૭. અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના

૧૭. લિઙ્ગેન અચેલકોતિ પબ્બજિતલિઙ્ગેન અચેલકો. તેન અચેલકચરણેન અચેલો, ન નિચ્ચેલતામત્તેનાતિ દસ્સેતિ. નામેનાતિ ગોત્તનામેન કસ્સપોતિ. દેસેતિ પવેદેતિ સંસયવિગમનં એતેનાતિ દેસો, નિચ્છયહેતૂતિ આહ ‘‘કિઞ્ચિદેવ દેસ’’ન્તિઆદિ. સો હિ સંસયવિગમનં કરોતીતિ કારણં. ઓકાસન્તિ અવસંસન્દનપદેસં. તેનાહ ‘‘ખણં કાલ’’ન્તિ. અન્તરઘરં અન્તોનિવેસનં. અન્તરે ઘરાનિ એતસ્સાતિ અન્તરઘરં, અન્તોગામો. યદાકઙ્ખસીતિ યં આકઙ્ખસિ. ઇતિ ભગવા સબ્બઞ્ઞુપવારણાય પવારેતિ. તેનાહ ‘‘યં ઇચ્છસી’’તિ. યદાકઙ્ખસીતિ યં આકઙ્ખસિ, કસ્સપ, તિક્ખત્તું પટિક્ખિપન્તોપિ પુચ્છસિ, યં આકઙ્ખસિ, તમેવ પુચ્છાતિ અત્થો.

‘‘યાવતતિયં પટિક્ખિપી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘તતિયમ્પિ ખો’’તિઆદિના પાઠેન ભવિતબ્બં. સો પન નયવસેન સંખિત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. યેન કારણેન ભગવા અચેલકસ્સ તિક્ખત્તું યાચાપેત્વા ચસ્સ પઞ્હં કથેસિ, તં દસ્સેતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. ગારવજનનત્થં યાવતતિયં પટિક્ખિપિ તઞ્ચ ધમ્મસ્સ સુસ્સૂસાય. ધમ્મગરુકા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો. સત્તાનં ઞાણપરિપાકં આગમયમાનો યાવતતિયં યાચાપેતીતિ વિભત્તિવિપરિણામવસેન સાધારણતો પદં યોજેત્વા પુન ‘‘એત્તકેન કાલેના’’તિ કસ્સપસ્સ વસેન યોજેતબ્બં.

માતિ પટિસેધે નિપાતો. ભણીતિ પુનવચનવસેન કિરિયાપદં વદતિ. મા એવં ભણિ, કથેસીતિ અત્થો. ‘‘ઇતિ ભગવા અવોચા’’તિ પન સઙ્ગીતિકારવચનં. સયંકતં દુક્ખન્તિ પુરિસસ્સ ઉપ્પજ્જમાનદુક્ખં, તેન કતં નામ તસ્સ કારણસ્સ પુબ્બે તેનેવ કમ્મસ્સ ઉપચિતત્તાતિ અયં નયો અનવજ્જો. દિટ્ઠિગતિકો પન પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં નિચ્ચં કારકવેદકલક્ખણં અત્તાનં પરિકપ્પેત્વા તસ્સ વસેન ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ પુચ્છતીતિ ભગવા ‘‘મા હેવ’’ન્તિ અવોચ, તેનાહ ‘‘સયંકતં દુક્ખન્તિ વત્તું ન વટ્ટતી’’તિઆદિ. એત્થ ચ યદિ બાહિરકેહિ પરિકપ્પિતો અત્તા નામ કોચિ અત્થિ, સો ચ નિચ્ચો, તસ્સ નિબ્બિકારતાય, પુરિમરૂપાવિજહનતો કસ્સચિ વિસેસાધાનસ્સ કાતું અસક્કુણેય્યતાય અહિતતો નિવત્તનત્થં, હિતે ચ વત્તનત્થં ઉપદેસો ચ નિપ્પયોજનો સિયા અત્તવાદિનો. કથં વા સો ઉપદેસો પવત્તીયતિ? વિકારાભાવતો. એવઞ્ચ અત્તનો અજટાકાસસ્સ વિય દાનાદિકિરિયા હિંસાદિકિરિયા ચ ન સમ્ભવતિ, તથા સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અનુભવનબન્ધો એવ અત્તવાદિનો ન યુજ્જતિ કમ્મબન્ધાભાવતો. જાતિઆદીનઞ્ચ અસમ્ભવતો કુતો વિમોક્ખો. અથ પન ‘‘ધમ્મમત્તં તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ વિનસ્સતિ ચ. યસ્સ વસેનાયં કિરિયાવોહારો’’તિ વદેય્ય, એવમ્પિ પુરિમરૂપાવિજહનેન અવટ્ઠિતસ્સ અત્તનો ધમ્મમત્તન્તિ ન સક્કા સમ્ભાવેતું. તે વા પનસ્સ ધમ્મા અવત્થાભૂતા, તતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા. યદિ અઞ્ઞે, ન તાહિ તસ્સ ઉપ્પન્નાહિપિ કોચિ વિસેસો અત્થિ. યો હિ કરોતિ પટિસંવેદેતિ ચવતિ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇચ્છિતં, તસ્મા તદત્થો એવ યથાવુત્તદોસો. કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થિકા સિયા. અથ અનઞ્ઞે, ઉપ્પાદવિનાસવન્તીહિ અવત્થાહિ અનઞ્ઞસ્સ અત્તનો તાસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસમ્ભવતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો. તાસમ્પિ વા અત્તનો વિય નિચ્ચતાપત્તીતિ બન્ધવિમોક્ખાનં અસમ્ભવો એવાતિ ન યુજ્જતેવાયં અત્તવાદો. તેનાહ ‘‘અત્તા નામ કોચિ દુક્ખસ્સ કારકો નત્થીતિ દીપેતી’’તિ. પરતોતિ ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિઆદિકે પરસ્મિં તિવિધેપિ નયે. અધિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અધિચ્ચ યદિચ્છાય કિઞ્ચિ કારણં કસ્સચિ વા પુબ્બં વિના સમુપ્પન્નં. તેનાહ ‘‘અકારણેન યદિચ્છાય ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. કસ્મા એવમાહાતિ એવં વક્ખમાનોતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ અચેલસ્સ. અયન્તિ ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ. સોધેન્તોતિ સયં વિસુદ્ધં કત્વા પુચ્છિતમત્થં એવ અત્તનો પુચ્છાય સુદ્ધિં દસ્સેન્તો. લદ્ધિયા ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ મિચ્છાગહણસ્સ પટિસેધનત્થાય.

