૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૧૧. આહરન્તીતિ આનેન્તિ ઉપ્પાદેન્તિ, ઉપત્થમ્ભેન્તીતિ અત્થો. નિબ્બત્તાતિ પસુતા. ભૂતા નામ યસ્મા તતો પટ્ઠાય લોકે જાતવોહારો પટિસન્ધિગ્ગહણતો પન પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તો, તાવ સમ્ભવેસિનો, એસ તાવ ગબ્ભસેય્યકેસુ ભૂતસમ્ભવેસિવિભાગો, ઇતરેસુ પન પઠમચિત્તાદિવસેન વુત્તો. સમ્ભવ-સદ્દો ચેત્થ ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન પસૂતિપરિયાયો, ઇતરેસં વસેન ઉપ્પત્તિપરિયાયો. પઠમચિત્તપઠમઇરિયાપથક્ખણેસુ હિ તે સમ્ભવં ઉપ્પત્તિં એસન્તિ ઉપગચ્છન્તિ નામ, ન તાવ ભૂતા ઉપપત્તિયા ન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા, ભૂતા એવ સબ્બસો ભવેસનાય સમુચ્છિન્નત્તા. ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતિ. યો ચ ‘‘કાલઘસો ભૂતો’’તિઆદીસુ ભૂત-સદ્દસ્સ ખીણાસવવાચિતા દટ્ઠબ્બા. વા-સદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો ‘‘અગ્ગિના વા ઉદકેન વા’’તિઆદીસુ વિય.

યથાસકં પચ્ચયભાવેન અત્તભાવસ્સ પઠપનમેવેત્થ આહારેહિ કાતબ્બઅનુગ્ગહો હોતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વચનભેદો…પે… એકો યેવા’’તિ. સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનન્તિ સત્તસ્સ સન્તાને ઉપ્પન્નધમ્માનં. યથા ‘‘વસ્સસતં તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તે અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ, એવં ઠિતિયાતિ અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિયાતિ અત્થો, સા પન અવિચ્છેદોતિ આહ ‘‘અવિચ્છેદાયા’’તિ. અનુપ્પબન્ધધમ્મુપ્પત્તિયા સત્તસન્તાનો અનુગ્ગહિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાયા’’તિ. એતાનીતિ ઠિતિઅનુગ્ગહપદાનિ. ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનિ ન યથાસમ્બન્ધતો.

વત્થુગતા ઓજા વત્થુ વિય તેન સદ્ધિં અજ્ઝોહરિતબ્બતં ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોહરિતબ્બકો આહારો’’તિ, નિબ્બત્તિતઓજં પન સન્ધાય ‘‘કબળીકારો આહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતી’’તિ વક્ખતિ. ઓળારિકતા અપ્પોજતાય ન વત્થુનો થૂલતાય કથિનતાય વા, તસ્મા યસ્મિં વત્થુસ્મિં પરિત્તા ઓજા હોતિ, તં ઓળારિકં. સપ્પાદયો દુક્ખુપ્પાદકતાય ઓળારિકા વેદિતબ્બા. વિસાણાદીનં તિવસ્સછડ્ડિતાનં પૂતિભૂતત્તા મુદુકતાતિ વદન્તિ. તરચ્છખેળતેમિતતાય પન તથાભૂતાનં તેસં મુદુકતા. ધમ્મસભાવો હેસ. સસાનં આહારો સુખુમો તરુણતિણસસ્સખાદનતો. સકુણાનં આહારો સુખુમો તિણબીજાદિખાદનતો. પચ્ચન્તવાસીનં આહારો સુખુમો માસમુગ્ગકુરાદિભોજનત્તા. તેસન્તિ પરનિમ્મિતવસવત્તીનં. સુખુમોત્વેવાતિ ન કિઞ્ચિ ઉપાદાય, અથ ખો સુખુમોઇચ્ચેવ નિટ્ઠં પત્તો તતો પરમસુખુમસ્સ અભાવતો.

વત્થુવસેન પનેત્થ આહારસ્સ ઓળારિકસુખુમતા વુત્તા, સા ચસ્સ અપ્પોજમહોજતાહિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. પરિસ્સયન્તિ ખુદાવસેન ઉપ્પન્નં વિહિંસં સરીરદરથં. વિનોદેતીતિ વત્થુ તસ્સ વિનોદનમત્તં કરોતિ. ન પન સક્કોતિ પાલેતુન્તિ સરીરં યાપેતું નપ્પહોતિ નિરોજત્તા. ન સક્કોતિ પરિસ્સયં વિનોદેતું આમાસયસ્સ અપૂરણતો.

