું ‘‘પસ્સતો’’તિ વુત્તન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો.

આસવાનં ખયન્તિ આસવાનં અચ્ચન્તપ્પહાનં. સો પન તેસં અનુપ્પાદનિરોધો સબ્બેન સબ્બં અભાવો એવાતિ આહ ‘‘અસમુપ્પાદો ખીણાકારો નત્થિભાવો’’તિ. આસવક્ખયસદ્દસ્સ ખીણાકારાદીસુ આગતટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘આસવાનં ખયા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ કિલેસવઙ્કકાયવઙ્કાદીનં પહાનેન ઉજુભૂતે સવિપસ્સનાહેટ્ઠિમમગ્ગધમ્મે અનુસ્સરન્તસ્સ. યદેવ હિસ્સ પરિક્ખીણં. ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં ‘‘તતો અઞ્ઞા અનન્તરા’’તિ ખયસઙ્ખાતે અગ્ગમગ્ગે તપ્પરિયાપન્નમેવ ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં પન અઞ્ઞા અરહત્તન્તિ. યદિપિ ગાથાય ‘‘ખયસ્મિં’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, સમુચ્છેદવસેન પન ‘‘આસવે ખીણે મગ્ગો ખયો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો’’તિ. સમણોતિ સમિતપાપો અધિપ્પેતો, સો પન ખીણાસવો હોતીતિ. ‘‘આસવાનં ખયા’’તિ ઇધ ફલં, પરિયાયેન પન આસવક્ખયો મગ્ગો, તેન પત્તબ્બતો ફલં. એતેનેવ નિબ્બાનસ્સપિ આસવક્ખયભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

જાનતો એવ પસ્સતો એવાતિ એવમેત્થ નિયમો ઇચ્છિતો, ન અઞ્ઞથા વિસેસાભાવતો અનિટ્ઠાપન્નોવાતિ તસ્સ નિયમસ્સ ફલં દસ્સેતું ‘‘નો અજાનતો નો અપસ્સતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યો પન ન જાનાતિ, ન પસ્સતિ, તસ્સ નો વદામીતિ અત્થો’’તિ. ઇમિના ખન્ધાનં પરિઞ્ઞા આસવક્ખયસ્સ એકન્તિકકારણન્તિ દસ્સેતિ. એતેનાતિ ‘‘નો અજાનતો, નો અપસ્સતો’’તિ એતેન વચનેન. તે પટિક્ખિત્તાતિ કે પન તેતિ? ‘‘બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૨૨૮) અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૧૦૧, ૨૨૭) એવમાદિવાદા. તેસુ કેચિ અભિજાતિસઙ્કન્તિમત્તેન સંસારસુદ્ધિં પટિજાનન્તિ, અઞ્ઞે ઇસ્સરપજાપતિકારણાદિવસેન. તયિદં સબ્બં સંસારાદીહીતિ એત્થેવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમેન પદદ્વયેનાતિ ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન. ઉપાયો વુત્તો ‘‘આસવક્ખયા’’તિ અધિકારતો. ઇમિનાતિ ‘‘નો અજાનતો, નો અપસ્સતો’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન. અનુપાયો હોતિ એસ આસવાનં ખયસ્સ, યદિદં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં અપરિઞ્ઞાતિ ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ ઇમિનાવ અનિયમવચનેન અનુપાયપટિસેધોપિ અત્થતો બોધિતો હોતીતિ. તમેવ હિ અત્થતો બોધિતભાવં વિભાવેતું એવં સંવણ્ણના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

