૨. આહારવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. આહરન્તીતિ આનેન્તિ ઉપ્પાદેન્તિ, ઉપત્થમ્ભેન્તીતિ અત્થો. નિબ્બત્તાતિ પસુતા. ભૂતા નામ યસ્મા તતો પટ્ઠાય લોકે જાતવોહારો પટિસન્ધિગ્ગહણતો પન પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તો, તાવ સમ્ભવેસિનો, એસ તાવ ગબ્ભસેય્યકેસુ ભૂતસમ્ભવેસિવિભાગો, ઇતરેસુ પન પઠમચિત્તાદિવસેન વુત્તો. સમ્ભવ-સદ્દો ચેત્થ ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન પસૂતિપરિયાયો, ઇતરેસં વસેન ઉપ્પત્તિપરિયાયો. પઠમચિત્તપઠમઇરિયાપથક્ખણેસુ હિ તે સમ્ભવં ઉપ્પત્તિં એસન્તિ ઉપગચ્છન્તિ નામ, ન તાવ ભૂતા ઉપપત્તિયા ન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા, ભૂતા એવ સબ્બસો ભવેસનાય સમુચ્છિન્નત્તા. ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતિ. યો ચ ‘‘કાલઘસો ભૂતો’’તિઆદીસુ ભૂત-સદ્દસ્સ ખીણાસવવાચિતા દટ્ઠબ્બા. વા-સદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો ‘‘અગ્ગિના વા ઉદકેન વા’’તિઆદીસુ વિય.

યથાસકં પચ્ચયભાવેન અત્તભાવસ્સ પઠપનમેવેત્થ આહારેહિ કાતબ્બઅનુગ્ગહો હોતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વચનભેદો…પે… એકો યેવા’’તિ. સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનન્તિ સત્તસ્સ સન્તાને ઉપ્પન્નધમ્માનં. યથા ‘‘વસ્સસતં તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તે અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ, એવં ઠિતિયાતિ અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિયાતિ અત્થો, સા પન અવિચ્છેદોતિ આહ ‘‘અવિચ્છેદાયા’’તિ. અનુપ્પબન્ધધમ્મુપ્પત્તિયા સત્તસન્તાનો અનુગ્ગહિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાયા’’તિ. એતાનીતિ ઠિતિઅનુગ્ગહપદાનિ. ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનિ ન યથાસમ્બન્ધતો.

વત્થુગતા ઓજા વત્થુ વિય તેન સદ્ધિં અજ્ઝોહરિતબ્બતં ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોહરિતબ્બકો આહારો’’તિ, નિબ્બત્તિતઓજં પન સન્ધાય ‘‘કબળીકારો આહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતી’’તિ વક્ખતિ. ઓળારિકતા અપ્પોજતાય ન વત્થુનો થૂલતાય કથિનતાય વા, તસ્મા યસ્મિં વત્થુસ્મિં પરિત્તા ઓજા હોતિ, તં ઓળારિકં. સપ્પાદયો દુક્ખુપ્પાદકતાય ઓળારિકા વેદિતબ્બા. વિસાણાદીનં તિવસ્સછડ્ડિતાનં પૂતિભૂતત્તા મુદુકતાતિ વદન્તિ. તરચ્છખેળતેમિતતાય પન તથાભૂતાનં તેસં મુદુકતા. ધમ્મસભાવો હેસ. સસાનં આહારો સુખુમો તરુણતિણસસ્સખાદનતો. સકુણાનં આહારો સુખુમો તિણબીજાદિખાદનતો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો માસમુગ્ગકુરાદિભોજનત્તા. તેસન્તિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં. સુખુમોત્વેવાતિ ન કિઞ્ચિ ઉપાદાય, અથ ખો સુખુમોઇચ્ચેવ નિટ્ઠં પત્તો તતો પરમસુખુમસ્સ અભાવતો.

વત્થુવસેન પનેત્થ આહારસ્સ ઓળારિકસુખુમતા વુત્તા, સા ચસ્સ અપ્પોજમહોજતાહિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. પરિસ્સયન્તિ ખુદાવસેન ઉપ્પન્નં વિહિંસં સરીરદરથં. વિનોદેતીતિ વત્થુ તસ્સ વિનોદનમત્તં કરોતિ. ન પન સક્કોતિ પાલેતુન્તિ સરીરં યાપેતું નપ્પહોતિ નિરોજત્તા. ન સક્કોતિ પરિસ્સયં વિનોદેતું આમાસયસ્સ અપૂરણતો.

છબ્બિધોપીતિ ઇમિના કસ્સચિ ફસ્સસ્સ અનવસેસિતબ્બતમાહ. દેસનક્કમેનેવેત્થ ફસ્સાદીનં દુતિયાદિતા, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ આહ ‘‘દેસનાનયો એવ ચેસા’’તિઆદિ. મનસો સઞ્ચેતના ન સત્તસ્સાતિ દસ્સનત્થં મનોગહણં યથા ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ, ચેતોવિમુત્તિ ચા’’તિ આહ ‘‘મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતનાવા’’તિ. ચિત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ચિત્તમેવ. એકરાસિં કત્વાતિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વિભાગં અકત્વા, સામઞ્ઞેન ગહિતાતિ અત્થો. તત્થ લબ્ભમાનં ઉપાદિણ્ણકાદિવિભાગં દસ્સેતું ‘‘કબળીકારો આહારો’’તિઆદિ વુત્તં. આહારત્થં ન સાધેન્તીતિ તાદિસસ્સ આહારસ્સ અનાહરણતો. તદાપીતિ ભિજ્જિત્વા વિગતકાલેપિ. ઉપાદિણ્ણકાહારોતિ વુચ્ચન્તીતિ કેચિ. ઇદં પન આચરિયાનં ન રુચ્ચતિ તદા ઉપાદિણ્ણકરૂપસ્સેવ અભાવતો. પટિસન્ધિચિત્તેનેવ સહજાતાતિ લક્ખણવચનમેતં, સબ્બાયપિ કમ્મજરૂપપરિયાપન્નાય ઓજાય અત્થિભાવસ્સ અવિચ્છેદપ્પવત્તિસમ્ભવદસ્સનત્થો. સત્તમાતિ ઉપ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય યાવ સત્તમદિવસાપિ. રૂપસન્તતિં પાલેતિ પવેણિઘટનવસેન. અયમેવાતિ કમ્મજઓજા. કમ્મજઓજં પન પટિચ્ચ ઉપ્પન્નઓજા અકમ્મજત્તા અનુપાદિણ્ણઆહારોત્વેવ વેદિતબ્બો. અનુપાદિણ્ણકા ફસ્સાદયો વેદિતબ્બાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. લોકુત્તરા ફસ્સાદયો કથન્તિ આહ ‘‘લોકુત્તરા પન રુળ્હીવસેન કથિતા’’તિ. યસ્મા તેસં કુસલાનં ઉપેતપરિયાયો નત્થિ, તસ્મા વિપાકાનં ઉપાદિણ્ણપરિયાયો નત્થેવાતિ અનુપાદિણ્ણપરિયાયોપિ રુળ્હીવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘આહારાતિ પચ્ચયા’’તિ વુત્તત્તા યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠોતિઆદિના ચોદેતિ, અથ કસ્મા ઇમે એવ ચત્તારો વુત્તાતિ અથ કસ્મા ચત્તારોવ વુત્તા. ઇમે એવ ચ વુત્તાતિ યોજના. વિસેસપ્પચ્ચયત્તાતિ એતેન યથા અઞ્ઞે પચ્ચયધમ્મા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયાવ હોન્તિ, ઇમે પન તથા ચ હોતિ અઞ્ઞથા ચાતિ સમાનેપિ પચ્ચયત્તે અતિરેકપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘આહારાતિ વુત્તા’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં અતિરેકપચ્ચયતં દસ્સેતું ‘‘વિસેસપચ્ચયો હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિસેસપ્પચ્ચયો રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો ઉપથમ્ભકભાવતો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘રૂપારૂપાનં ઉપથમ્ભકત્તેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૦૮; પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના). ઉપથમ્ભકત્તઞ્હિ સતીપિ જનકત્તે અરૂપીનં આહારાનં આહારજરૂપસમુટ્ઠાનકરૂપાહારસ્સ ચ હોતિ, અસતિ પન ઉપથમ્ભકત્તે આહારાનં જનકત્તં નત્થીતિ ઉપથમ્ભકત્તં પધાનં. જનયમાનોપિ હિ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપથમ્ભયમાનો એવ જનેતીતિ ઉપથમ્ભકભાવો એવ આહારભાવો. વેદનાય ફસ્સો વિસેસપચ્ચયો. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના. ‘‘ચેતના તિવિધં ભવં જનેતી’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ પન વચનતો નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં વિસેસપચ્ચયો. ન હિ ઓક્કન્તવિઞ્ઞાણાભાવે નામરૂપસ્સ અત્થિ સમ્ભવો. યથાહ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, માતુકુચ્છિસ્મિં ન ઓક્કમિસ્સથ, અપિ નુ ખો નામરૂપં માતુકુચ્છિસ્મિં સમુચ્ચિસ્સથા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૧૫). વુત્તમેવત્થં સુત્તેન સાધેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં યદિપિ પચ્ચયત્થો આહારત્થો, વિસેસપચ્ચયત્તા પન ઇમેવ આહારાતિ વુત્તાતિ તં નેસં વિસેસપચ્ચયતં અવિભાગતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘કો પનેત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. મુખે ઠપિતમત્તો એવ અસઙ્ખાદિતો, તત્તકેનાપિ અબ્ભન્તરસ્સ આહારસ્સ પચ્ચયો હોતિ એવ. તેનાહ ‘‘અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. સુખવેદનાય હિતો સુખવેદનીયો. સબ્બથાપીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિવસેન. યત્તકા ફસ્સસ્સ પકારભેદા, તેસં વસેન સબ્બપ્પકારોપિ ફસ્સાહારો યથારહં તિસ્સો વેદના આહરતિ, અનાહારકો નત્થિ.

સબ્બથાપીતિ ઇધાપિ ફસ્સાહારે વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. તિસન્તતિવસેનાતિ કાયદસકં ભાવદસકં વત્થુદસકન્તિ તિવિધસન્તતિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયનયેનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયવિધિના. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્હિ અત્તના સહજાતનામસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકિન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તોયેવ આહારપચ્ચયતાય તં આહારેતિ વુત્તં, સહજાતરૂપેસુ પન વત્થુનો સમ્પયુત્તપચ્ચયં ઠપેત્વા વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન, સેસરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયઞ્ચ ઠપેત્વા ઇતરેસં પચ્ચયાનં વસેન યોજના કાતબ્બા. તાનીતિ નપુંસકનિદ્દેસો અનપુંસકાનમ્પિ નપુંસકેહિ સહ વચનતો. સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા વિસેસપચ્ચયભાવદસ્સનં હેતન્તિ, તેનાહ ‘‘અવિસેસેન પના’’તિઆદિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યથા તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ વિસેસતો પચ્ચયતાય એતેસં આહારત્થો, એવં અવિસેસતોપીતિ દસ્સેતું ‘‘અવિસેસેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનન્તિ તેહિ ફસ્સાદીહિ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્માનઞ્ચ. તત્થ સમ્પયુત્તગ્ગહણં યથારહતો દટ્ઠબ્બં, સમુટ્ઠાનગ્ગહણં પન અવિસેસતો.

ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ ઉપત્થમ્ભેન્તો એવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઓજટ્ઠમકસમુટ્ઠાપનેનેવ પનસ્સ ઉપથમ્ભનકિચ્ચસિદ્ધિ. ફુસન્તોયેવાતિ ફુસનકિચ્ચં કરોન્તો એવ. આયૂહમાનાવાતિ ચેતયમાના એવ અભિસન્દહન્તી એવ. વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવ આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ યોજના. સબ્બત્થ આહારકિચ્ચસાધનઞ્ચ તેસં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય અત્તભાવસ્સ પવત્તનમેવ. કાયટ્ઠપનેનાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ કમ્મજાદિરૂપં કમ્માદિનાવ પવત્તતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કમ્મજનિતોપી’’તિઆદિ.