છબ્બિધોપીતિ ઇમિના કસ્સચિ ફસ્સસ્સ અનવસેસિતબ્બતમાહ. દેસનક્કમેનેવેત્થ ફસ્સાદીનં દુતિયાદિતા, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ આહ ‘‘દેસનાનયો એવ ચેસા’’તિઆદિ. મનસો સઞ્ચેતના ન સત્તસ્સાતિ દસ્સનત્થં મનોગહણં યથા ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ, ચેતોવિમુત્તિ ચા’’તિ આહ ‘‘મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતનાવા’’તિ. ચિત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ચિત્તમેવ. એકરાસિં કત્વાતિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વિભાગં અકત્વા, સામઞ્ઞેન ગહિતાતિ અત્થો. તત્થ લબ્ભમાનં ઉપાદિણ્ણકાદિવિભાગં દસ્સેતું ‘‘કબળીકારો આહારો’’તિઆદિ વુત્તં. આહારત્થં ન સાધેન્તીતિ તાદિસસ્સ આહારસ્સ અનાહરણતો. તદાપીતિ ભિજ્જિત્વા વિગતકાલેપિ. ઉપાદિણ્ણકાહારોતિ વુચ્ચન્તીતિ કેચિ. ઇદં પન આચરિયાનં ન રુચ્ચતિ તદા ઉપાદિણ્ણકરૂપસ્સેવ અભાવતો. પટિસન્ધિચિત્તેનેવ સહજાતાતિ લક્ખણવચનમેતં, સબ્બાયપિ કમ્મજરૂપપરિયાપન્નાય ઓજાય અત્થિભાવસ્સ અવિચ્છેદપ્પવત્તિસમ્ભવદસ્સનત્થો. સત્તમાતિ ઉપ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય યાવ સત્તમદિવસાપિ. રૂપસન્તતિં પાલેતિ પવેણિઘટનવસેન. અયમેવાતિ કમ્મજઓજા. કમ્મજઓજં પન પટિચ્ચ ઉપ્પન્નઓજા અકમ્મજત્તા અનુપાદિણ્ણઆહારોત્વેવ વેદિતબ્બો. અનુપાદિણ્ણકા ફસ્સાદયો વેદિતબ્બાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. લોકુત્તરા ફસ્સાદયો કથન્તિ આહ ‘‘લોકુત્તરા પન રુળ્હીવસેન કથિતા’’તિ. યસ્મા તેસં કુસલાનં ઉપેતપરિયાયો નત્થિ, તસ્મા વિપાકાનં ઉપાદિણ્ણપરિયાયો નત્થેવાતિ અનુપાદિણ્ણપરિયાયોપિ રુળ્હીવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘આહારાતિ પચ્ચયા’’તિ વુત્તત્તા યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠોતિઆદિના ચોદેતિ, અથ કસ્મા ઇમે એવ ચત્તારો વુત્તાતિ અથ કસ્મા ચત્તારોવ વુત્તા. ઇમે એવ ચ વુત્તાતિ યોજના. વિસેસપ્પચ્ચયત્તાતિ એતેન યથા અઞ્ઞે પચ્ચયધમ્મા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયાવ હોન્તિ, ઇમે પન તથા ચ હોતિ અઞ્ઞથા ચાતિ સમાનેપિ પચ્ચયત્તે અતિરેકપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘આહારાતિ વુત્તા’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં અતિરેકપચ્ચયતં દસ્સેતું ‘‘વિસેસપચ્ચયો હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિસેસપ્પચ્ચયો રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો ઉપથમ્ભકભાવતો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘રૂપારૂપાનં ઉપથમ્ભકત્તેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૦૮; પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના). ઉપથમ્ભકત્તઞ્હિ સતીપિ જનકત્તે અરૂપીનં આહારાનં આહારજરૂપસમુટ્ઠાનકરૂપાહારસ્સ ચ હોતિ, અસતિ પન ઉપથમ્ભકત્તે આહારાનં જનકત્તં નત્થીતિ ઉપથમ્ભકત્તં પધાનં. જનયમાનોપિ હિ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપથમ્ભયમાનો એવ જનેતીતિ ઉપથમ્ભકભાવો એવ આહારભાવો. વેદનાય ફસ્સો વિસેસપચ્ચયો. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસઞ્ચેતના. ‘‘ચેતના તિવિધં ભવં જનેતી’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ પન વચનતો નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં વિસેસપચ્ચયો. ન હિ ઓક્કન્તવિઞ્ઞાણાભાવે નામરૂપસ્સ અત્થિ સમ્ભવો. યથાહ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, માતુકુચ્છિસ્મિં ન ઓક્કમિસ્સથ, અપિ નુ ખો નામરૂપં માતુકુચ્છિસ્મિં સમુચ્ચિસ્સથા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૧૫). વુત્તમેવત્થં સુત્તેન સાધેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં યદિપિ પચ્ચયત્થો આહારત્થો, વિસેસપચ્ચયત્તા પન ઇમેવ આહારાતિ વુત્તાતિ તં નેસં વિસેસપચ્ચયતં અવિભાગતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘કો પનેત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. મુખે ઠપિતમત્તો એવ અસઙ્ખાદિતો, તત્તકેનાપિ અબ્ભન્તરસ્સ આહારસ્સ પચ્ચયો હોતિ એવ. તેનાહ ‘‘અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. સુખવેદનાય હિતો સુખવેદનીયો. સબ્બથાપીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિવસેન. યત્તકા ફસ્સસ્સ પકારભેદા, તેસં વસેન સબ્બપ્પકારોપિ ફસ્સાહારો યથારહં તિસ્સો વેદના આહરતિ, અનાહારકો નત્થિ.

