૧૦. પચ્ચયસુત્તવણ્ણના

૨૦. સબ્બમ્પિ સઙ્ખતં અપ્પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં નામ નત્થીતિ પચ્ચયધમ્મોપિ અત્તનો પચ્ચયધમ્મં ઉપાદાય પચ્ચયુપ્પન્નો, તથા પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મોપિ અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નં ઉપાદાય પચ્ચયધમ્મોતિ યથારહં ધમ્માનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતા. યેસં વિનેય્યાનં પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયેવ સુબોધતો ઉપટ્ઠાતિ, તેસં વસેન સુટ્ઠુ વિભાગં કત્વા પટિચ્ચસમુપ્પાદો દેસિતો. યેસં પન વિનેય્યાનં તદુભયસ્મિં વિભજ્જ સુતે એવ ધમ્માભિસમયો હોતિ, તે સન્ધાય ભગવા તદુભયં વિભજ્જ દસ્સેન્તો ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પટિચ્ચસમુપ્પન્ને ચ ધમ્મે’’તિ ઇમં દેસનં આરભીતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘સત્થા ઇમસ્મિં સુત્તે’’તિઆદિમાહ. પચ્ચયસ્સ ભાવો પચ્ચયત્તં, પચ્ચયનિબ્બત્તતા. અસભાવધમ્મે ન લબ્ભતીતિ ‘‘સભાવધમ્મે’’તિ વુત્તં. નનુ ચ જાતિ જરા મરણઞ્ચ સભાવધમ્મો ન હોતિ, યેસં પન ખન્ધાનં જાતિ જરા મરણઞ્ચ, તે એવ સભાવધમ્મા, અથ કસ્મા દેસનાય તે ગહિતાતિ? નાયં દોસો, જાતિ જરા મરણઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તાનં સભાવધમ્માનં વિકારમત્તં, નઞ્ઞેસં, તસ્મા તે ગહિતાતિ. ઉપ્પાદા વા તથાગતાનન્તિ ન વિનેય્યપુગ્ગલાનં મગ્ગફલુપ્પત્તિ વિય જાતિપચ્ચયા જરામરણુપ્પત્તિ તથાગતુપ્પાદાયત્તા, અથ ખો સા તથાગતાનં ઉપ્પાદેપિ અનુપ્પાદેપિ હોતિયેવ. તસ્મા સા કામં અસઙ્ખતા વિય ધાતુ ન નિચ્ચા, તથાપિ ‘‘સબ્બકાલિકા’’તિ એતેન જાતિપચ્ચયતો જરામરણુપ્પત્તીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘જાતિયેવ જરામરણસ્સ પચ્ચયો’’તિ. જાતિપચ્ચયાતિ ચ જાતિસઙ્ખાતપચ્ચયા. હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનં. ઠિતાવ સા ધાતુ, યાયં ઇદપ્પચ્ચયતા જાતિયા જરામરણસ્સ પચ્ચયતા તસ્સ બ્યભિચારાભાવતો. ઇદાનિ ન કદાચિ જાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ હોતિયેવાતિ જરામરણસ્સ પચ્ચયભાવે નિયમેતિ. ઉભયેનપિ યથાવુત્તસ્સ પચ્ચયભાવો યત્થ હોતિ, તત્થ અવસ્સંભાવિતં દસ્સેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. દ્વીહિ પદેહિ. તિટ્ઠન્તીતિ યસ્સ વસેન ધમ્માનં ઠિતિ, સા ઇદપ્પચ્ચયતા ધમ્મટ્ઠિતતા. ધમ્મેતિ પચ્ચયુપ્પન્ને ધમ્મે. નિયમેતિ વિસેસેતિ. હેતુગતવિસેસસમાયોગો હિ હેતુફલસ્સ એવં ધમ્મતાનિયામો એવાતિ.