સો કરોતીતિ સો કમ્મં કરોતિ. સો પટિસંવેદયતીતિ કારકવેદકાનં અનઞ્ઞત્તદસ્સનપરં એતં, ન પન કમ્મકિરિયાફલાનં પટિસંવેદનાનં સમાનકાલતાદસ્સનપરં. ઇતીતિ નિદસ્સનત્થે નિપાતો. ખોતિ અવધારણે. ‘‘સો એવા’’તિ દસ્સિતો. અનિયતાદેસા હિ એતે નિપાતા. આદિતોતિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘આદિમ્હિયેવા’’તિ. ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવ ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ભવન્તિ. સઞ્ઞાવિપલ્લાસતો હિ ચિત્તવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસતો દિટ્ઠિવિપલ્લાસો, તેનાહ ‘‘એવં સતિ પચ્છા સયંકતં દુક્ખન્તિ અયં લદ્ધિ હોતી’’તિ. એવં સતિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસાનં બ્રૂહિતો મિચ્છાભિનિવેસો, યદિદં ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિ. તસ્મા પટિનિસ્સજ્જેતું પાપકં દિટ્ઠિગતન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સયંકતં…પે… એતં પરેતી’’તિ. વટ્ટદુક્ખં અધિપ્પેતં અવિસેસતો અત્થીતિ ચ વુત્તત્તા. સસ્સતં સસ્સતગાહં દીપેતિ પરેસં પકાસેતિ, તથાભૂતો ચ સસ્સતં દળ્હગ્ગાહં ગણ્હાતીતિ. તસ્સાતિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ. તં ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ એવં પવત્તં વિપરીતદસ્સનં. એતં સસ્સતગ્ગહણં. પરેતિ ઉપેતિ. તેનાહ ‘‘કારકઞ્ચ…પે… અત્થો’’તિ. એકમેવ ગણ્હન્તન્તિ સતિપિ વત્થુભેદે અયોનિસો ઉપ્પજ્જનેન એકમેવ કત્વા ગણ્હન્તં.