દબ્બજાતિકોતિ દબ્બરૂપો. સો હિ ‘‘દ્રબ્યો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘દ્રબ્યં વિનસ્સતિ નાદ્રબ્ય’’ન્તિઆદીસુ. દબ્બજાતિકો વા સારસભાવો, સારુપ્પસીલાચારોતિ અત્થો. યથાહ ‘‘ન ખો દબ્બ દબ્બા એવં નિબ્બેઠેન્તી’’તિ (પારા. ૩૮૪). વત્તસીસે ઠત્વાતિ વત્તં ઉત્તમં ધુરં કત્વા. યો હિ પરિસુદ્ધાજીવો કાતું અજાનન્તાનં સબ્રહ્મચારીનં અત્તનો વા વસ્સવાતાદિપટિબાહનત્થં છત્તાદીનિ કરોતિ, સો વત્તસીસે ઠત્વા કરોતિ નામ. પદટ્ઠાનં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં નાથકરણધમ્મભાવેન મગ્ગફલાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયભાવતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યાનિ તાનિ સબ્રહ્મચારીનં ઉચ્ચાવચાનિ કિચ્ચકરણીયાનિ, તત્થ દક્ખો હોતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૪૫). એવં જાનતોતિ એવં વેજ્જકમ્માદીનં જાનનહેતુ મિચ્છાજીવપચ્ચયા કામાસવાદયો આસવા વડ્ઢન્તિયેવ, ન પહીયન્તિ. ‘‘એવં ખો…પે… આસવાનં ખયો હોતી’’તિ ઇમાય પાળિયા અરહત્તસ્સેવ ગહણં યુત્તં ફલગ્ગહણેન હેતુનો અવુત્તસિદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘આસવાનં ખયન્તે જાતત્તા’’તિ.

આગમનં આગમો, તં આવહતીતિ આગમનીયા, પુબ્બભાગપટિપદા. ખયસ્મિન્તિ ભાવેનભાવલક્ખણે ભુમ્મં, ખયેતિ પન વિસયે. તેનાહ ‘‘આસવક્ખયસઙ્ખાતે’’તિ. ઉપનિસીદતિ ફલં એત્થાતિ કારણં ઉપનિસા. અરહત્તફલવિમુત્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો. સાતિ વિમુત્તિ. અસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ. મનસ્મિં વિવટ્ટનિસ્સિતે પન અનન્તરૂપનિસ્સયાપિ પચ્ચયા સમ્ભવન્તીતિ ‘‘લબ્ભમાનવસેન પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં.

વિરજ્જતિ અસેસસઙ્ખારતો એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો. નિબ્બિન્દતિ એતાયાતિ નિબ્બિદા, બલવવિપસ્સના. તેનાહ ‘‘એતેના’’તિઆદિ. પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાપિ મુચ્ચિતુકમ્યતાપક્ખિકા એવાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ચતુન્નં ઞાણાનં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘યાવ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, તાવ તરુણવિપસ્સના’’તિ હિ વચનતો ઉપક્કિલેસવિમુત્તઉદયબ્બયઞાણતો પરં બલવવિપસ્સના. રૂપારૂપધમ્માનં વિસેસભૂતો સામઞ્ઞભૂતો ચ યો યો સભાવો યથાસભાવો, તસ્સ જાનનં યથાસભાવજાનનં. તદેવ દસ્સનં. પચ્ચક્ખકરણત્થેન ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા ચ ગહિતા હોતિ. તેનાહ ‘‘તરુણવિપસ્સન’’ન્તિઆદિ. સઙ્ખારપરિચ્છેદેઞાણન્તિ નામરૂપપરિગ્ગહઞાણં વદતિ. કઙ્ખાવિતરણં પચ્ચયપરિગ્ગહો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિપિ વુચ્ચતિ. નયવિપસ્સનાદિકં અનુપસ્સનાઞાણં સમ્મસનં. મગ્ગામગ્ગેઞાણન્તિ મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા ઠિતં ઞાણં. સો હિ પાદકજ્ઝાનસમાધિ તરુણવિપસ્સનાય પચ્ચયો હોતિ. ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતિ પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫.; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧) હિ વુત્તં.