અપરો નયો – ઠિતાવ સા ધાતૂતિ યાયં જરામરણસ્સ ઇદપ્પચ્ચયતા ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ, એસા ધાતુ એસ સભાવો. તથાગતાનં ઉપ્પાદતો પુબ્બે ઉદ્ધઞ્ચ અપ્પટિવિજ્ઝિયમાનો, મજ્ઝે ચ પટિવિજ્ઝિયમાનો ન તથાગતેહિ ઉપ્પાદિતો, અથ ખો સમ્ભવન્તસ્સ જરામરણસ્સ સબ્બકાલં જાતિપચ્ચયતો સમ્ભવોતિ ઠિતાવ સા ધાતુ, કેવલં પન સયમ્ભુઞાણેન અભિસમ્બુજ્ઝનતો ‘‘અયં ધમ્મો તથાગતેન અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ પવેદનતો ચ તથાગતો ‘‘ધમ્મસામી’’તિ વુચ્ચતિ, ન અપુબ્બસ્સ ઉપ્પાદનતો. તેન વુત્તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિ. સા એવ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ એત્થ વિપલ્લાસાભાવતો એવં અવબુજ્ઝમાનસ્સ એતસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા તથેવ ભાવતો ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા, જાતિ વા જરામરણસ્સ ઉપ્પાદટ્ઠિતિ પવત્તઆયૂહન-સંયોગ-પલિબોધ-સમુદય-હેતુપચ્ચયટ્ઠિતીતિ તદુપ્પાદાદિભાવેનસ્સા ઠિતતા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતતા’’તિ ફલં પતિ સામત્થિયતો હેતુમેવ વદતિ. ધારીયતિ પચ્ચયેહીતિ વા ધમ્મો, તિટ્ઠતિ તત્થ તદાયત્તવુત્તિતાય ફલન્તિ ઠિતિ, ધમ્મસ્સ ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ. ધમ્મોતિ વા કારણં પચ્ચયભાવેન ફલસ્સ ધારણતો, તસ્સ ઠિતિ સભાવો, ધમ્મતો ચ અઞ્ઞો સભાવો નત્થીતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયો. તેનાહ ‘‘પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞા ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. માતિકા ૪). ધમ્મટ્ઠિતિ એવ ધમ્મટ્ઠિતતા. સા એવ ધાતુ ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઇમસ્સ સભાવસ્સ, હેતુનો વા અઞ્ઞથત્તાભાવતો, ‘‘ન જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ વિઞ્ઞાયમાનસ્સ ચ તબ્ભાવાભાવતો નિયામતા વવત્થિતભાવોતિ ધમ્મનિયામતા. ફલસ્સ વા જરામરણસ્સ જાતિયા સતિ સમ્ભવો ધમ્મે હેતુમ્હિ ઠિતતાતિ ધમ્મટ્ઠિતતા, અસતિ અસમ્ભવો ધમ્મનિયામતાતિ એવં ફલેન હેતું વિભાવેતિ, તં ‘‘ઠિતાવ સા ધાતૂ’’તિઆદિના વુત્તં. ઇમેસં જરામરણાદીનં પચ્ચયતાસઙ્ખાતં ઇદપ્પચ્ચયતં અભિસમ્બુજ્ઝતિ પચ્ચક્ખકરણેન અભિમુખં બુજ્ઝતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝતિ, તતો એવ અભિસમેતિ અભિમુખં સમાગચ્છતિ, આદિતો કથેન્તો આચિક્ખતિ, ઉદ્દિસતીતિ અત્થો. તમેવ ઉદ્દેસં પરિયોસાપેન્તો દેસેતિ. યથાઉદ્દિટ્ઠમત્તં નિદ્દિસનવસેન પકારેહિ ઞાપેન્તો પઞ્ઞાપેતિ. પકારેહિ એવ પતિટ્ઠપેન્તો પટ્ઠપેતિ. યથાનિદ્દિટ્ઠં પટિનિદ્દેસવસેન વિવરતિ વિભજતિ. વિવટઞ્હિ વિભત્તઞ્ચ અત્થં હેતૂદાહરણદસ્સનેહિ પાકટં કરોન્તો ઉત્તાનીકરોતિ. ઉત્તાનીકરોન્તો તથા પચ્ચક્ખભૂતં કત્વા નિગમનવસેન પસ્સથાતિ ચાહ.

જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિઆદીસૂતિ જાતિઆદીનં જરામરણપચ્ચયભાવેસુ. તેહિ તેહિ પચ્ચયેહીતિ યાવતકેહિ પચ્ચયેહિ યં ફલં ઉપ્પજ્જમાનારહં, અવિકલેહિ તેહેવ તસ્સ ઉપ્પત્તિ, ન ઊનાધિકેહીતિ. તેનાહ ‘‘અનૂનાધિકેહેવા’’તિ. યથા તં ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવોતિ. તેન તંતંફલનિપ્ફાદને તસ્સા પચ્ચયસામગ્ગિયા તપ્પકારતા તથતાતિ વુત્તાતિ દસ્સેતિ. સામગ્ગિન્તિ સમોધાનં, સમવાયન્તિ અત્થો. અસમ્ભવાભાવતોતિ અનુપ્પજ્જનસ્સ અભાવતો. તથાવિધપચ્ચયસામગ્ગિયઞ્હિ સતિપિ ફલસ્સ અનુપ્પજ્જને તસ્સાવિતથતા સિયા. અઞ્ઞધમ્મપચ્ચયેહીતિ અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ પચ્ચયેહિ. અઞ્ઞધમ્માનુપ્પત્તિતોતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ફલધમ્મસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. ન હિ કદાચિ ચક્ખુરૂપાલોકમનસિકારેહિ સોતવિઞ્ઞાણસ્સ સમ્ભવો અત્થિ. યદિ સિયા, તસ્સા સામગ્ગિયા અઞ્ઞથતા નામ સિયા, ન ચેતં અત્થીતિ ‘‘અનઞ્ઞથતા’’તિ વુત્તં. પચ્ચયતોતિ પચ્ચયભાવતો. પચ્ચયસમૂહતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતાતિ તા-સદ્દેન પદં વડ્ઢિતં યથા ‘‘દેવોયેવ દેવતા’’તિ, ઇદપ્પચ્ચયાનં સમૂહો ઇદપ્પચ્ચયતાતિ સમૂહત્થો તાસદ્દો યથા ‘‘જનાનં સમૂહો જનતા’’તિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થતો વેદિતબ્બ’’ન્તિ.

ન નિચ્ચં સસ્સતન્તિ અનિચ્ચં. જરામરણં ન અનિચ્ચં સઙ્ખારાનં વિકારભાવતો અનિપ્ફન્નત્તા, તથાપિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ પરિયાયેન વુત્તં. એસ નયો સઙ્ખતાદીસુપિ. સમાગન્ત્વા કતં સહિતેહેવ પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તેતબ્બતો યથાસભાવં સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં. પચ્ચયારહં પચ્ચયં પટિચ્ચ ન વિના તેન સહિતસમેતમેવ ઉપ્પન્નન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. તેનાહ ‘‘પચ્ચયે નિસ્સાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ખયસભાવન્તિ ભિજ્જનસભાવં. વિગચ્છનકસભાવન્તિ સકભાવતો અપગચ્છનકસભાવં. વિરજ્જનકસભાવન્તિ પલુજ્જનકસભાવં. નિરુજ્ઝનકસભાવન્તિ ખણભઙ્ગવસેન પભઙ્ગુસભાવં. વુત્તનયેનાતિ જરાય વુત્તનયેન. જનકપ્પચ્ચયાનં કમ્માદીનં. કિચ્ચાનુભાવક્ખણેતિ એત્થ કિચ્ચાનુભાવો નામ યથા પવત્તમાને પચ્ચયે તસ્સ ફલં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પવત્તિ, એવં સન્તસ્સ પવત્તનક્ખણે. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મિં ખણે પચ્ચયો અત્તનો ફલુપ્પાદનં પતિ બ્યાવટો નામ હોતિ, ઇમસ્મિં ખણે યે ધમ્મા રૂપાદયો ઉપલબ્ભન્તિ તતો પુબ્બે, પચ્છા ચ અનુપલબ્ભમાના, તેસં તતો ઉપ્પત્તિ નિદ્ધારીયતિ, એવં જાતિયાપિ સા નિદ્ધારેતબ્બા તંખણૂપલદ્ધતોતિ. યદિ એવં નિપ્પરિયાયતોવ જાતિયા કુતોચિ ઉપ્પત્તિ સિદ્ધિ, અથ કસ્મા ‘‘એકેન પરિયાયેના’’તિ વુત્તન્તિ? જાયમાનધમ્માનં વિકારભાવેન ઉપલદ્ધબ્બત્તા. યદિ નિપ્ફન્નધમ્મા વિય જાતિ ઉપલબ્ભેય્ય, નિપ્પરિયાયતોવ તસ્સા કુતોચિ ઉપ્પત્તિ સિયા, ન ચેવં ઉપલબ્ભતિ, અથ ખો અનિપ્ફન્નત્તા વિકારભાવેન ઉપલબ્ભતિ. તસ્મા ‘‘એકેન પરિયાયેનેત્થ અનિચ્ચાતિઆદીનિ યુજ્જન્તી’’તિ વુત્તં. ન પન જરામરણે, જનકપ્પચ્ચયાનં કિચ્ચાનુભાવક્ખણે તસ્સ અલબ્ભનતો. તેનેવ ‘‘એત્થ ચ અનિચ્ચન્તિ…પે… અનિચ્ચં નામ જાત’’ન્તિ વુત્તં.

સવિપસ્સનાયાતિ એત્થ સહ-સદ્દો અપ્પધાનભાવદીપનો ‘‘સમક્ખિકં, સમકસ’’ન્તિઆદીસુ વિય. અપ્પધાનભૂતા હિ વિપસ્સના, યથાભૂતદસ્સનમગ્ગપઞ્ઞા પજાનાતિ. ‘‘પુરિમં અન્ત’’ન્તિ વુચ્ચમાને પચ્ચુપ્પન્નભાવસ્સપિ ગહણં સિયાતિ ‘‘પુરિમં અન્તં અતીત’’ન્તિ વુત્તં. વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચાતિ સસ્સતાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિ અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘યતો પભુતિ અહં, તતો પુબ્બે ન નુ ખો અહોસિ’’ન્તિ અતીતે અત્તનો અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કસ્મા? વિચિકિચ્છાય આકારદ્વયાવલમ્બનતો. તસ્સા પન અતીતવત્થુતાય ગહિતત્તા સસ્સતાધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારનિસ્સિતતા દસ્સિતા એવ. આસપ્પનપરિસપ્પનપવત્તિકં કત્થચિપિ અપ્પટિવત્તિહેતુભૂતં વિચિકિચ્છં કસ્મા ઉપ્પાદેતીતિ ન વિચારેતબ્બમેતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિંકારણન્તિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. કારણં વા વિચિકિચ્છાય અયોનિસોમનસિકારો, તસ્સ અન્ધબાલપુથુજ્જનભાવો, અરિયાનં અદસ્સાવિતા ચાતિ દટ્ઠબ્બં. જાતિલિઙ્ગુપપત્તિયોતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિજાતિં, ગહટ્ઠપબ્બજિતાદિલિઙ્ગં, દેવમનુસ્સાદિઉપપત્તિઞ્ચ. નિસ્સાયાતિ ઉપાદાય. તસ્મિં કાલે યં સન્તાનં મજ્ઝિમં પમાણં, તેન યુત્તો પમાણિકો, તદભાવતો અધિકભાવતો વા ‘‘અપ્પમાણિકો’’તિ વેદિતબ્બો. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા. તે હિ ‘‘કથં નુ ખો’’તિ ઇસ્સરેન વા બ્રહ્મુના વા પુબ્બકતેન વા અહેતુતો વા નિબ્બત્તોતિ ચિન્તેતીતિ વદન્તિ. અહેતુતો નિબ્બત્તિકઙ્ખાપિ હિ હેતુપરામસનમેવાતિ. પરમ્પરન્તિ પુબ્બાપરપ્પવત્તિં. અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનં, તઞ્ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં. વિજ્જમાનતઞ્ચ અવિજ્જમાનતઞ્ચાતિ સસ્સતાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, ઉચ્છેદાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘યસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે ઉચ્છેદનકઙ્ખા, તતો પરં નુ ખો ભવિસ્સામી’’તિ અનાગતે અત્તનો અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજેતબ્બં.

પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનન્તિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા ‘‘પટિસન્ધિમાદિં કત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઇદં કથં, ઇદં કથ’’ન્તિ પવત્તનતો કથંકથા, વિચિકિચ્છા, સા અસ્સ અત્થીતિ કથંકથી. તેનાહ ‘‘વિચિકિચ્છી’’તિ. કા એત્થ ચિન્તા? ઉમ્મત્તકો વિય બાલપુથુજ્જનોતિ પટિકચ્ચેવ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તં મહામાતાય પુત્તં. મુણ્ડેસુન્તિ મુણ્ડેન અનિચ્છન્તં જાગરણકાલે ન સક્કાતિ સુત્તં મુણ્ડેસું કુલધમ્મવસેન યથા એકચ્ચે કુલતાપસા. રાજભયેનાતિ ચ વદન્તિ. સીતિભૂતન્તિ ઇદં મધુરકભાવપ્પત્તિયા કારણવચનં. ‘‘સેતભૂત’’ન્તિપિ પાઠો, ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સેતભાવં પત્તન્તિ અત્થો.

અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ કણ્ણો વિય સૂતપુત્તસઞ્ઞી, સૂતપુત્તસઞ્ઞીતિ સૂરિયદેવપુત્તસ્સ પુત્તસઞ્ઞી. જાતિયા વિભાવિયમાનાય ‘‘અહ’’ન્તિ તસ્સ અત્તનો પરામસનં સન્ધાયાહ ‘‘એવમ્પિ સિયા કઙ્ખા’’તિ. મનુસ્સાપિ ચ રાજાનો વિયાતિ મનુસ્સાપિ ચ કેચિ એકચ્ચે રાજાનો વિયાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તનયમેવ ‘‘સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાયા’’તિઆદિના. એત્થાતિ ‘‘કથં નુ ખોસ્મી’’તિ પદે. અબ્ભન્તરે જીવોતિ પરપરિકપ્પિતં અન્તરત્તાનં વદતિ. સોળસંસાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સરીરપરિમાણઅઙ્ગુટ્ઠ-યવપરમાણુપરિમાણતાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. સત્તપઞ્ઞત્તિ જીવવિસયાતિ દિટ્ઠિગતિકાનં મતિમત્તં, પરમત્થતો પન સા અત્તભાવવિસયાવાતિ આહ ‘‘અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાન’’ન્તિ. યતાયં આગતો, યત્થ ચ ગમિસ્સતિ, તં ઠાનન્તિ અત્થો. સોતાપન્નો અધિપ્પેતો વિચિકિચ્છાપહાનસ્સ દિટ્ઠત્તા. ઇતરેપિ તયોતિ સકદાગામીઆદયો અવારિતા એવ. ‘‘અયઞ્ચ…પે… સુદિટ્ઠા’’તિ નિપ્પદેસતો સચ્ચસંપટિવેધસ્સ જોતિતત્તા.

પચ્ચયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.