ઉપાદિણ્ણરૂપસન્તતિયા ઉપત્થમ્ભનેનેવ ઉતુચિત્તજરૂપસન્તતીનમ્પિ ઉપત્થમ્ભનસિદ્ધિ હોતીતિ ‘‘દ્વિન્નં રૂપસન્તતીન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભનમેવ સન્ધાય ‘‘અનુપાલકો હુત્વા’’તિ ચ વુત્તં. રૂપકાયસ્સ ઠિતિહેતુતા હિ યાપના અનુપાલના. સુખાદિવત્થુભૂતન્તિ સુખાદીનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતં. આરમ્મણમ્પિ હિ વસતિ એત્થ આરમ્મણકરણવસેન તદારમ્મણા ધમ્માતિ વત્થૂતિ વુચ્ચતિ. ફુસન્તોયેવાતિ ઇદં ફસ્સસ્સ ફુસનસભાવત્તા વુત્તં. ન હિ ધમ્માનં સભાવેન વિના પવત્તિ અત્થિ, વેદનાપવત્તિયા વિના સત્તાનં સન્ધાવનતા નત્થીતિ આહ ‘‘સુખાદિ…પે… હોતી’’તિ. ન ચેત્થ સઞ્ઞીભવકથાયં અસઞ્ઞીભવો દસ્સેતબ્બો, તસ્સાપિ વા કારણભૂતવેદનાપવત્તિવસેનેવ ઠિતિયા હેતુનો અબ્યાપિતત્તા, તથા હિ ‘‘મનોસઞ્ચેતના…પે… ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતી’’તિ વુત્તા. તતો એવ વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવાતિ વુત્તોવાયમત્થો.

ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ આદીનવવિભાવનતો. નિકન્તીતિ નિકામના, રસતણ્હં સન્ધાય વદતિ. સા હિ કબળીકારે આહારે બલવતી, તેનેવેત્થ અવધારણં કતં. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, નિકન્તિયેવ ભયં મહાનત્થહેતુતો. ઉપગમનં વિસયિન્દ્રિયવિઞ્ઞાણેસુ વિસયવિઞ્ઞાણેસુ ચ સઙ્ગતિવસેન પવત્તિ, તં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અવધારણે પયોજનં વુત્તનયમેવ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. આયૂહનં અભિસન્દહનં, સંવિધાનન્તિપિ વદન્તિ. તં ભવૂપપત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અભિનિપાતો તત્થ તત્થ ભવે પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બત્તિ. સો ભવૂપપત્તિહેતુકાનં સબ્બેસં અનત્થાનં મૂલકારણતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. ઇદાનિ નિકન્તિઆદીનં સપ્પટિભયતં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કિં કારણા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નિકન્તિં કત્વાતિ આલયં જનેત્વા, તણ્હં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. સીતાદીનં પુરક્ખતાતિ સીતાદીનં પુરતો ઠિતા, સીતાદીહિ બાધિયમાનાતિ અત્થો.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિભેદં ફસ્સં પવત્તેન્તા. ફસ્સસ્સાદિનોતિ કાયસમ્ફસ્સવસેન ફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતસ્સ અસ્સાદનસીલા. કાયસમ્ફસ્સવસેન હિ સત્તાનં ફોટ્ઠબ્બતણ્હા પવત્તતીતિ દસ્સેતું ફસ્સાહારાદીનવદસ્સને ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ઉદ્ધટં ‘‘પરેસં રક્ખિતગોપિતેસૂ’’તિઆદિના. ફસ્સસ્સાદિનોતિ વા ફસ્સાહારસ્સાદિનોતિ અત્થો. સતિ હિ ફસ્સાહારે સત્તાનં ફસ્સારમ્મણે અસ્સાદો, નાસતિ, તેનાહ ‘‘ફસ્સસ્સાદમૂલક’’ન્તિઆદિ.

જાતિનિમિત્તસ્સ ભયસ્સ અભિનિપાતસભાવેન ગહિતત્તા ‘‘તમ્મૂલક’’ન્તિ વુત્તં. કમ્માયૂહનનિમિત્તન્તિ અત્થો. ભયં સબ્બન્તિ પઞ્ચવીસતિ, તિવિધમહાભયં, અઞ્ઞઞ્ચ સબ્બભયં આગતમેવ હોતિ ભયાધિટ્ઠાનસ્સ અત્તભાવસ્સ નિપ્ફાદનતો.

અભિનિપતતીતિ અભિનિબ્બત્તતિ. પઠમાભિનિબ્બત્તિ હિ સત્તાનં તત્થ તત્થ અઙ્ગારકાસુસદિસે ભવે અભિનિપાતસદિસી. તમ્મૂલકત્તાતિ નામરૂપનિબ્બત્તિમૂલકત્તા. સબ્બભયાનં અભિનિપાતોયેવ ભયં ભાયતિ એતસ્માતિ કત્વા.

અપ્પેતિ વિયાતિ ફલસ્સ અત્તલાભહેતુભાવતો કારણં, તં નિય્યાદેતિ વિય. તન્તિ ફલં. તતોતિ કારણતો. એતેસન્તિ આહારાનં. યથાવુત્તેનાતિ ‘‘ફલં નિદેતી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન અત્થેન. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘વેદનાનિરોધેના’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ.

પટિસન્ધિં આદિં કત્વાતિ પટિસન્ધિક્ખણં આદિં કત્વા. ઉપાદિણ્ણકઆહારે સન્ધાય ‘‘અત્તભાવસઙ્ખાતાનં આહારાન’’ન્તિ વુત્તં. તે હિ નિપ્પરિયાયતો તણ્હાનિદાના. પરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં સત્તસન્તતિવસેનાતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં સભાવકાનં ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો ભાવો વત્થૂતિ ઇમેસં સત્તન્નં સન્તતીનં વસેન. સેસાનં અપરિપુણ્ણાયતનાનં અન્ધબધિરઅભાવકાનં. ઊનઊનસન્તતિવસેનાતિ ચક્ખુના, સોતેન, તદુભયેન, ભાવેન ચ ઊનઊનસન્તતિવસેન. પટિસન્ધિયં જાતા પટિસન્ધિકા. પઠમભવઙ્ગચિત્તક્ખણાદીતિ આદિ-સદ્દેન તદારમ્મણચિત્તસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

તણ્હાયપિ નિદાનં જાનાતીતિ યોજના. તણ્હાનિદાનન્તિપિ પાઠો. વટ્ટં દસ્સેત્વાતિ સરૂપતો નયતો ચ સકલમેવ વટ્ટં દસ્સેત્વા. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો વિભાવેતું ‘‘ઇમસ્મિઞ્ચ પન ઠાને’’તિઆદિમાહ. અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વાતિ પચ્ચુપ્પન્નભવતો પટ્ઠાય અતીતધમ્માભિમુખં તબ્બિસયં દેસનં કત્વા તથાકારણેન. અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતીતિ અતીતભવેન કમ્મકિલેસવિપાકવટ્ટં દસ્સેતિ. અત્તભાવોતિ પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો. યદિ એવં કસ્મા ‘‘અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતી’’તિ વુત્તન્તિ? નાયં દોસો ‘‘અતીતેનેવા’’તિ અનવધારણતો, એવઞ્ચ કત્વા અતીતાભિમુખગ્ગહણં જનકકમ્મં ગહિતં, તણ્હાસીસેન નાનન્તરિયભાવતો. ન હિ કમ્મુના વિના તણ્હા ભવનેત્તિ યુજ્જતિ.

તં કમ્મન્તિ તણ્હાસીસેન વુત્તકમ્મં. દસ્સેતુન્તિ તં અતીતં અત્તભાવં દસ્સેતું. તસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મન્તિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ અત્તભાવસ્સ જનકં. તતો પરમ્પિ અત્તભાવં આયૂહિતં કમ્મં દસ્સેતું વુત્તં. અવિજ્જા ચ નામ તણ્હા વિય કમ્મત્તાતિ કમ્મસ્સેવ ગહણં. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ આહારગ્ગહણેન વેદનાદિગ્ગહણેનાતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ. અત્તભાવોતિ પચ્ચુપ્પન્નકાલિકો અતીતકાલિકો ચ અત્તભાવો. પુન દ્વીસૂતિ તણ્હાગ્ગહણે અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ. તસ્સ જનકન્તિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચેવ અતીતસ્સ ચ અત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં વુત્તન્તિ યોજના. કમ્મગ્ગહણેન ચેત્થ યત્થ તં કમ્મં આયૂહિતં, સા અતીતા જાતિ અત્થતો દસ્સિતા હોતિ. તેન સંસારવટ્ટસ્સ અનમતગ્ગતં દીપેતિ. સઙ્ખેપેનાતિ સઙ્ખેપેન હેતુપઞ્ચકફલપઞ્ચકગ્ગહણમ્પિ હિ સઙ્ખેપો એવ હેતુફલભાવેન સઙ્ગહેતબ્બધમ્માનં અનેકવિધત્તા.

યદિ અતીતેન વટ્ટં દસ્સિતં, એવં સતિ સપ્પદેસા પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મદેસના હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિમાહ. તેન હિ યદિપિ સરૂપતો અનાગતેન વટ્ટં ઇધ ન દસ્સિતં, નયતો પન તસ્સપિ દસ્સિતત્તા નિપ્પદેસા એવ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નન્તિ ઉદકં પરિપ્લવવસેન નિપન્નં. પરભાગન્તિ પરઉત્તમઙ્ગભાગં. ઓરતોતિ તતો અપરભાગતો ઓલોકેન્તો. અપરિપુણ્ણોતિ વિકલાવયવો. એવંસમ્પદન્તિઆદિ ઉપમાય સંસન્દનં.

યથા હિ ગીવા સરીરસન્ધારકકણ્ડરાનં મૂલટ્ઠાનભૂતા, એવં અત્તભાવસન્ધારકાનં સઙ્ખારાનં મૂલભૂતા તણ્હાતિ વુત્તં ‘‘ગીવાય દિટ્ઠકાલો’’તિ. યથા વેદનાદિઅનેકાવયવસમુદાયભૂતો અત્તભાવો, એવં ફાસુકપિટ્ઠિકણ્ડકાદિઅનેકાવયવસમુદાયભૂતા પિટ્ઠીતિ ‘‘પિટ્ઠિયા…પે… તસ્સ દિટ્ઠકાલો’’તિ વુત્તં. તણ્હાસઙ્ખાતન્તિ તણ્હાય કથિતં. ઇધ દેસનાય પચ્ચયા અવિજ્જાસઙ્ખારા વેદિતબ્બાતિ ‘‘નઙ્ગુટ્ઠમૂલસ્સ દિટ્ઠકાલો વિયા’’તિ વુત્તં. તથા હિ પરિયોસાને ‘‘નઙ્ગુટ્ઠમૂલં પસ્સેય્યા’’તિ ઉપમાદસ્સનં કતં. નયતો પરિપુણ્ણભાવગ્ગહણં વેદિતબ્બં. પાળિયં અનાગતસ્સાપિ પચ્ચયવટ્ટસ્સ હેતુવસેન ફલવસેન વા પરિપુણ્ણભાવસ્સ મુખમત્તદસ્સનીયત્તા આદિતો ફલહેતુસન્ધિ, મજ્ઝે હેતુફલસન્ધિ, અન્તેપિ ફલહેતુસન્ધીતિ એવં તિસન્ધિકત્તા ચતુસઙ્ખેપમેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ.

આહારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૧૨. ઇમસ્મિંયેવ ઠાનેતિ ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખુ…પે… આહારા’’તિ એવં ચત્તારો આહારે સરૂપતો દસ્સેત્વા ‘‘ઇમે ખો ભિક્ખવે…પે… અનુગ્ગહાયા’’તિ નિગમનવસેન દસ્સિતે ઇમસ્મિંયેવ ઠાને. દેસનં નિટ્ઠાપેસિ ચતુઆહારવિભાગદીપકં દેસનં ઉદ્દેસવસેનેવ નિટ્ઠાપેસિ, ઉપરિ આવજ્જેત્વા તુણ્હી નિસીદિ. દિટ્ઠિગતિકોતિ અત્તદિટ્ઠિવસેન દિટ્ઠિગતિકો. વરગન્ધવાસિતન્તિ સભાવસિદ્ધેન ચન્દનગન્ધેન ચેવ તદઞ્ઞનાનાગન્ધેન ચ પરિભાવિતત્તા વરગન્ધવાસિતં. રતનચઙ્કોટવરેનાતિ રતનમયેન ઉત્તમચઙ્કોટકેન. દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તોતિ યથાદેસિતાય દેસનાય અનુસન્ધિં ઘટેન્તો, યથા ઉપરિદેસના વદ્ધેય્ય, એવં ઉસ્સાહં કરોન્તો. વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતીતિ તસ્સ આહારણકિરિયાય વુત્તપુચ્છાય તં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પાટેન્તો ‘‘યો એતં…પે… ભુઞ્જતિ વા’’તિ આહ.

વિઞ્ઞાણાહારે નામ ઇચ્છિતે તસ્સ ઉપભુઞ્જકેનપિ ભવિતબ્બં, સો ‘‘કો નુ ખો’’તિ અયં પુચ્છાય અધિપ્પાયો. ઉતુસમયેતિ ગબ્ભવુટ્ઠાનસમયે. સો હિ ઉતુસમયસ્સ મત્તકસમયત્તા તથા વુત્તો. ‘‘ઉદકેન અણ્ડાનિ મા નસ્સન્તૂ’’તિ મહાસમુદ્દતો નિક્ખમિત્વા. ગિજ્ઝપોતકા વિય આહારસઞ્ચેતનાય તાનિ કચ્છપણ્ડાનિ મનોસઞ્ચેતનાહારેન યાપેન્તીતિ અયં તસ્સ થેરસ્સ લદ્ધિ. કિઞ્ચાપિ અયં લદ્ધીતિ ફસ્સમનોસઞ્ચેતનાહારેસુ કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ યુત્તા અયુત્તા વા અયં લદ્ધિ. ઇમં પઞ્હન્તિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ ઇમં પઞ્હં એતાય યથાવુત્તાય લદ્ધિયા ન પન પુચ્છતિ, અથ ખો સત્તુપલદ્ધિયા પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. સોતિ દિટ્ઠિગતિકો. ન નિગ્ગહેતબ્બો ઉમ્મત્તકસદિસત્તા અધિપ્પાયં અજાનિત્વા પુચ્છાય કતત્તા. તેનાહ ‘‘આહારેતીતિ નાહં વદામી’’તિઆદિ.

તસ્મિં મયા એવં વુત્તેતિ તસ્મિં વચને મયા ‘‘આહારેતી’’તિ એવં વુત્તે સતિ. અયં પઞ્હોતિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ અયં પઞ્હો યુત્તો ભવેય્ય. એવં પુચ્છિતે પઞ્હેતિ સત્તુપલદ્ધિં અનાદાય ‘‘કતમસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો’’તિ એવં ધમ્મપવત્તવસેનેવ પઞ્હે પુચ્છિતે. તેનેવ વિઞ્ઞાણેનાતિ તેનેવ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સહ ઉપ્પન્નં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અતીતભવે દિટ્ઠિગતિકસ્સ વસેન આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ ઇધાધિપ્પેતં. નામરૂપે જાતે સતીતિ નામરૂપે નિબ્બત્તે તપ્પચ્ચયભૂતં ભિન્દિત્વા સળાયતનં હોતિ.

તત્રાયં પચ્ચયવિભાગો – નામન્તિ વેદનાદિખન્ધત્તયં ઇધાધિપ્પેતં, રૂપં પન સત્તસન્તતિપરિયાપન્નં, નિયમતો ચત્તારિ ભૂતાનિ છ વત્થૂનિ જીવિતિન્દ્રિયં આહારો ચ. તત્થ વિપાકનામં પટિસન્ધિક્ખણે હદયવત્થુનો સહાયો હુત્વા છટ્ઠસ્સ મનાયતનસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તવિપાકઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ સત્તધા પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ એવં ઉક્કંસાવકંસો વેદિતબ્બો. ઇતરેસં પન પઞ્ચાયતનાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં સહાયો હુત્વા સહજાતનિસ્સયવિપાકવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ સબ્બં પુરિમસદિસં. પવત્તે વિપાકનામં વિપાકસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ વુત્તનયેન સત્તધા પચ્ચયો હોતિ, અવિપાકં પન અવિપાકસ્સ છટ્ઠસ્સ તતો વિપાકપચ્ચયં અપનેત્વા પચ્ચયો હોતિ. ચક્ખાયતનાદીનં પન પચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકમ્પિ ઇતરમ્પિ વિપાકનામં પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ ચતુધા પચ્ચયો હોતિ, તથા અવિપાકમ્પિ વેદિતબ્બં. રૂપતો પન વત્થુરૂપં પટિસન્ધિયં છટ્ઠસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ છધા પચ્ચયો હોતિ. ચત્તારિ પન ભૂતાનિ ચક્ખાયતનાદીનં પઞ્ચન્નં સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ ચતુધા પચ્ચયો હોતિ. રૂપજીવિતં અત્થિઅવિગતિન્દ્રિયવસેન તિધા પચ્ચયો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૯૪) ગહેતબ્બો.

પઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તોતિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતી’’તિ ઇમસ્સ દિટ્ઠિગતિકપઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તો. તતો વિવેચેતુકામોતિ અધિપ્પાયો. સબ્બપદેસૂતિ દિટ્ઠિગતિકેન ભગવતા ચ વુત્તપદેસુ. સત્તોતિ અત્તા. સો પન ઉચ્છેદવાદિનોપિ યાવ ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવ અત્થેવાતિ લદ્ધિ, પગેવ સસ્સતવાદિનો. ભૂતોતિ વિજ્જમાનો. નિપ્ફત્તોતિ નિપ્ફન્નો. ન તસ્સ દાનિ નિપ્ફાદેતબ્બં કિઞ્ચિ અત્થીતિ લદ્ધિ. ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ ઇમસ્મા વિઞ્ઞાણાહારપચ્ચયા ઇદં નામરૂપં. પુન ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ ઇમસ્મા નામરૂપપચ્ચયા ઇદં સળાયતનન્તિ એવં બહૂસુ ઠાનેસુ ભગવતા કથિતત્તા યથા પચ્ચયતો નિબ્બત્તં સઙ્ખારમત્તમિદન્તિ સઞ્ઞત્તિં ઉપગતો. તેનાપીતિ સઞ્ઞત્તુપગતેનાપિ. એકાબદ્ધં કત્વાતિ યથા પુચ્છાય અવસરો ન હોતિ, તથા એકાબદ્ધં કત્વા. દેસનારુળ્હન્તિ યતો સળાયતનપદતો પટ્ઠાય ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિઆદિના દેસના પટિચ્ચસમુપ્પાદવીથિં આરુળ્હમેવ. તમેવાતિ સળાયતનપદમેવ ગહેત્વા. વિવજ્જેન્તોતિ વિવટ્ટેન્તો. એવમાહાતિ ‘‘છન્નંત્વેવા’’તિઆદિઆકારેન એવં દેસિતે, ‘‘વિનેય્યજનો પટિવિજ્ઝતી’’તિ એવમાહ. વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયાતિ એવં પુરિમભવતો આયતિભવસ્સ પચ્ચયવસેન મૂલકારણવસેન ચ દેસિતત્તા ‘‘વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધી’’તિ વુત્તં. તદમિના વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાપિ ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૩. યે પચ્ચયસમવાયે તેનત્તભાવેન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થા, તે બાહિરકલિઙ્ગે ઠિતાપિ તેનેવ તત્થ સમત્થતાયોગેન ભાવિનં સમિતબાહિતપાપતં અપેક્ખિત્વા સમણસમ્મતાયેવ બ્રાહ્મણસમ્મતાયેવાતિ તે નિવત્તેતું ‘‘સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિતું અસમત્થા’’તિ વુત્તં. દુક્ખસચ્ચવસેનાતિ દુક્ખઅરિયસચ્ચવસેન. અઞ્ઞથા કથં બાહિરકાપિ જરામરણં દુક્ખન્તિ ન જાનન્તિ. સચ્ચદેસનાભાવતો ‘‘સહ તણ્હાયા’’તિ વુત્તન્તિ કેચિ. તં ન સુટ્ઠુ. યસ્મા તત્થ તત્થ ભવે પઠમાભિનિબ્બત્તિ, ઇધ જાતીતિ અધિપ્પેતા, સા ચ તણ્હા એવ સન્તાનેન, તણ્હેવ સા જાતિ. જરામરણઞ્ચેત્થ પાકટમેવ અધિપ્પેતં, ન ખણિકં, તસ્મા સતણ્હા એવ જાતિજરામરણસ્સ સમુદયોતિ ભૂતકથનમેતં દટ્ઠબ્બં. સમુદયસચ્ચવસેન ન જાનન્તીતિ યોજના. એસ નયો સેસપદેસુપિ. સબ્બપદેસૂતિ યત્થ તણ્હા વિસેસનભાવેન વત્તબ્બા, તેસુ સબ્બપદેસુ. યેન સમન્નાગતત્તા પુગ્ગલો પરમત્થતો સમણો બ્રાહ્મણોતિ વુચ્ચતિ, તં સામઞ્ઞં બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચાતિ આહ ‘‘અરિય…પે… બ્રહ્મઞ્ઞઞ્ચા’’તિ. યેન હિ પવત્તિનિમિત્તેન સમણ-સદ્દો બ્રાહ્મણ-સદ્દો ચ સકે અત્થે નિરુળ્હો, તસ્સ વસેન અભિન્નોપિ વેનેય્યજ્ઝાસયતો દ્વિધા કત્વા વત્તું અરહતીતિ વુત્તં ‘‘ઉભયત્થાપી’’તિ. એકાદસસુ ઠાનેસુ ચત્તારિ સચ્ચાનિ કથેસિ અવિજ્જાસમુદયસ્સ અનુદ્ધટત્તા.

સમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૧૪. ઇમે ધમ્મે કતમે ધમ્મેતિ ચ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘ઇમેસં ધમ્માનં કતમેસં ધમ્માન’’ન્તિ ઇમેસં પદાનં સઙ્ગહો. એતાનિ હિ પદાનિ જરામરણાદીનં સાધારણભાવેન વુત્તાનિ ઇમિસ્સા દેસનાય પપઞ્ચભૂતાનીતિ આહ ‘‘એત્તકં પપઞ્ચં કત્વા કથિતં, દેસનં…પે… અજ્ઝાસયેના’’તિ. ઇમિના તાનેવ જરામરણાદીનિ ગહેત્વા પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન આદિતો ‘‘ઇમે ધમ્મે’’તિઆદિના સબ્બપદસાધારણતો દેસના આરદ્ધા. યથાનુલોમસાસનઞ્હિ સુત્તન્તદેસના, ન યથાધમ્મસાસનન્તિ.

દુતિયસમણબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના

૧૫. યસ્મા ઇધ જાનન્તાપિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વદન્તિ અજાનન્તાપિ બાહિરકાપિ સાસનિકાપિ અનુસ્સવાદિવસેનપિ અત્તપચ્ચક્ખેનપિ, તસ્મા તં બહૂનં વચનં ઉપાદાય આમેડિતવસેન ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માદિટ્ઠીતિ, ભન્તે, વુચ્ચતી’’તિ આહ. તથાનિદ્દિટ્ઠતાદસ્સનત્થં હિસ્સ અયં આમેડિતપયોગો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘અપરેહિપિ સમ્માદિટ્ઠીતિ વુચ્ચતિ, સા પનાયં એવં વુચ્ચમાના અત્થઞ્ચ લક્ખણઞ્ચ ઉપાદાય કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, સમ્માદિટ્ઠિ હોતી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વચને યસ્મા વિઞ્ઞૂ એવ પમાણં, ન અવિઞ્ઞૂ, તસ્મા ‘‘યં પણ્ડિતા’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વે અવયવા અસ્સાતિ દ્વયં, દુવિધં દિટ્ઠિગાહવત્થુ, દ્વયં દિટ્ઠિગાહવસેન નિસ્સિતો અપસ્સિતોતિ દ્વયનિસ્સિતો. તેનાહ ‘‘દ્વે કોટ્ઠાસે નિસ્સિતો’’તિ. યાય દિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બોયં લોકો અત્થિ વિજ્જતિ સબ્બકાલં ઉપલબ્ભતી’’તિ દિટ્ઠિગતિકો ગણ્હાતિ, સા દિટ્ઠિ અત્થિતા, સા એવ સદા સબ્બકાલં લોકો અત્થીતિ પવત્તગાહતાય સસ્સતો, તં સસ્સતં. યાય દિટ્ઠિયા ‘‘સબ્બોયં લોકો નત્થિ ન હોતિ ઉચ્છિજ્જતી’’તિ દિટ્ઠિગતિકો ગણ્હાતિ, સા દિટ્ઠિ નત્થિતા, સા એવ ઉચ્છિજ્જતીતિ ઉપ્પન્નગાહતાય ઉચ્છેદો, તં ઉચ્છેદં. લોકો નામ સઙ્ખારલોકો તમ્હિ ગહેતબ્બતો. સમ્મપ્પઞ્ઞાયાતિ અવિપરીતપઞ્ઞાય યથાભૂતપઞ્ઞાય. તેનાહ ‘‘સવિપસ્સના મગ્ગપઞ્ઞા’’તિ. નિબ્બત્તેસુ ધમ્મેસૂતિ યથા પચ્ચયુપ્પન્નેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ. પઞ્ઞાયન્તે સ્વેવાતિ સન્તાનનિબન્ધનવસેન પઞ્ઞાયમાનેસુ એવ. યા નત્થીતિ યા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ તત્થ તત્થેવ સત્તાનં ઉચ્છિજ્જનતો વિનસ્સનતો કોચિ ઠિતો નામ સત્તો ધમ્મો વા નત્થીતિ સઙ્ખારલોકે ઉપ્પજ્જેય્ય. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ તથાપવત્તસઙ્ખારારમ્મણાવ. સા ન હોતીતિ કમ્માવિજ્જાતણ્હાદિભેદં પચ્ચયં પટિચ્ચ સઙ્ખારલોકસ્સ સમુદયનિબ્બત્તિં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો, સા ઉચ્છેદદિટ્ઠિ, ન હોતિ, નપ્પવત્તતિ અવિચ્છેદેન સઙ્ખારાનં નિબ્બત્તિદસ્સનતો. લોકનિરોધન્તિ સઙ્ખારલોકસ્સ ખણિકનિરોધં. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારાનં ભઙ્ગ’’ન્તિ. યા અત્થીતિ હેતુફલસમ્બન્ધેન પવત્તમાનસ્સ સન્તાનાનુપચ્છેદસ્સ એકત્તગ્ગહણેન સઙ્ખારલોકે યા સસ્સતદિટ્ઠિ સબ્બકાલં લોકો અત્થીતિ ઉપ્પજ્જેય્ય. સા ન હોતીતિ ઉપ્પન્નુપ્પન્નાનં નિરોધસ્સ નવનવાનઞ્ચ ઉપ્પાદસ્સ દસ્સનતો, સા સસ્સતદિટ્ઠિ ન હોતિ.

લોકો સમુદેતિ એતસ્માતિ લોકસમુદયોતિ આહ ‘‘અનુલોમપચ્ચયાકાર’’ન્તિ. પચ્ચયધમ્માનઞ્હિ અત્તનો ફલસ્સ પચ્ચયભાવો અનુલોમપચ્ચયાકારો. પટિલોમં પચ્ચયાકારન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તંતંહેતુનિરોધતો તંતંફલનિરોધો હિ પટિલોમપચ્ચયાકારો. યો હિ અવિજ્જાદીનં પચ્ચયધમ્માનં હેતુઆદિપચ્ચયભાવો, સો નિપ્પરિયાયતો લોકસમુદયો. પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ સઙ્ખારાદિકસ્સ. અનુચ્છેદં પસ્સતોતિ અનુચ્છેદદસ્સનસ્સ હેતુ. અયમ્પીતિ ન કેવલં ખણતો ઉદયવયનીહરણનયો, અથ ખો પચ્ચયતો ઉદયવયનીહરણનયોપિ.

ઉપગમનટ્ઠેન તણ્હાવ ઉપયો. તથા દિટ્ઠુપયો. એસેવ નયોતિ ઇમિના ઉપયેહિ ઉપાદાનાદીનં અનત્થન્તરતં અતિદિસતિ. તથા ચ પન તેસુ દુવિધતા ઉપાદીયતિ. નનુ ચ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ અઞ્ઞત્થ વુત્તાનીતિ? સચ્ચં વુત્તાનિ, તાનિ ચ ખો અત્થતો દ્વે એવાતિ ઇધ એવં વુત્તં. કામં ‘‘અહં મમ’’ન્તિ અયથાનુક્કમેન વુત્તં, યથાનુક્કમંયેવ પન અત્થો વેદિતબ્બો. આદિ-સદ્દેન પરોપરસ્સ સુભં અસુભન્તિઆદીનઞ્ચ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તે ધમ્મેતિ તેભૂમકધમ્મે. વિનિવિસન્તીતિ વિરૂપં નિવિસન્તિ, અભિનિવિસન્તીતિ અત્થો. તાહીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ. વિનિબદ્ધોતિ વિરૂપં વિમુચ્ચિતું વા અપ્પદાનવસેન નિયમેત્વા બદ્ધો.

‘‘અભિનિવેસો’’તિ ઉપયુપાદાનાનં પવત્તિઆકારવિસેસો વુત્તોતિ આહ ‘‘તઞ્ચાયન્તિ તઞ્ચ ઉપયુપાદાન’’ન્તિ. ચિત્તસ્સાતિ અકુસલચિત્તસ્સ. પતિટ્ઠાનભૂતન્તિ આધારભૂતં. દોસમોહવસેનપિ અકુસલચિત્તપ્પવત્તિ તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસૂપનિસ્સયા એવાતિ તણ્હાદિટ્ઠિયો અકુસલસ્સ ચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તા. તસ્મિન્તિ અકુસલચિત્તે. અભિનિવિસન્તીતિ ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિઆદિના અભિનિવેસનં પવત્તેન્તિ. અનુસેન્તીતિ થામગતા હુત્વા અપ્પહાનભાવેન અનુસેન્તિ. તદુભયન્તિ તણ્હાદિટ્ઠિદ્વયં. ન ઉપગચ્છતીતિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના તણ્હાદિટ્ઠિગતિયા ન ઉપસઙ્કમતિ ન અલ્લીયતિ. ન ઉપાદિયતીતિ ન દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતિ. ન અધિટ્ઠાતીતિ ન તણ્હાદિટ્ઠિગાહેન અધિટ્ઠાય પવત્તતિ. અત્તનિયગાહો નામ સતિ અત્તગાહે હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્તા મે’’તિ. ઇદં દુક્ખગ્ગહણં ઉપાદાનક્ખન્ધાપસ્સયં તબ્બિનિમુત્તસ્સ દુક્ખસ્સ અભાવાતિ વુત્તં ‘‘દુક્ખમેવાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધમત્તમેવા’’તિ. ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૭; મ. નિ. ૧.૧૨૦; ૩.૩૭૩; વિભ. ૧૯૦) હિ વુત્તં. કઙ્ખં ન કરોતીતિ સંસયં ન ઉપ્પાદેતિ સબ્બસો વિચિકિચ્છાય સમુચ્છિન્દનતો.

ન પરપ્પચ્ચયેનાતિ પરસ્સ અસદ્દહનેન. મિસ્સકસમ્માદિટ્ઠિં આહાતિ નામરૂપપરિચ્છેદતો પટ્ઠાય સમ્માદિટ્ઠિયા વુત્તત્તા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં સમ્માદિટ્ઠિં અવોચ. નિકૂટન્તોતિ નિહીનન્તો. નિહીનપરિયાયો હિ અયં નિકૂટ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘લામકન્તો’’તિ. પઠમકન્તિ ચ ગરહાયં ક-સદ્દો. સબ્બં નત્થીતિ યથાસઙ્ખતં ભઙ્ગુપ્પત્તિયા નત્થિ એવ, સબ્બં નત્થિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બમત્થીતિ ચ યથા અસઙ્ખતં અત્થિ વિજ્જતિ, સબ્બકાલં ઉપલબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બન્તિ ચેત્થ સક્કાયસબ્બં વેદિતબ્બં ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧) વિય. તઞ્હિ પરિઞ્ઞાઞાણાનં પચ્ચયભૂતં. ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સને. કિં નિદસ્સેતિ? અત્થિ-સદ્દેન વુત્તં. ‘‘અત્થિત’’ન્તિ નિચ્ચતં. સસ્સતગ્ગાહો હિ ઇધ પઠમો અન્તોતિ અધિપ્પેતો. ઉચ્છેદગ્ગાહો દુતિયોતિ તદુભયવિનિમુત્તા ચ ઇદપ્પચ્ચયતા. એત્થ ચ ઉપ્પન્નનિરોધકથનતો સસ્સતતં, નિરુજ્ઝન્તાનં અસતિ નિબ્બાનપ્પત્તિયં યથાપચ્ચયં પુનૂપગમનકથનતો ઉચ્છેદતઞ્ચ અનુપગમ્મ મજ્ઝિમેન ભગવા ધમ્મં દેસેતિ ઇદપ્પચ્ચયતાનયેન. તેન વુત્તં ‘‘એતે…પે… અન્તે’’તિઆદિ.

કચ્ચાનગોત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ધમ્મકથિકસુત્તવણ્ણના

૧૬. નિબ્બિન્દનત્થાયાતિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાપટિલાભાય. સા હિ જરામરણસીસેન વુત્તેસુ સઙ્ખતધમ્મેસુ નિબ્બિન્દનાકારેન પવત્તતિ. વિરજ્જનત્થાયાતિ વિરાગાનુપસ્સનાપટિલાભાય. સીલતો પટ્ઠાયાતિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસીલસમાદાનતો પટ્ઠાય. સોતાપત્તિયઙ્ગેહિ સમન્નાગતો વિવટ્ટસન્નિસ્સિતસીલે પતિટ્ઠિતો ઉપાસકોપિ પગેવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ સમ્માપટિપન્નો નામ. તેનાહ ‘‘યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્નોતિ વેદિતબ્બો’’તિ. નિબ્બાનધમ્મસ્સાતિ નિબ્બાનાવહસ્સ અરિયસ્સ મગ્ગસ્સ. અનુરૂપસભાવભૂતન્તિ નિબ્બાનાધિગમસ્સ અનુચ્છવિકસભાવભૂતં. નિબ્બિદાતિ ઇમિના વુટ્ઠાનગામિનિપરિયોસાનં વિપસ્સનં વદતિ. વિરાગા નિરોધાતિ પદદ્વયેન અરિયમગ્ગં, ઇતરેન ફલં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. એકેન નયેનાતિ પઠમેન નયેન. તત્થ હિ ભગવા તેન ભિક્ખુના ધમ્મકથિકલક્ખણં પુચ્છિતો તં મત્થકં પાપેત્વા વિસ્સજ્જેસિ. યો હિ વિપસ્સનં મગ્ગં અનુપાદાવિમુત્તિં પાપેત્વા કથેતું સક્કોતિ, સો એકન્તધમ્મકથિકો. તેનાહ ‘‘ધમ્મકથિકસ્સ પુચ્છા કથિતા’’તિ. દ્વીહીતિ દુતિયતતિયનયેહિ. તન્તિ પુચ્છં. વિસેસેત્વાતિ વિસિટ્ઠં કત્વા. યથાપુચ્છિતમત્તમેવ અકથેત્વા અપુચ્છિતમ્પિ અત્થં દસ્સેન્તો ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિં અનુપાદાય વિમુત્તિસઙ્ખાતં વિસેસં પાપેત્વા. ભગવા હિ અપ્પં યાચિતો બહું દેન્તો ઉળારપુરિસો વિય ધમ્મકથિકલક્ખણં પુચ્છિતો પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન તઞ્ચેવ તતો ચ ઉત્તરિં ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિં અનુપાદાવિમુત્તઞ્ચ વિસ્સજ્જેસિ. તત્થ ‘‘નિબ્બિદાય…પે… ધમ્મં દેસેતી’’તિ ઇમિના ધમ્મદેસનં વાસનાભાગિયં કત્વા દસ્સેસિ. ‘‘નિરોધાય પટિપન્નો હોતી’’તિ ઇમિના નિબ્બેધભાગિયં, ‘‘અનુપાદાવિમુત્તો હોતી’’તિ ઇમિના દેસનં અસેક્ખભાગિયં કત્વા દસ્સેસિ. તેનાહ ‘‘સેક્ખાસેક્ખભૂમિયો નિદ્દિટ્ઠા’’તિ.