પુબ્બભાગસુખન્તિ ઉપચારજ્ઝાનસહિતસુખં. દરથ પટિપ્પસ્સદ્ધીતિ કામચ્છન્દાદિકિલેસદરથસ્સ પટિપસ્સમ્ભનં. ‘‘સુખંપાહં, ભિક્ખવે, સઉપનિસં વદામી’’તિ એત્થ અધિપ્પેતસુખં દસ્સેતું ‘‘અપ્પનાપુબ્બભાગસ્સ સુખસ્સા’’તિ વુત્તં. ‘‘પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૬૬;૩.૩૫૯; અ.નિ. ૧.૩.૯૬) વુત્તઅપ્પનાસુખસ્સ પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સુખન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. બલવપીતીતિ ફરણલક્ખણપ્પત્તા પીતિ. તાદિસા હિ વિતક્કવિચારસુખસમાધીહિ લદ્ધપ્પચ્ચયા નીવરણં વિક્ખમ્ભન્તી તંનિમિત્તં દરથં પરિળાહં પટિપસ્સમ્ભેતિ. તેનાહ ‘‘સા હિ દરથપ્પસ્સદ્ધિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. દુબ્બલપીતીતિ તરુણપીતિ. તેનાહ ‘‘સા હિ બલવપીતિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. સદ્ધાતિ રતનત્તયગુણાનં કમ્મફલસ્સ ચ સદ્દહનવસેન પવત્તો અધિમોક્ખો, સા પન યસ્મા અત્તનો વિસયે પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જતિ, ન એકવારમેવ, તસ્મા આહ ‘‘અપરાપરં ઉપ્પજ્જનસદ્ધા’’તિ. યસ્મા સદ્દહન્તો સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં પમુદિતો હોતિ, તસ્મા આહ ‘‘સા હિ દુબ્બલપીતિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. દુક્ખદુક્ખાદિભેદસ્સ સબ્બસ્સપિ દુક્ખસ્સ વટ્ટદુક્ખન્તોગધત્તા તસ્સ ચ ઇધાધિપ્પેતત્તા વુત્તં ‘‘દુક્ખન્તિ વટ્ટદુક્ખ’’ન્તિ. જરામરણદુક્ખન્તિ કેચિ, સોકાદયો ચાતિ અપરે. તદુભયસ્સપિ સઙ્ગણ્હનતો પઠમો એવત્થો યુત્તો. યસ્મા દુક્ખપ્પત્તો કમ્મસ્સ ફલાનિ સદ્દહતિ, રતનત્તયે ચ પસાદં ઉપ્પાદેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તઞ્હિ અપરાપરસદ્ધાય પચ્ચયો હોતી’’તિ. યસ્મા ‘‘આચરિયાનં સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પવત્તિદુક્ખ’’ન્તિ ચિન્તયતો ‘‘એકન્તતો અયં ધમ્મો ઇમસ્સ દુક્ખસ્સ સમતિક્કમાય હોતી’’તિ સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ધમ્મં સુત્વા તથાગતે સદ્ધં પટિલભતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૧૯૧). સવિકારાતિ ઉપ્પાદવિકારેન સવિકારા ખન્ધજાતિ જાયનટ્ઠેન. જાતિયા પન અસતિ તત્થ તત્થ ભવે નત્થિ દુક્ખસ્સ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સા હિ વટ્ટદુક્ખસ્સ પચ્ચયો’’તિ. કમ્મભવોતિ કમ્મભવાદિકો તિવિધોપિ કમ્મભવો. સો હિ ઉપપત્તિભવસ્સ પચ્ચયો. એવમાદિં સન્ધાયાહ ‘‘એતેનુપાયેના’’તિ. સેસપદાનીતિ ઉપાદાનાદિપદાનિ. અનુલોમઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાપક્ખિકત્તા નિબ્બાનગ્ગહણેન ગહિતં, ગોત્રભુઞાણં પઠમમગ્ગસ્સ આવજ્જનં. સો હિ તેન વિપસ્સનાય કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ વિસેસટ્ઠાનં કયિરતીતિ તં અનામસિત્વા નિબ્બિદૂપનિસો વિરાગોતિ ‘‘વિરાગો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

કેન ઉદકેન વિદારયિત્વા ગતપદેસોતિ કત્વા કન્દરો. નિતમ્બોતિપિ ઉદકસ્સ. યથા નિન્નં ઉદકં પવત્તતિ, તથા નિવત્તનભાવેન નદીકુઞ્છોતિપિ વુચ્ચતિ. હેમન્તગિમ્હઉતુવસેન અટ્ઠ માસે પવત્તો પથવીવિવરોતિ કત્વા પદરો. ખુદ્દિકા ઉદકવાહિનિયો સાખા વિયાતિ સાખા, ખુદ્દકા સોબ્ભા કુસુબ્ભા ઓ-કારસ્સ ઉ-કારં કત્વા. એવમેવ ખોતિઆદિ ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિના ઉપનીતાય ઉપમાય ઉપમેય્યેન સંસન્દનન્તિ, તં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જા પબ્બતોતિ દટ્ઠબ્બા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જા ચ સન્તાનવસેન ચિરંતનકાલપ્પવત્તનતો પચુરજનેહિ દુપ્પજહનતો ‘‘પબ્બતો’’તિ વુત્તા. લોકત્તયાભિબ્યાપનતો અભિસન્દનતો ચ અભિસઙ્ખારા મેઘસદિસા. અભિસઙ્ખારા મેઘોતિ દટ્ઠબ્બાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તથા સેસપદદ્વયેપિ. વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં અનુપવત્તિતો પરમ્પરપચ્ચયતો ચ કન્દરાદિસદિસા. વિમુત્તિ એકરસત્તા, હાનિવુદ્ધિઅભાવતો ચ સાગરસદિસાતિ ઉપમાસંસન્દનં.