ઇધ ‘‘આદિમ્હિયેવા’’તિ પદે. ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવાતિઆદિના હેત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હેત્થ યોજના – ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ લદ્ધિયા પગેવ અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતીતિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસા ભવન્તીતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. એવં સતીતિ એવં મુદુકે ઉચ્છેદવિપલ્લાસે પઠમુપ્પન્ને સતિ પચ્છા ‘‘પરંકતં દુક્ખ’’ન્તિ અયં લદ્ધિ હોતીતિ સમ્બન્ધો. કારકોતિ કમ્મસ્સ કારકો. તેન કતન્તિ કમ્મકારકેન કતં. કમ્મુના હિ ફલસ્સ વોહારો અભેદોપચારકત્તા. એવન્તિ દિટ્ઠિસહગતા વેદના સાતસભાવા કિલેસપરિળાહાદિના સપરિસ્સયા સઉપાયાસા, એવં. ‘‘પગેવ ઇતરે’’તિ વુત્તવેદનાય અભિતુન્નસ્સ વિદ્ધસ્સ. ‘‘વુત્તનયેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તં યોજનં દસ્સેન્તો ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિમાહ. ઉચ્છેદન્તિ સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં, વિભવન્તિ અત્થો. અસતો હિ વિનાસાસમ્ભવતો અત્થિભાવનિબન્ધનો ઉચ્છેદો. યથા હેતુફલભાવેન પવત્તમાનાનં સભાવધમ્માનં સતિપિ એકસન્તાનપરિયાપન્નાનં ભિન્નસન્તતિપતિતેહિ વિસેસે હેતુફલાનં પરમત્થતો અવિનાભાવત્તા ભિન્નસન્તાનપતિતાનં વિય અચ્ચન્તભેદસન્નિટ્ઠાનેન નાનત્તનયસ્સ મિચ્છાગહણં ઉચ્છેદાભિનિવેસસ્સ કારણં. એવં હેતુફલભૂતાનં ધમ્માનં વિજ્જમાનેપિ સભાવભેદે એકસન્તતિપરિયાપન્નતાય એકત્તનયેન અચ્ચન્તાભેદગહણમ્પિ કારણમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘સત્તસ્સા’’તિ વુત્તં પાળિયં. સન્તાનવસેન હિ વત્તમાનેસુ ખન્ધેસુ ઘનવિનિબ્ભોગાભાવેન એકત્તગહણનિબન્ધનો સત્તગ્ગાહો, સત્તસ્સ ચ અત્થિભાવગ્ગાહનિબન્ધનો ઉચ્છેદગ્ગાહો, યાવાયં અત્તા ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવાયં વિજ્જતિયેવાતિ ગહણતો નિરુદયવિનાસો ઇધ ઉચ્છેદોતિ અધિપ્પેતોતિ ‘‘ઉચ્છેદ’’ન્તિ વુત્તં. વિસેસેન નાસો વિનાસો, અભાવો. સો પન મંસચક્ખુપઞ્ઞાચક્ખૂનં દસ્સનપથાતિક્કમોયેવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અદસ્સન’’ન્તિ. અદસ્સને હિ નાસસદ્દો લોકે નિરુળ્હોતિ. સભાવવિગમો સભાવાપગમો વિભવો. યો હિ નિરુદયવિનાસેન ઉચ્છિજ્જતિ, ન સો અત્તનો સભાવેન તિટ્ઠતિ.