ધમ્મકથિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૧૭. લિઙ્ગેન અચેલકોતિ પબ્બજિતલિઙ્ગેન અચેલકો. તેન અચેલકચરણેન અચેલો, ન નિચ્ચેલતામત્તેનાતિ દસ્સેતિ. નામેનાતિ ગોત્તનામેન કસ્સપોતિ. દેસેતિ પવેદેતિ સંસયવિગમનં એતેનાતિ દેસો, નિચ્છયહેતૂતિ આહ ‘‘કિઞ્ચિદેવ દેસ’’ન્તિઆદિ. સો હિ સંસયવિગમનં કરોતીતિ કારણં. ઓકાસન્તિ અવસંસન્દનપદેસં. તેનાહ ‘‘ખણં કાલ’’ન્તિ. અન્તરઘરં અન્તોનિવેસનં. અન્તરે ઘરાનિ એતસ્સાતિ અન્તરઘરં, અન્તોગામો. યદાકઙ્ખસીતિ યં આકઙ્ખસિ. ઇતિ ભગવા સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારેતિ. તેનાહ ‘‘યં ઇચ્છસી’’તિ. યદાકઙ્ખસીતિ યં આકઙ્ખસિ, કસ્સપ, તિક્ખત્તું પટિક્ખિપન્તોપિ પુચ્છસિ, યં આકઙ્ખસિ, તમેવ પુચ્છાતિ અત્થો.

‘‘યાવતતિયં પટિક્ખિપી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘તતિયમ્પિ ખો’’તિઆદિના પાઠેન ભવિતબ્બં. સો પન નયવસેન સંખિત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. યેન કારણેન ભગવા અચેલકસ્સ તિક્ખત્તું યાચાપેત્વા ચસ્સ પઞ્હં કથેસિ, તં દસ્સેતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. ગારવજનનત્થં યાવતતિયં પટિક્ખિપિ તઞ્ચ ધમ્મસ્સ સુસ્સૂસાય. ધમ્મગરુકા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો. સત્તાનં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો યાવતતિયં યાચાપેતીતિ વિભત્તિવિપરિણામવસેન સાધારણતો પદં યોજેત્વા પુન ‘‘એત્તકેન કાલેના’’તિ કસ્સપસ્સ વસેન યોજેતબ્બં.

માતિ પટિસેધે નિપાતો. ભણીતિ પુનવચનવસેન કિરિયાપદં વદતિ. મા એવં ભણિ, કથેસીતિ અત્થો. ‘‘ઇતિ ભગવા અવોચા’’તિ પન સઙ્ગીતિકારવચનં. સયંકતં દુક્ખન્તિ પુરિસસ્સ ઉપ્પજ્જમાનદુક્ખં, તેન કતં નામ તસ્સ કારણસ્સ પુબ્બે તેનેવ કમ્મસ્સ ઉપચિતત્તાતિ અયં નયો અનવજ્જો. દિટ્ઠિગતિકો પન પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં નિચ્ચં કારકવેદકલક્ખણં અત્તાનં પરિકપ્પેત્વા તસ્સ વસેન ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છતીતિ ભગવા ‘‘મા હેવ’’ન્તિ અવોચ, તેનાહ ‘‘સયંકતં દુક્ખન્તિ વત્તું ન વટ્ટતી’’તિઆદિ. એત્થ ચ યદિ બાહિરકેહિ પરિકપ્પિતો અત્તા નામ કોચિ અત્થિ, સો ચ નિચ્ચો, તસ્સ નિબ્બિકારતાય, પુરિમરૂપાવિજહનતો કસ્સચિ વિસેસાધાનસ્સ કાતું અસક્કુણેય્યતાય અહિતતો નિવત્તનત્થં, હિતે ચ વત્તનત્થં ઉપદેસો ચ નિપ્પયોજનો સિયા અત્તવાદિનો. કથં વા સો ઉપદેસો પવત્તીયતિ? વિકારાભાવતો. એવઞ્ચ અત્તનો અજટાકાસસ્સ વિય દાનાદિકિરિયા હિંસાદિકિરિયા ચ ન સમ્ભવતિ, તથા સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અનુભવનબન્ધો એવ અત્તવાદિનો ન યુજ્જતિ કમ્મબન્ધાભાવતો. જાતિઆદીનઞ્ચ અસમ્ભવતો કુતો વિમોક્ખો. અથ પન ‘‘ધમ્મમત્તં તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ વિનસ્સતિ ચ. યસ્સ વસેનાયં કિરિયાવોહારો’’તિ વદેય્ય, એવમ્પિ પુરિમરૂપાવિજહનેન અવટ્ઠિતસ્સ અત્તનો ધમ્મમત્તન્તિ ન સક્કા સમ્ભાવેતું. તે વા પનસ્સ ધમ્મા અવત્થાભૂતા, તતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા. યદિ અઞ્ઞે, ન તાહિ તસ્સ ઉપ્પન્નાહિપિ કોચિ વિસેસો અત્થિ. યો હિ કરોતિ પટિસંવેદેતિ ચવતિ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇચ્છિતં, તસ્મા તદત્થો એવ યથાવુત્તદોસો. કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થિકા સિયા. અથ અનઞ્ઞે, ઉપ્પાદવિનાસવન્તીહિ અવત્થાહિ અનઞ્ઞસ્સ અત્તનો તાસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસમ્ભવતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો. તાસમ્પિ વા અત્તનો વિય નિચ્ચતાપત્તીતિ બન્ધવિમોક્ખાનં અસમ્ભવો એવાતિ ન યુજ્જતેવાયં અત્તવાદો. તેનાહ ‘‘અત્તા નામ કોચિ દુક્ખસ્સ કારકો નત્થીતિ દીપેતી’’તિ. પરતોતિ ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિઆદિકે પરસ્મિં તિવિધેપિ નયે. અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અધિચ્ચ યદિચ્છાય કિઞ્ચિ કારણં કસ્સચિ વા પુબ્બં વિના સમુપ્પન્નં. તેનાહ ‘‘અકારણેન યદિચ્છાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. કસ્મા એવમાહાતિ એવં વક્ખમાનોતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ અચેલસ્સ. અયન્તિ ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ. સોધેન્તોતિ સયં વિસુદ્ધં કત્વા પુચ્છિતમત્થં એવ અત્તનો પુચ્છાય સુદ્ધિં દસ્સેન્તો. લદ્ધિયા ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ મિચ્છાગહણસ્સ પટિસેધનત્થાય.

સો કરોતીતિ સો કમ્મં કરોતિ. સો પટિસંવેદયતીતિ કારકવેદકાનં અનઞ્ઞત્તદસ્સનપરં એતં, ન પન કમ્મકિરિયાફલાનં પટિસંવેદનાનં સમાનકાલતાદસ્સનપરં. ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. ખોતિ અવધારણે. ‘‘સો એવા’’તિ દસ્સિતો. અનિયતાદેસા હિ એતે નિપાતા. આદિતોતિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘આદિમ્હિયેવા’’તિ. ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવ ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ભવન્તિ. સઞ્ઞાવિપલ્લાસતો હિ ચિત્તવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસતો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો, તેનાહ ‘‘એવં સતિ પચ્છા સયંકતં દુક્ખન્તિ અયં લદ્ધિ હોતી’’તિ. એવં સતિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસાનં બ્રૂહિતો મિચ્છાભિનિવેસો, યદિદં ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિ. તસ્મા પટિનિસ્સજ્જેતું પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સયંકતં…પે… એતં પરેતી’’તિ. વટ્ટદુક્ખં અધિપ્પેતં અવિસેસતો અત્થીતિ ચ વુત્તત્તા. સસ્સતં સસ્સતગાહં દીપેતિ પરેસં પકાસેતિ, તથાભૂતો ચ સસ્સતં દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતીતિ. તસ્સાતિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. તં ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ એવં પવત્તં વિપરીતદસ્સનં. એતં સસ્સતગ્ગહણં. પરેતિ ઉપેતિ. તેનાહ ‘‘કારકઞ્ચ…પે… અત્થો’’તિ. એકમેવ ગણ્હન્તન્તિ સતિપિ વત્થુભેદે અયોનિસો ઉપ્પજ્જનેન એકમેવ કત્વા ગણ્હન્તં.

ઇધ ‘‘આદિમ્હિયેવા’’તિ પદે. ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવાતિઆદિના હેત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ યોજના – ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવ અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતીતિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ભવન્તીતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. એવં સતીતિ એવં મુદુકે ઉચ્છેદવિપલ્લાસે પઠમુપ્પન્ને સતિ પચ્છા ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતીતિ સમ્બન્ધો. કારકોતિ કમ્મસ્સ કારકો. તેન કતન્તિ કમ્મકારકેન કતં. કમ્મુના હિ ફલસ્સ વોહારો અભેદોપચારકત્તા. એવન્તિ દિટ્ઠિસહગતા વેદના સાતસભાવા કિલેસપરિળાહાદિના સપરિસ્સયા સઉપાયાસા, એવં. ‘‘પગેવ ઇતરે’’તિ વુત્તવેદનાય અભિતુન્નસ્સ વિદ્ધસ્સ. ‘‘વુત્તનયેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તં યોજનં દસ્સેન્તો ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિમાહ. ઉચ્છેદન્તિ સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં, વિભવન્તિ અત્થો. અસતો હિ વિનાસાસમ્ભવતો અત્થિભાવનિબન્ધનો ઉચ્છેદો. યથા હેતુફલભાવેન પવત્તમાનાનં સભાવધમ્માનં સતિપિ એકસન્તાનપરિયાપન્નાનં ભિન્નસન્તતિપતિતેહિ વિસેસે હેતુફલાનં પરમત્થતો અવિનાભાવત્તા ભિન્નસન્તાનપતિતાનં વિય અચ્ચન્તભેદસન્નિટ્ઠાનેન નાનત્તનયસ્સ મિચ્છાગહણં ઉચ્છેદાભિનિવેસસ્સ કારણં. એવં હેતુફલભૂતાનં ધમ્માનં વિજ્જમાનેપિ સભાવભેદે એકસન્તતિપરિયાપન્નતાય એકત્તનયેન અચ્ચન્તાભેદગહણમ્પિ કારણમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સત્તસ્સા’’તિ વુત્તં પાળિયં. સન્તાનવસેન હિ વત્તમાનેસુ ખન્ધેસુ ઘનવિનિબ્ભોગાભાવેન એકત્તગહણનિબન્ધનો સત્તગ્ગાહો, સત્તસ્સ ચ અત્થિભાવગ્ગાહનિબન્ધનો ઉચ્છેદગ્ગાહો, યાવાયં અત્તા ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવાયં વિજ્જતિયેવાતિ ગહણતો નિરુદયવિનાસો ઇધ ઉચ્છેદોતિ અધિપ્પેતોતિ ‘‘ઉચ્છેદ’’ન્તિ વુત્તં. વિસેસેન નાસો વિનાસો, અભાવો. સો પન મંસચક્ખુપઞ્ઞાચક્ખૂનં દસ્સનપથાતિક્કમોયેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અદસ્સન’’ન્તિ. અદસ્સને હિ નાસસદ્દો લોકે નિરુળ્હોતિ. સભાવવિગમો સભાવાપગમો વિભવો. યો હિ નિરુદયવિનાસેન ઉચ્છિજ્જતિ, ન સો અત્તનો સભાવેન તિટ્ઠતિ.

