૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૧૯. અવિજ્જા નીવરણા ભવાદિ-આદીનવસ્સ નિવારિતપટિચ્છાદિકા એતસ્સાતિ અવિજ્જાનીવરણો, અવિજ્જાય નિવુતોતિ આહ ‘‘અવિજ્જાય નિવારિતસ્સા’’તિ. અયં કાયોતિ બાલસ્સ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં અત્તભાવં રક્ખં કત્વા અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવે અયાથાવદસ્સનવસેન તણ્હાય પટિલદ્ધચિત્તસ્સ તંતંભવૂપગા સઙ્ખારા સઙ્ખરીયન્તિ. તેહિ ચ અત્તભાવસ્સ અભિનિબ્બત્તિ, તસ્મા અયઞ્ચ અવિજ્જાય કાયો નિબ્બત્તોતિ. અસ્સાતિ બાલસ્સ. અયં અત્થોતિ ‘‘અયં કાયો નામરૂપન્તિ ચ વુત્તો’’તિ અત્થો દીપેતબ્બો ઉપાદાનક્ખન્ધસળાયતનસઙ્ગહતો તેસં ધમ્માનં. એવમેતં દ્વયન્તિ એવં અવિજ્જાય નિવારિતત્તા, તણ્હાય ચ સંયુત્તત્તા એવં સપરસન્તાનગતસવિઞ્ઞાણકકાયસઙ્ખાતં દ્વયં હોતિ. અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તન્તરેસુ. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૪.૬૦-૬૧; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનિ ભિન્દિત્વા ચક્ખુરૂપાદિદ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અભિન્દિત્વા છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા ‘‘દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો’’તિ, તસ્મા મહાદ્વયં નામ કિરેતં અનવસેસતો અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનં ગહિતત્તા. અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનીતિ એત્થાપિ હિ સળાયતનાનિ સઙ્ગહિતાનેવ. ફસ્સકારણાનીતિ ફસ્સપવત્તિયા પચ્ચયાનિ. યેહીતિ હેતુદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘યેહિ કારણભૂતેહી’’તિ. ફસ્સો એવ ફુસનકિચ્ચો, ન ફસ્સાયતનાનીતિ વુત્તં ‘‘ફસ્સેન ફુટ્ઠો’’તિ. પરિપુણ્ણવસેનાતિ અવેકલ્લવસેન. અપરિપુણ્ણાયતનાનં હીનાનિ ફસ્સસ્સ કારણાનિ હોન્તિ, તેસં વિયાતિ ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હીતિ સવિઞ્ઞાણકસ્સ કાયસ્સ નિબ્બત્તનં કાયનિબ્બત્તનં, કાયો વા નિબ્બત્તતિ એતેનાતિ કાયનિબ્બત્તનં, કિલેસાભિસઙ્ખારા. આદિસદ્દેન ફસ્સસળાયતનાદિસઙ્ગહો. અધિકં પયસતિ પયુઞ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, વિસેસકારણન્તિ આહ ‘‘અધિકપયોગો’’તિ.