એતે તેતિ વા યે ઇમે તયા ‘‘સયંકતં દુક્ખ’’ન્તિ ચ પુટ્ઠેન મયા ‘‘સો કરોતિ, સો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિના, ‘‘અઞ્ઞો કરોતિ, અઞ્ઞો પટિસંવેદયતી’’તિઆદિના ચ પટિક્ખિત્તા સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતા અન્તા, તે ઉભો અન્તેતિ યોજના. અથ વા એતે તેતિ યત્થ પુથૂ અઞ્ઞતિત્થિયા અનુપચિતઞાણસમ્ભારતાય પરમગમ્ભીરં સણ્હં સુખુમં સુઞ્ઞતં અપ્પજાનન્તા સસ્સતુચ્છેદે નિમુગ્ગા સીસં ઉક્ખિપિતું ન વિસહન્તિ, એતે તે ઉભો અન્તે અનુપગમ્માતિ યોજના. દેસેતીતિ પઠમં તાવ અનઞ્ઞસાધારણે પટિપત્તિધમ્મે ઞાણાનુભાવેન મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો, કરુણાનુભાવેન દેસનાધમ્મે મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો ધમ્મં દેસેતિ. એત્થ હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા કારણતો…પે… નિદ્દિટ્ઠો, તસ્મા મજ્ઝિમાય પટિપદાય ઠિતો ધમ્મં દેસેતીતિ યોજના. કારણતો ફલં દીપિતન્તિ યોજના, અભિધેય્યાનુરૂપઞ્હિ લિઙ્ગવચનાનિ હોન્તિ. અસ્સાતિ ફલસ્સ. ન કોચિ કારકો વા વેદકો વા નિદ્દિટ્ઠો, અઞ્ઞદત્થુ પટિક્ખિત્તો હેતુફલમત્તતાદસ્સનતો કેવલં દુક્ખક્ખન્ધગહણતોતિ. એત્તાવતાતિ ‘‘એતે તે, કસ્સપ…પે… દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતી’’તિ એત્તકેન તાવ પદેન. સેસપઞ્હાતિ ‘‘સયંકતઞ્ચ પરંકતઞ્ચ દુક્ખ’’ન્તિઆદિકા સેસા ચત્તારો પઞ્હા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, નત્થિ દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્હો પાળિયં સરૂપેનેવ પટિક્ખિત્તોતિ ન ઉદ્ધતો. પટિસેધિતા હોન્તીતિ તતિયપઞ્હો, તાવ પઠમદુતિયપઞ્હપટિક્ખેપેનેવ પટિક્ખિત્તો, સો હિ પઞ્હો વિસું વિસું પટિક્ખેપેન એકજ્ઝં પટિક્ખેપેન ચ. તેનાહ ‘‘ઉભો…પે… પટિક્ખિત્તો’’તિ. એત્થ ચ યસ્સ અત્તા કારકો વેદકો વા ઇચ્છિતો, તેન વિપરિણામધમ્મો અત્તા અનુઞ્ઞાતો હોતિ. તથા ચ સતિ અનુપુબ્બધમ્મપ્પવત્તિયા રૂપાદિધમ્માનં વિય, સુખાદિધમ્માનં વિય ચસ્સ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય ઉપ્પાદવન્તતા આપજ્જતિ. ઉપ્પાદે ચ સતિ અવસ્સંભાવી નિરોધોતિ અનવકાસા નિચ્ચતાતિ. તસ્સ ‘‘સયંકત’’ન્તિ પઠમપઞ્હપટિક્ખેપો પચ્છા ચે અત્તનો નિરુળ્હસ્સ સમુદયો હોતીતિ પુબ્બે વિય અનેન ભવિતબ્બં, પુબ્બે વિય વા પચ્છાપિ. સેસપઞ્હાતિ તતિયપઞ્હાદયો. તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તોતિ એવઞ્ચ તતિયપઞ્હો પટિક્ખિત્તો વેદિતબ્બો – ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના સતતં સમિતં પચ્ચયાયત્તસ્સ દીપનેન દુક્ખસ્સ અધિચ્ચસમુપ્પન્નતા પટિક્ખિત્તા, તતો એવ તસ્સ અજાનનઞ્ચ પટિક્ખિત્તં. તેનાહ ભગવા ‘‘એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૩૯-૪૦; મહાવ. ૧; ઉદા. ૧).

યં પરિવાસં સમાદિયિત્વા પરિવસતીતિ યોજના. વચનસિલિટ્ઠતાવસેનાતિ ‘‘ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જં લભેય્યં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ યાચન્તેન તેન વુત્તવચનસિલિટ્ઠતાવસેન. ગામપ્પવેસનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન નાતિદિવાપટિક્કમનં, નવેસિયાદિગોચરતા, સબ્રહ્મચારીનં કિચ્ચેસુ દક્ખતાદિ, ઉદ્દેસાદીસુ તિબ્બચ્છન્દતા, તિત્થિયાનં અવણ્ણભણને અત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં અવણ્ણભણને અનત્તમનતા, તિત્થિયાનં વણ્ણભણને અનત્તમનતા, બુદ્ધાદીનં વણ્ણભણને અત્તમનતાતિ (મહાવ. ૮૭) ઇમેસં સઙ્ગહો. અટ્ઠ વત્તાનીતિ ઇમાનિ અટ્ઠ તિત્થિયવત્તાનિ પૂરેન્તેન. એત્થ ચ નાતિકાલેન ગામપ્પવેસના તત્થ વિસુદ્ધકાયવચીસમાચારેન પિણ્ડાય ચરિત્વા નાતિદિવાપટિક્કમનન્તિ ઇદમેકં વત્તં.

અયમેત્થ પાઠોતિ એતસ્મિં કસ્સપસુત્તે અયં પાઠો. અઞ્ઞત્થાતિ સીહનાદસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૨-૪૦૩). ઘંસિત્વા કોટ્ટેત્વાતિ યથા સુવણ્ણં નિઘંસિત્વા અધિકરણિયા કોટ્ટેત્વા નિદ્દોસમેવ ગય્હતિ, એવં પરિવાસવત્તચરણેન ઘંસિત્વા સુદ્ધભાવવીમંસનેન કોટ્ટેત્વા સુદ્ધો એવ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇધ ગય્હતિ. તિબ્બચ્છન્દતન્તિ સાસનં અનુપવિસિત્વા બ્રહ્મચરિયવાસે તિબ્બચ્છન્દતં દળ્હતરાભિરુચિતં. અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આમન્તેસીતિ નામગોત્તેન અપાકટં એકં ભિક્ખું આણાપેસિ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદાય ઉપનિસ્સયાભાવતો. ગણે નિસીદિત્વાતિ ભિક્ખૂ અત્તનો સન્તિકે પત્તાસનવસેન ગણે નિસીદિત્વા.

અચેલકસ્સપસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.