તત્થ યસ્મા પુરિમસિદ્ધાય અવિજ્જાય સતિ અભિસઙ્ખારા, નાસતિ, તસ્મા તે ઉપરિપબ્બતે પવત્તા વિય હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જા…પે… વસ્સનં વેદિતબ્બ’’ન્તિ. અસ્સુતવા હીતિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ સમત્થનં. તણ્હાય અભિલાસં કત્વાતિ એતેન સબ્બસ્સપિ અભિસઙ્ખારવુટ્ઠિતેમનત્થં દીપેતિ. તણ્હા હિ ‘‘સ્નેહો’’તિ વુત્તા. અન્તિમભવિકસ્સ અન્તભવનિબ્બત્તકો અભિસઙ્ખારો નિબ્બાનં ન પત્તો, તદન્તસ્સ ભાગસ્સ નિબ્બાનં આહચ્ચ ઠિતો વિય હોતીતિ ‘‘મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતકાલો વિયા’’તિ ઉપમાનિદસ્સનં કતં. વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટં પૂરેત્વાપિ ઇમિનાપિ હિ અન્તિમભવિકસ્સેવ વિઞ્ઞાણપ્પવત્તિ દસ્સિતા. સા હિ પૂરિતાતિ વત્તબ્બા તતો પરં વિઞ્ઞાણાદિવટ્ટસ્સેવ અભાવતો. જાતસ્સ પુગ્ગલસ્સ જાતિપચ્ચયવટ્ટદુક્ખવેદનાય ધમ્મસ્સવનં ઇચ્છિતબ્બં, તં પન યદિપિ ઇમસ્મિં સુત્તે ન આગતં, સુત્તન્તરેસુ પન આગતમેવાતિ તતો આહરિત્વા તં વત્તબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘બુદ્ધવચનં પના’’તિઆદિમાહ. તયિદં સાવકબોધિસત્તાનં વસેનાયં દેસનાતિ કત્વા વુત્તં. ઇતરેસં પન વસેન વુચ્ચમાનં સુત્તન્તરગ્ગહણત્થં પયોજનં નત્થીતિ ‘‘યા હી’’તિઆદિમાહ. પાળિયા વસેન ગહિતમેવાતિ સઙ્ખેપતો વુત્તઅત્થસ્સ વિત્થારતો દસ્સનં. નિબ્બત્તીતિ નિબ્બત્તમાના ખન્ધા ગહિતાતિ આહ ‘‘સવિકારા’’તિ. અનિચ્ચતાલક્ખણાદિદીપનતો લક્ખણાહટં. કમ્માકમ્મન્તિ વિનિચ્છયં. નિજ્જટન્તિ નિગ્ગુમ્બં, સુદ્ધન્તિ અત્થો. પથવીકસિણાદીસુ કમ્મં આરભતીતિઆદિ પાળિયં સમથપુબ્બઙ્ગમા વિપસ્સના દસ્સિતાતિ કત્વા વુત્તં. એવઞ્હિ પામોજ્જાદિદસ્સનં સમ્ભવતીતિ. દેવસ્સાતિ મેઘસ્સ. કસ્મા પનેત્થ ‘‘ખીણાસવસ્સ…પે… ઠિતકાલો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં, નનુ પુબ્બે દેવટ્ઠાનિયો અભિસઙ્ખારો વુત્તો, ન અભિસઙ્ખારો ખીણાસવોતિ? નાયં દોસો, કારણૂપચારેન ફલસ્સ વુત્તત્તા. અભિસઙ્ખારમૂલકો હિ ખન્ધસન્તાનો ખન્ધસન્તાને ચ ઉચ્છિન્નસંયોગે ખીણાસવસમઞ્ઞાતિ.

ઉપનિસસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.