ભગવા અમ્હાકં ઉપ્પાદકભાવેન મૂલભાવેન ભગવંમૂલકા. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે કારણધમ્મા. યેહિ મયં બાલપણ્ડિતાનં સમાનેપિ કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હિ વિસેસં જાનેય્યામ, તેનાહ ‘‘પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા’’તિઆદિ. આજાનામાતિ અભિમુખં પચ્ચક્ખતો જાનામ. પટિવિજ્ઝામાતિ તસ્સેવ વેવચનં, અધિગચ્છામાતિ અત્થો. નેતાતિ અમ્હાકં સન્તાને પાપેતા. વિનેતાતિ યથા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો હોતિ, એવં વિસેસતો નેતા, તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વા વિનેતા. અનુનેતાતિ અનુરૂપં નેતા. અન્તરન્તરા યથાધમ્મપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞાપિતાનં ધમ્માનં અનુરૂપતો દસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘યથાસભાવતો …પે… દસ્સેતા’’તિ. આપાથં ઉપગચ્છન્તાનં ભગવા પટિસરણં સમોસરણટ્ઠાનન્તિ ભગવંપટિસરણા ધમ્મા. તેનાહ ‘‘ચતુભૂમકધમ્મા’’તિઆદિ. પટિસરતિ પટિવિજ્ઝતીતિ પટિસરણં, તસ્મા પટિવિજ્ઝનવસેન ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. તેનાહ ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ. ફસ્સો આગચ્છતીતિ પટિવિજ્ઝનકવસેન ફસ્સો ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, આપાથં આગચ્છન્તોયેવ સો અત્થતો ‘‘અહં કિન્નામો’’તિ નામં પુચ્છન્તો વિય, ભગવા ચસ્સ નામં કરોન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘અહં ભગવા’’તિઆદિ. ઉપટ્ઠાતૂતિ ઞાણસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાતુ. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતો એવ ભાગો હોતુ, ભગવાવ નં અત્તનો ભાગં કત્વા વિસ્સજ્જેતૂતિ અત્થો, ભગવતો ભાગો યદિદં ધમ્મસ્સ અક્ખાનં, અમ્હાકં પન સવનં ભાગોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સદ્દલક્ખણેન સમેતિ. કેચિ પન પટિભાતૂતિ અત્થં વદન્તિ ઞાણેન દિસ્સતુ દેસીયતૂતિ વા અત્થો. તેનાહ ‘‘તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો’’તિ.

બાલસ્સ પણ્ડિતસ્સ ચ કાયસ્સ નિબ્બત્તિયા પચ્ચયભૂતા અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ. તેનાહ ‘‘કમ્મં…પે… નિરુદ્ધા’’તિ. જવાપેત્વાતિ ગહિતજવનં કત્વા, યથા પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું સમત્થં હોતિ, એવં કત્વા. યદિ નિરુદ્ધા, કથં અપ્પહીનાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનેવ ઓસધાનિ, તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ ચ. દુક્ખક્ખયાયાતિ તદત્થવિસેસનત્થન્તિ આહ ‘‘ખયત્થાયા’’તિ. પટિસન્ધિકાયન્તિ પટિસન્ધિગહણપુબ્બકં કાયં. પાળિયં ‘‘બાલેના’’તિ કરણવચનં નિસ્સક્કેતિ આહ ‘‘બાલતો’’તિ. ભાવિના સહ પટિસન્ધિના સપ્પટિસન્ધિકો. યો પન એકન્તતો તેનત્તભાવેન અરહત્તં પત્તું ભબ્બો, સો ભાવિના પટિસન્ધિના ‘‘અપ્પટિસન્ધિકો’’તિ, તતો વિસેસનત્થં ‘‘સપ્પટિસન્ધિકો’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ વુત્તં, સો ચ યાવ અરિયભૂમિં ન ઓક્કમતિ, તાવ બાલધમ્મસમઙ્ગી એવાતિ કત્વા ‘‘સબ્બોપિ પુથુજ્જનો બાલો’’તિ વુત્તં. તથા હિ ‘‘અપ્પટિસન્ધિકો ખીણાસવો પણ્ડિતો’’તિ ખીણાસવ-સદ્દેન અપ્પટિસન્ધિકો વિસેસિતો. યદિ એવં સેક્ખા કથન્તિ આહ ‘‘સોતાપન્ના’’તિઆદિ. તે હિ સિખાપત્તપણ્ડિચ્ચભાવલક્ખણાભાવતો પણ્ડિતાતિ ન વત્તબ્બા ખીણાસવા વિય, બલવતરાનં પન બાલધમ્માનં પહીનત્તા બાલાતિપિ ન વત્તબ્બા પુથુજ્જના વિય. ભજિયમાના પન ચતુસચ્ચસમ્પટિવેધં ઉપાદાય પણ્ડિતપક્ખં ભજન્તિ, ન બાલપક્ખં વુત્તકારણેનાતિ.

બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.