એતે તેતિ વા યે ઇમે તયા ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ ચ પુટ્ઠેન મયા ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિના, ‘‘અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિના ચ પટિક્ખિત્તા સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતા અન્તા, તે ઉભો અન્તેતિ યોજના. અથ વા એતે તેતિ યત્થ પુથૂ અઞ્ઞતિત્થિયા અનુપચિતઞાણસમ્ભારતાય પરમગમ્ભીરં સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં અપ્પજાનન્તા સસ્સતુચ્છેદે નિમુગ્ગા સીસં ઉક્ખિપિતું ન વિસહન્તિ, એતે તે ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ યોજના. દેસેતીતિ પઠમં તાવ અનઞ્ઞસાધારણે પટિપત્તિધમ્મે ઞાણાનુભાવેન મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો, કરુણાનુભાવેન દેસનાધમ્મે મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો ધમ્મં દેસેતિ. એત્થ હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા કારણતો…પે… નિદ્દિટ્ઠો, તસ્મા મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો ધમ્મં દેસેતીતિ યોજના. કારણતો ફલં દીપિતન્તિ યોજના, અભિધેય્યાનુરૂપઞ્હિ લિઙ્ગવચનાનિ હોન્તિ. અસ્સાતિ ફલસ્સ. ન કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિદ્દિટ્ઠો, અઞ્ઞદત્થુ પટિક્ખિત્તો હેતુફલમત્તતાદસ્સનતો કેવલં દુક્ખક્ખન્ધગહણતોતિ. એત્તાવતાતિ ‘‘એતે તે, કસ્સપ…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ એત્તકેન તાવ પદેન. સેસપઞ્હાતિ ‘‘સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખ’’ન્તિઆદિકા સેસા ચત્તારો પઞ્હા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્હો પાળિયં સરૂપેનેવ પટિક્ખિત્તોતિ ન ઉદ્ધતો. પટિસેધિતા હોન્તીતિ તતિયપઞ્હો, તાવ પઠમદુતિયપઞ્હપટિક્ખેપેનેવ પટિક્ખિત્તો, સો હિ પઞ્હો વિસું વિસું પટિક્ખેપેન એકજ્ઝં પટિક્ખેપેન ચ. તેનાહ ‘‘ઉભો…પે… પટિક્ખિત્તો’’તિ. એત્થ ચ યસ્સ અત્તા કારકો વેદકો વા ઇચ્છિતો, તેન વિપરિણામધમ્મો અત્તા અનુઞ્ઞાતો હોતિ. તથા ચ સતિ અનુપુબ્બધમ્મપ્પવત્તિયા રૂપાદિધમ્માનં વિય, સુખાદિધમ્માનં વિય ચસ્સ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પાદવન્તતા આપજ્જતિ. ઉપ્પાદે ચ સતિ અવસ્સંભાવી નિરોધોતિ અનવકાસા નિચ્ચતાતિ. તસ્સ ‘‘સયંકત’’ન્તિ પઠમપઞ્હપટિક્ખેપો પચ્છા ચે અત્તનો નિરુળ્હસ્સ સમુદયો હોતીતિ પુબ્બે વિય અનેન ભવિતબ્બં, પુબ્બે વિય વા પચ્છાપિ. સેસપઞ્હાતિ તતિયપઞ્હાદયો. તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તોતિ એવઞ્ચ તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તો વેદિતબ્બો – ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના સતતં સમિતં પચ્ચયાયત્તસ્સ દીપનેન દુક્ખસ્સ અધિચ્ચસમુપ્પન્નતા પટિક્ખિત્તા, તતો એવ તસ્સ અજાનનઞ્ચ પટિક્ખિત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૩૯-૪૦; મહાવ. ૧; ઉદા. ૧).

યં પરિવાસં સમાદિયિત્વા પરિવસતીતિ યોજના. વચનસિલિટ્ઠતાવસેનાતિ ‘‘ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ યાચન્તેન તેન વુત્તવચનસિલિટ્ઠતાવસેન. ગામપ્પવેસનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન નાતિદિવાપટિક્કમનં, નવેસિયાદિગોચરતા, સબ્રહ્મચારીનં કિચ્ચેસુ દક્ખતાદિ, ઉદ્દેસાદીસુ તિબ્બચ્છન્દતા, તિત્થિયાનં અવણ્ણભણને અત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં અવણ્ણભણને અનત્તમનતા, તિત્થિયાનં વણ્ણભણને અનત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં વણ્ણભણને અત્તમનતાતિ (મહાવ. ૮૭) ઇમેસં સઙ્ગહો. અટ્ઠ વત્તાનીતિ ઇમાનિ અટ્ઠ તિત્થિયવત્તાનિ પૂરેન્તેન. એત્થ ચ નાતિકાલેન ગામપ્પવેસના તત્થ વિસુદ્ધકાયવચીસમાચારેન પિણ્ડાય ચરિત્વા નાતિદિવાપટિક્કમનન્તિ ઇદમેકં વત્તં.

અયમેત્થ પાઠોતિ એતસ્મિં કસ્સપસુત્તે અયં પાઠો. અઞ્ઞત્થાતિ સીહનાદસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૨-૪૦૩). ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વાતિ યથા સુવણ્ણં નિઘંસિત્વા અધિકરણિયા કોટ્ટેત્વા નિદ્દોસમેવ ગય્હતિ, એવં પરિવાસવત્તચરણેન ઘંસિત્વા સુદ્ધભાવવીમંસનેન કોટ્ટેત્વા સુદ્ધો એવ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇધ ગય્હતિ. તિબ્બચ્છન્દતન્તિ સાસનં અનુપવિસિત્વા બ્રહ્મચરિયવાસે તિબ્બચ્છન્દતં દળ્હતરાભિરુચિતં. અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસીતિ નામગોત્તેન અપાકટં એકં ભિક્ખું આણાપેસિ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદાય ઉપનિસ્સયાભાવતો. ગણે નિસીદિત્વાતિ ભિક્ખૂ અત્તનો સન્તિકે પત્તાસનવસેન ગણે નિસીદિત્વા.

અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. તિમ્બરુકસુત્તવણ્ણના

૧૮. યસ્મા તિમ્બરુકો ‘‘વેદના અત્તા. અત્તાવ વેદયતી’’તિ એવંલદ્ધિકો, તસ્મા તાય લદ્ધિયા ‘‘સયંકતં સુખદુક્ખ’’ન્તિ વદતિ, તં પટિસંહરિતું ભગવા ‘‘સા વેદના’’તિઆદિં અવોચ. તેનાહ ‘‘સા વેદનાતિઆદિ સયંકતં સુખદુક્ખન્તિ લદ્ધિયા નિસેધનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. એત્થાપીતિ ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે. તત્રાતિ યં વુત્તં ‘‘સા વેદના…પે… સુખદુક્ખ’’ન્તિ, તસ્મિં પાઠે. આદિમ્હિયેવાતિ એત્થ ભુમ્મવચનેન ‘‘આદિતો’’તિ તો-સદ્દો ન નિસ્સક્કવચને. એવ-કારેન ખો-સદ્દો અવધારણેતિ દસ્સેતિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં અનન્તરસુત્તે વુત્તમેવ. તત્થ પન ‘‘વેદનાતો અઞ્ઞો અત્તા, વેદનાય કારકો’’તિ લદ્ધિકસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ વાદો પટિક્ખિત્તો, ઇધ ‘‘વેદના અત્તા’’તિ એવંલદ્ધિકસ્સાતિ અયમેવ વિસેસો. તેનાહ ‘‘એવઞ્હિ સતિ વેદનાય એવ વેદના કતા હોતી’’તિઆદિ. ઇમિસ્સાતિ યાય વેદનાય સુખદુક્ખં કતં, ઇમિસ્સા. પુબ્બેપીતિ સસ્સતાકારતો પુબ્બેપિ. પુરિમઞ્હિ અત્થન્તિ અનન્તરસુત્તે વુત્તં અત્થં. અટ્ઠકથાયન્તિ પોરાણટ્ઠકથાયં. તન્તિ પુરિમસુત્તે વુત્તમત્થં. અસ્સાતિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ. યસ્મા તિમ્બરુકો ‘‘વેદનાવ અત્તા’’તિ ગણ્હાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અહં સા વેદના…પે… ન વદામી’’તિ.

અઞ્ઞા વેદનાતિઆદીસુપિ યં વત્તબ્બં, તં અનન્તરસુત્તે વુત્તનયમેવ. કારકવેદનાતિ કત્તુભૂતવેદના. વેદનાસુખદુક્ખન્તિ વેદનાભૂતસુખદુક્ખં કથિતં, ન વટ્ટસુખદુક્ખં. ‘‘વિપાકસુખદુક્ખમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં ‘‘સયંકતં સુખં દુક્ખ’’ન્તિઆદિવચનતો.

તિમ્બરુકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૧૯. અવિજ્જા નીવરણા ભવાદિ-આદીનવસ્સ નિવારિતપટિચ્છાદિકા એતસ્સાતિ અવિજ્જાનીવરણો, અવિજ્જાય નિવુતોતિ આહ ‘‘અવિજ્જાય નિવારિતસ્સા’’તિ. અયં કાયોતિ બાલસ્સ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પચ્ચુપ્પન્નં અત્તભાવં રક્ખં કત્વા અવિજ્જાય પટિચ્છાદિતાદીનવે અયાથાવદસ્સનવસેન તણ્હાય પટિલદ્ધચિત્તસ્સ તંતંભવૂપગા સઙ્ખારા સઙ્ખરીયન્તિ. તેહિ ચ અત્તભાવસ્સ અભિનિબ્બત્તિ, તસ્મા અયઞ્ચ અવિજ્જાય કાયો નિબ્બત્તોતિ. અસ્સાતિ બાલસ્સ. અયં અત્થોતિ ‘‘અયં કાયો નામરૂપન્તિ ચ વુત્તો’’તિ અત્થો દીપેતબ્બો ઉપાદાનક્ખન્ધસળાયતનસઙ્ગહતો તેસં ધમ્માનં. એવમેતં દ્વયન્તિ એવં અવિજ્જાય નિવારિતત્તા, તણ્હાય ચ સંયુત્તત્તા એવં સપરસન્તાનગતસવિઞ્ઞાણકકાયસઙ્ખાતં દ્વયં હોતિ. અઞ્ઞત્થાતિ સુત્તન્તરેસુ. ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૪.૬૦-૬૧; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનિ ભિન્દિત્વા ચક્ખુરૂપાદિદ્વયાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા, ઇધ પન અભિન્દિત્વા છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનિ પટિચ્ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો વુત્તા ‘‘દ્વયં પટિચ્ચ ફસ્સો’’તિ, તસ્મા મહાદ્વયં નામ કિરેતં અનવસેસતો અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનં ગહિતત્તા. અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનીતિ એત્થાપિ હિ સળાયતનાનિ સઙ્ગહિતાનેવ. ફસ્સકારણાનીતિ ફસ્સપવત્તિયા પચ્ચયાનિ. યેહીતિ હેતુદસ્સનમત્તન્તિ આહ ‘‘યેહિ કારણભૂતેહી’’તિ. ફસ્સો એવ ફુસનકિચ્ચો, ન ફસ્સાયતનાનીતિ વુત્તં ‘‘ફસ્સેન ફુટ્ઠો’’તિ. પરિપુણ્ણવસેનાતિ અવેકલ્લવસેન. અપરિપુણ્ણાયતનાનં હીનાનિ ફસ્સસ્સ કારણાનિ હોન્તિ, તેસં વિયાતિ ‘‘એતેસં વા અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હીતિ સવિઞ્ઞાણકસ્સ કાયસ્સ નિબ્બત્તનં કાયનિબ્બત્તનં, કાયો વા નિબ્બત્તતિ એતેનાતિ કાયનિબ્બત્તનં, કિલેસાભિસઙ્ખારા. આદિસદ્દેન ફસ્સસળાયતનાદિસઙ્ગહો. અધિકં પયસતિ પયુઞ્જતિ એતેનાતિ અધિપ્પયાસો, વિસેસકારણન્તિ આહ ‘‘અધિકપયોગો’’તિ.

ભગવા અમ્હાકં ઉપ્પાદકભાવેન મૂલભાવેન ભગવંમૂલકા. ઇમે ધમ્માતિ ઇમે કારણધમ્મા. યેહિ મયં બાલપણ્ડિતાનં સમાનેપિ કાયનિબ્બત્તનાદિમ્હિ વિસેસં જાનેય્યામ, તેનાહ ‘‘પુબ્બે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધેન ઉપ્પાદિતા’’તિઆદિ. આજાનામાતિ અભિમુખં પચ્ચક્ખતો જાનામ. પટિવિજ્ઝામાતિ તસ્સેવ વેવચનં, અધિગચ્છામાતિ અત્થો. નેતાતિ અમ્હાકં સન્તાને પાપેતા. વિનેતાતિ યથા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો હોતિ, એવં વિસેસતો નેતા, તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વા વિનેતા. અનુનેતાતિ અનુરૂપં નેતા. અન્તરન્તરા યથાધમ્મપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞાપિતાનં ધમ્માનં અનુરૂપતો દસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘યથાસભાવતો …પે… દસ્સેતા’’તિ. આપાથં ઉપગચ્છન્તાનં ભગવા પટિસરણં સમોસરણટ્ઠાનન્તિ ભગવંપટિસરણા ધમ્મા. તેનાહ ‘‘ચતુભૂમકધમ્મા’’તિઆદિ. પટિસરતિ પટિવિજ્ઝતીતિ પટિસરણં, તસ્મા પટિવિજ્ઝનવસેન ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. તેનાહ ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિ. ફસ્સો આગચ્છતીતિ પટિવિજ્ઝનકવસેન ફસ્સો ઞાણસ્સ આપાથં આગચ્છતિ, આપાથં આગચ્છન્તોયેવ સો અત્થતો ‘‘અહં કિન્નામો’’તિ નામં પુચ્છન્તો વિય, ભગવા ચસ્સ નામં કરોન્તો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘અહં ભગવા’’તિઆદિ. ઉપટ્ઠાતૂતિ ઞાણસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાતુ. ભગવન્તંયેવ પટિભાતૂતિ ભગવતો એવ ભાગો હોતુ, ભગવાવ નં અત્તનો ભાગં કત્વા વિસ્સજ્જેતૂતિ અત્થો, ભગવતો ભાગો યદિદં ધમ્મસ્સ અક્ખાનં, અમ્હાકં પન સવનં ભાગોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સદ્દલક્ખણેન સમેતિ. કેચિ પન પટિભાતૂતિ અત્થં વદન્તિ ઞાણેન દિસ્સતુ દેસીયતૂતિ વા અત્થો. તેનાહ ‘‘તુમ્હેયેવ નો કથેત્વા દેથાતિ અત્થો’’તિ.

બાલસ્સ પણ્ડિતસ્સ ચ કાયસ્સ નિબ્બત્તિયા પચ્ચયભૂતા અવિજ્જા ચ તણ્હા ચ. તેનાહ ‘‘કમ્મં…પે… નિરુદ્ધા’’તિ. જવાપેત્વાતિ ગહિતજવનં કત્વા, યથા પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું સમત્થં હોતિ, એવં કત્વા. યદિ નિરુદ્ધા, કથં અપ્પહીનાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. ભવતિ હિ તંસદિસેપિ તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનેવ ઓસધાનિ, તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ ચ. દુક્ખક્ખયાયાતિ તદત્થવિસેસનત્થન્તિ આહ ‘‘ખયત્થાયા’’તિ. પટિસન્ધિકાયન્તિ પટિસન્ધિગહણપુબ્બકં કાયં. પાળિયં ‘‘બાલેના’’તિ કરણવચનં નિસ્સક્કેતિ આહ ‘‘બાલતો’’તિ. ભાવિના સહ પટિસન્ધિના સપ્પટિસન્ધિકો. યો પન એકન્તતો તેનત્તભાવેન અરહત્તં પત્તું ભબ્બો, સો ભાવિના પટિસન્ધિના ‘‘અપ્પટિસન્ધિકો’’તિ, તતો વિસેસનત્થં ‘‘સપ્પટિસન્ધિકો’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ વુત્તં, સો ચ યાવ અરિયભૂમિં ન ઓક્કમતિ, તાવ બાલધમ્મસમઙ્ગી એવાતિ કત્વા ‘‘સબ્બોપિ પુથુજ્જનો બાલો’’તિ વુત્તં. તથા હિ ‘‘અપ્પટિસન્ધિકો ખીણાસવો પણ્ડિતો’’તિ ખીણાસવ-સદ્દેન અપ્પટિસન્ધિકો વિસેસિતો. યદિ એવં સેક્ખા કથન્તિ આહ ‘‘સોતાપન્ના’’તિઆદિ. તે હિ સિખાપત્તપણ્ડિચ્ચભાવલક્ખણાભાવતો પણ્ડિતાતિ ન વત્તબ્બા ખીણાસવા વિય, બલવતરાનં પન બાલધમ્માનં પહીનત્તા બાલાતિપિ ન વત્તબ્બા પુથુજ્જના વિય. ભજિયમાના પન ચતુસચ્ચસમ્પટિવેધં ઉપાદાય પણ્ડિતપક્ખં ભજન્તિ, ન બાલપક્ખં વુત્તકારણેનાતિ.

બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૦. સબ્બમ્પિ સઙ્ખતં અપ્પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં નામ નત્થીતિ પચ્ચયધમ્મોપિ અત્તનો પચ્ચયધમ્મં ઉપાદાય પચ્ચયુપ્પન્નો, તથા પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મોપિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નં ઉપાદાય પચ્ચયધમ્મોતિ યથારહં ધમ્માનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતા. યેસં વિનેય્યાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયેવ સુબોધતો ઉપટ્ઠાતિ, તેસં વસેન સુટ્ઠુ વિભાગં કત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો. યેસં પન વિનેય્યાનં તદુભયસ્મિં વિભજ્જ સુતે એવ ધમ્માભિસમયો હોતિ, તે સન્ધાય ભગવા તદુભયં વિભજ્જ દસ્સેન્તો ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મે’’તિ ઇમં દેસનં આરભીતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘સત્થા ઇમસ્મિં સુત્તે’’તિઆદિમાહ. પચ્ચયસ્સ ભાવો પચ્ચયત્તં, પચ્ચયનિબ્બત્તતા. અસભાવધમ્મે ન લબ્ભતીતિ ‘‘સભાવધમ્મે’’તિ વુત્તં. નનુ ચ જાતિ જરા મરણઞ્ચ સભાવધમ્મો ન હોતિ, યેસં પન ખન્ધાનં જાતિ જરા મરણઞ્ચ, તે એવ સભાવધમ્મા, અથ કસ્મા દેસનાય તે ગહિતાતિ? નાયં દોસો, જાતિ જરા મરણઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તાનં સભાવધમ્માનં વિકારમત્તં, નઞ્ઞેસં, તસ્મા તે ગહિતાતિ. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનન્તિ ન વિનેય્યપુગ્ગલાનં મગ્ગફલુપ્પત્તિ વિય જાતિપચ્ચયા જરામરણુપ્પત્તિ તથાગતુપ્પાદાયત્તા, અથ ખો સા તથાગતાનં ઉપ્પાદેપિ અનુપ્પાદેપિ હોતિયેવ. તસ્મા સા કામં અસઙ્ખતા વિય ધાતુ ન નિચ્ચા, તથાપિ ‘‘સબ્બકાલિકા’’તિ એતેન જાતિપચ્ચયતો જરામરણુપ્પત્તીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘જાતિયેવ જરામરણસ્સ પચ્ચયો’’તિ. જાતિપચ્ચયાતિ ચ જાતિસઙ્ખાતપચ્ચયા. હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. ઠિતાવ સા ધાતુ, યાયં ઇદપ્પચ્ચયતા જાતિયા જરામરણસ્સ પચ્ચયતા તસ્સ બ્યભિચારાભાવતો. ઇદાનિ ન કદાચિ જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ હોતિયેવાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયભાવે નિયમેતિ. ઉભયેનપિ યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયભાવો યત્થ હોતિ, તત્થ અવસ્સંભાવિતં દસ્સેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. દ્વીહિ પદેહિ. તિટ્ઠન્તીતિ યસ્સ વસેન ધમ્માનં ઠિતિ, સા ઇદપ્પચ્ચયતા ધમ્મટ્ઠિતતા. ધમ્મેતિ પચ્ચયુપ્પન્ને ધમ્મે. નિયમેતિ વિસેસેતિ. હેતુગતવિસેસસમાયોગો હિ હેતુફલસ્સ એવં ધમ્મતાનિયામો એવાતિ.

અપરો નયો – ઠિતાવ સા ધાતૂતિ યાયં જરામરણસ્સ ઇદપ્પચ્ચયતા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ, એસા ધાતુ એસ સભાવો. તથાગતાનં ઉપ્પાદતો પુબ્બે ઉદ્ધઞ્ચ અપ્પટિવિજ્ઝિયમાનો, મજ્ઝે ચ પટિવિજ્ઝિયમાનો ન તથાગતેહિ ઉપ્પાદિતો, અથ ખો સમ્ભવન્તસ્સ જરામરણસ્સ સબ્બકાલં જાતિપચ્ચયતો સમ્ભવોતિ ઠિતાવ સા ધાતુ, કેવલં પન સયમ્ભુઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝનતો ‘‘અયં ધમ્મો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ પવેદનતો ચ તથાગતો ‘‘ધમ્મસામી’’તિ વુચ્ચતિ, ન અપુબ્બસ્સ ઉપ્પાદનતો. તેન વુત્તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. સા એવ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ એત્થ વિપલ્લાસાભાવતો એવં અવબુજ્ઝમાનસ્સ એતસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા તથેવ ભાવતો ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા, જાતિ વા જરામરણસ્સ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ પવત્તઆયૂહન-સંયોગ-પલિબોધ-સમુદય-હેતુપચ્ચયટ્ઠિતીતિ તદુપ્પાદાદિભાવેનસ્સા ઠિતતા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ ફલં પતિ સામત્થિયતો હેતુમેવ વદતિ. ધારીયતિ પચ્ચયેહીતિ વા ધમ્મો, તિટ્ઠતિ તત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલન્તિ ઠિતિ, ધમ્મસ્સ ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ. ધમ્મોતિ વા કારણં પચ્ચયભાવેન ફલસ્સ ધારણતો, તસ્સ ઠિતિ સભાવો, ધમ્મતો ચ અઞ્ઞો સભાવો નત્થીતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયો. તેનાહ ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૪). ધમ્મટ્ઠિતિ એવ ધમ્મટ્ઠિતતા. સા એવ ધાતુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઇમસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા અઞ્ઞથત્તાભાવતો, ‘‘ન જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ વિઞ્ઞાયમાનસ્સ ચ તબ્ભાવાભાવતો નિયામતા વવત્થિતભાવોતિ ધમ્મનિયામતા. ફલસ્સ વા જરામરણસ્સ જાતિયા સતિ સમ્ભવો ધમ્મે હેતુમ્હિ ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા, અસતિ અસમ્ભવો ધમ્મનિયામતાતિ એવં ફલેન હેતું વિભાવેતિ, તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિઆદિના વુત્તં. ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયતાસઙ્ખાતં ઇદપ્પચ્ચયતં અભિસમ્બુજ્ઝતિ પચ્ચક્ખકરણેન અભિમુખં બુજ્ઝતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝતિ, તતો એવ અભિસમેતિ અભિમુખં સમાગચ્છતિ, આદિતો કથેન્તો આચિક્ખતિ, ઉદ્દિસતીતિ અત્થો. તમેવ ઉદ્દેસં પરિયોસાપેન્તો દેસેતિ. યથાઉદ્દિટ્ઠમત્તં નિદ્દિસનવસેન પકારેહિ ઞાપેન્તો પઞ્ઞાપેતિ. પકારેહિ એવ પતિટ્ઠપેન્તો પટ્ઠપેતિ. યથાનિદ્દિટ્ઠં પટિનિદ્દેસવસેન વિવરતિ વિભજતિ. વિવટઞ્હિ વિભત્તઞ્ચ અત્થં હેતૂદાહરણદસ્સનેહિ પાકટં કરોન્તો ઉત્તાનીકરોતિ. ઉત્તાનીકરોન્તો તથા પચ્ચક્ખભૂતં કત્વા નિગમનવસેન પસ્સથાતિ ચાહ.

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદીસૂતિ જાતિઆદીનં જરામરણપચ્ચયભાવેસુ. તેહિ તેહિ પચ્ચયેહીતિ યાવતકેહિ પચ્ચયેહિ યં ફલં ઉપ્પજ્જમાનારહં, અવિકલેહિ તેહેવ તસ્સ ઉપ્પત્તિ, ન ઊનાધિકેહીતિ. તેનાહ ‘‘અનૂનાધિકેહેવા’’તિ. યથા તં ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવોતિ. તેન તંતંફલનિપ્ફાદને તસ્સા પચ્ચયસામગ્ગિયા તપ્પકારતા તથતાતિ વુત્તાતિ દસ્સેતિ. સામગ્ગિન્તિ સમોધાનં, સમવાયન્તિ અત્થો. અસમ્ભવાભાવતોતિ અનુપ્પજ્જનસ્સ અભાવતો. તથાવિધપચ્ચયસામગ્ગિયઞ્હિ સતિપિ ફલસ્સ અનુપ્પજ્જને તસ્સાવિતથતા સિયા. અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહીતિ અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ પચ્ચયેહિ. અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતોતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. ન હિ કદાચિ ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો અત્થિ. યદિ સિયા, તસ્સા સામગ્ગિયા અઞ્ઞથતા નામ સિયા, ન ચેતં અત્થીતિ ‘‘અનઞ્ઞથતા’’તિ વુત્તં. પચ્ચયતોતિ પચ્ચયભાવતો. પચ્ચયસમૂહતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિ તા-સદ્દેન પદં વડ્ઢિતં યથા ‘‘દેવોયેવ દેવતા’’તિ, ઇદપ્પચ્ચયાનં સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતાતિ સમૂહત્થો તાસદ્દો યથા ‘‘જનાનં સમૂહો જનતા’’તિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

ન નિચ્ચં સસ્સતન્તિ અનિચ્ચં. જરામરણં ન અનિચ્ચં સઙ્ખારાનં વિકારભાવતો અનિપ્ફન્નત્તા, તથાપિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પરિયાયેન વુત્તં. એસ નયો સઙ્ખતાદીસુપિ. સમાગન્ત્વા કતં સહિતેહેવ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તેતબ્બતો યથાસભાવં સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં. પચ્ચયારહં પચ્ચયં પટિચ્ચ ન વિના તેન સહિતસમેતમેવ ઉપ્પન્નન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. તેનાહ ‘‘પચ્ચયે નિસ્સાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ખયસભાવન્તિ ભિજ્જનસભાવં. વિગચ્છનકસભાવન્તિ સકભાવતો અપગચ્છનકસભાવં. વિરજ્જનકસભાવન્તિ પલુજ્જનકસભાવં. નિરુજ્ઝનકસભાવન્તિ ખણભઙ્ગવસેન પભઙ્ગુસભાવં. વુત્તનયેનાતિ જરાય વુત્તનયેન. જનકપ્પચ્ચયાનં કમ્માદીનં. કિચ્ચાનુભાવક્ખણેતિ એત્થ કિચ્ચાનુભાવો નામ યથા પવત્તમાને પચ્ચયે તસ્સ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પવત્તિ, એવં સન્તસ્સ પવત્તનક્ખણે. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિં ખણે પચ્ચયો અત્તનો ફલુપ્પાદનં પતિ બ્યાવટો નામ હોતિ, ઇમસ્મિં ખણે યે ધમ્મા રૂપાદયો ઉપલબ્ભન્તિ તતો પુબ્બે, પચ્છા ચ અનુપલબ્ભમાના, તેસં તતો ઉપ્પત્તિ નિદ્ધારીયતિ, એવં જાતિયાપિ સા નિદ્ધારેતબ્બા તંખણૂપલદ્ધતોતિ. યદિ એવં નિપ્પરિયાયતોવ જાતિયા કુતોચિ ઉપ્પત્તિ સિદ્ધિ, અથ કસ્મા ‘‘એકેન પરિયાયેના’’તિ વુત્તન્તિ? જાયમાનધમ્માનં વિકારભાવેન ઉપલદ્ધબ્બત્તા. યદિ નિપ્ફન્નધમ્મા વિય જાતિ ઉપલબ્ભેય્ય, નિપ્પરિયાયતોવ તસ્સા કુતોચિ ઉપ્પત્તિ સિયા, ન ચેવં ઉપલબ્ભતિ, અથ ખો અનિપ્ફન્નત્તા વિકારભાવેન ઉપલબ્ભતિ. તસ્મા ‘‘એકેન પરિયાયેનેત્થ અનિચ્ચાતિઆદીનિ યુજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ન પન જરામરણે, જનકપ્પચ્ચયાનં કિચ્ચાનુભાવક્ખણે તસ્સ અલબ્ભનતો. તેનેવ ‘‘એત્થ ચ અનિચ્ચન્તિ…પે… અનિચ્ચં નામ જાત’’ન્તિ વુત્તં.

સવિપસ્સનાયાતિ એત્થ સહ-સદ્દો અપ્પધાનભાવદીપનો ‘‘સમક્ખિકં, સમકસ’’ન્તિઆદીસુ વિય. અપ્પધાનભૂતા હિ વિપસ્સના, યથાભૂતદસ્સનમગ્ગપઞ્ઞા પજાનાતિ. ‘‘પુરિમં અન્ત’’ન્તિ વુચ્ચમાને પચ્ચુપ્પન્નભાવસ્સપિ ગહણં સિયાતિ ‘‘પુરિમં અન્તં અતીત’’ન્તિ વુત્તં. વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચાતિ સસ્સતાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિ અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘યતો પભુતિ અહં, તતો પુબ્બે ન નુ ખો અહોસિ’’ન્તિ અતીતે અત્તનો અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કસ્મા? વિચિકિચ્છાય આકારદ્વયાવલમ્બનતો. તસ્સા પન અતીતવત્થુતાય ગહિતત્તા સસ્સતાધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારનિસ્સિતતા દસ્સિતા એવ. આસપ્પનપરિસપ્પનપવત્તિકં કત્થચિપિ અપ્પટિવત્તિહેતુભૂતં વિચિકિચ્છં કસ્મા ઉપ્પાદેતીતિ ન વિચારેતબ્બમેતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિંકારણન્તિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. કારણં વા વિચિકિચ્છાય અયોનિસોમનસિકારો, તસ્સ અન્ધબાલપુથુજ્જનભાવો, અરિયાનં અદસ્સાવિતા ચાતિ દટ્ઠબ્બં. જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયોતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિજાતિં, ગહટ્ઠપબ્બજિતાદિલિઙ્ગં, દેવમનુસ્સાદિઉપપત્તિઞ્ચ. નિસ્સાયાતિ ઉપાદાય. તસ્મિં કાલે યં સન્તાનં મજ્ઝિમં પમાણં, તેન યુત્તો પમાણિકો, તદભાવતો અધિકભાવતો વા ‘‘અપ્પમાણિકો’’તિ વેદિતબ્બો. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા. તે હિ ‘‘કથં નુ ખો’’તિ ઇસ્સરેન વા બ્રહ્મુના વા પુબ્બકતેન વા અહેતુતો વા નિબ્બત્તોતિ ચિન્તેતીતિ વદન્તિ. અહેતુતો નિબ્બત્તિકઙ્ખાપિ હિ હેતુપરામસનમેવાતિ. પરમ્પરન્તિ પુબ્બાપરપ્પવત્તિં. અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનં, તઞ્ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચાતિ સસ્સતાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, ઉચ્છેદાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘યસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે ઉચ્છેદનકઙ્ખા, તતો પરં નુ ખો ભવિસ્સામી’’તિ અનાગતે અત્તનો અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજેતબ્બં.

પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનન્તિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા ‘‘પટિસન્ધિમાદિં કત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઇદં કથં, ઇદં કથ’’ન્તિ પવત્તનતો કથંકથા, વિચિકિચ્છા, સા અસ્સ અત્થીતિ કથંકથી. તેનાહ ‘‘વિચિકિચ્છી’’તિ. કા એત્થ ચિન્તા? ઉમ્મત્તકો વિય બાલપુથુજ્જનોતિ પટિકચ્ચેવ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તં મહામાતાય પુત્તં. મુણ્ડેસુન્તિ મુણ્ડેન અનિચ્છન્તં જાગરણકાલે ન સક્કાતિ સુત્તં મુણ્ડેસું કુલધમ્મવસેન યથા એકચ્ચે કુલતાપસા. રાજભયેનાતિ ચ વદન્તિ. સીતિભૂતન્તિ ઇદં મધુરકભાવપ્પત્તિયા કારણવચનં. ‘‘સેતભૂત’’ન્તિપિ પાઠો, ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સેતભાવં પત્તન્તિ અત્થો.

અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ કણ્ણો વિય સૂતપુત્તસઞ્ઞી, સૂતપુત્તસઞ્ઞીતિ સૂરિયદેવપુત્તસ્સ પુત્તસઞ્ઞી. જાતિયા વિભાવિયમાનાય ‘‘અહ’’ન્તિ તસ્સ અત્તનો પરામસનં સન્ધાયાહ ‘‘એવમ્પિ સિયા કઙ્ખા’’તિ. મનુસ્સાપિ ચ રાજાનો વિયાતિ મનુસ્સાપિ ચ કેચિ એકચ્ચે રાજાનો વિયાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તનયમેવ ‘‘સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાયા’’તિઆદિના. એત્થાતિ ‘‘કથં નુ ખોસ્મી’’તિ પદે. અબ્ભન્તરે જીવોતિ પરપરિકપ્પિતં અન્તરત્તાનં વદતિ. સોળસંસાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સરીરપરિમાણઅઙ્ગુટ્ઠ-યવપરમાણુપરિમાણતાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. સત્તપઞ્ઞત્તિ જીવવિસયાતિ દિટ્ઠિગતિકાનં મતિમત્તં, પરમત્થતો પન સા અત્તભાવવિસયાવાતિ આહ ‘‘અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાન’’ન્તિ. યતાયં આગતો, યત્થ ચ ગમિસ્સતિ, તં ઠાનન્તિ અત્થો. સોતાપન્નો અધિપ્પેતો વિચિકિચ્છાપહાનસ્સ દિટ્ઠત્તા. ઇતરેપિ તયોતિ સકદાગામીઆદયો અવારિતા એવ. ‘‘અયઞ્ચ…પે… સુદિટ્ઠા’’તિ નિપ્પદેસતો સચ્ચસંપટિવેધસ્સ જોતિતત્તા.

પચ્ચયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.