સબ્બથાપીતિ ઇધાપિ ફસ્સાહારે વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. તિસન્તતિવસેનાતિ કાયદસકં ભાવદસકં વત્થુદસકન્તિ તિવિધસન્તતિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયનયેનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયવિધિના. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્હિ અત્તના સહજાતનામસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞવિપાકિન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તોયેવ આહારપચ્ચયતાય તં આહારેતિ વુત્તં, સહજાતરૂપેસુ પન વત્થુનો સમ્પયુત્તપચ્ચયં ઠપેત્વા વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન, સેસરૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયઞ્ચ ઠપેત્વા ઇતરેસં પચ્ચયાનં વસેન યોજના કાતબ્બા. તાનીતિ નપુંસકનિદ્દેસો અનપુંસકાનમ્પિ નપુંસકેહિ સહ વચનતો. સાસવકુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા વિસેસપચ્ચયભાવદસ્સનં હેતન્તિ, તેનાહ ‘‘અવિસેસેન પના’’તિઆદિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યથા તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ વિસેસતો પચ્ચયતાય એતેસં આહારત્થો, એવં અવિસેસતોપીતિ દસ્સેતું ‘‘અવિસેસેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનન્તિ તેહિ ફસ્સાદીહિ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્માનઞ્ચ. તત્થ સમ્પયુત્તગ્ગહણં યથારહતો દટ્ઠબ્બં, સમુટ્ઠાનગ્ગહણં પન અવિસેસતો.

ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ ઉપત્થમ્ભેન્તો એવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઓજટ્ઠમકસમુટ્ઠાપનેનેવ પનસ્સ ઉપથમ્ભનકિચ્ચસિદ્ધિ. ફુસન્તોયેવાતિ ફુસનકિચ્ચં કરોન્તો એવ. આયૂહમાનાવાતિ ચેતયમાના એવ અભિસન્દહન્તી એવ. વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવ આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ યોજના. સબ્બત્થ આહારકિચ્ચસાધનઞ્ચ તેસં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય અત્તભાવસ્સ પવત્તનમેવ. કાયટ્ઠપનેનાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ કમ્મજાદિરૂપં કમ્માદિનાવ પવત્તતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કમ્મજનિતોપી’’તિઆદિ.

ઉપાદિણ્ણરૂપસન્તતિયા ઉપત્થમ્ભનેનેવ ઉતુચિત્તજરૂપસન્તતીનમ્પિ ઉપત્થમ્ભનસિદ્ધિ હોતીતિ ‘‘દ્વિન્નં રૂપસન્તતીન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભનમેવ સન્ધાય ‘‘અનુપાલકો હુત્વા’’તિ ચ વુત્તં. રૂપકાયસ્સ ઠિતિહેતુતા હિ યાપના અનુપાલના. સુખાદિવત્થુભૂતન્તિ સુખાદીનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતં. આરમ્મણમ્પિ હિ વસતિ એત્થ આરમ્મણકરણવસેન તદારમ્મણા ધમ્માતિ વત્થૂતિ વુચ્ચતિ. ફુસન્તોયેવાતિ ઇદં ફસ્સસ્સ ફુસનસભાવત્તા વુત્તં. ન હિ ધમ્માનં સભાવેન વિના પવત્તિ અત્થિ, વેદનાપવત્તિયા વિના સત્તાનં સન્ધાવનતા નત્થીતિ આહ ‘‘સુખાદિ…પે… હોતી’’તિ. ન ચેત્થ સઞ્ઞીભવકથાયં અસઞ્ઞીભવો દસ્સેતબ્બો, તસ્સાપિ વા કારણભૂતવેદનાપવત્તિવસેનેવ ઠિતિયા હેતુનો અબ્યાપિતત્તા, તથા હિ ‘‘મનોસઞ્ચેતના…પે… ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતી’’તિ વુત્તા. તતો એવ વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવાતિ વુત્તોવાયમત્થો.

ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ આદીનવવિભાવનતો. નિકન્તીતિ નિકામના, રસતણ્હં સન્ધાય વદતિ. સા હિ કબળીકારે આહારે બલવતી, તેનેવેત્થ અવધારણં કતં. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, નિકન્તિયેવ ભયં મહાનત્થહેતુતો. ઉપગમનં વિસયિન્દ્રિયવિઞ્ઞાણેસુ વિસયવિઞ્ઞાણેસુ ચ સઙ્ગતિવસેન પવત્તિ, તં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અવધારણે પયોજનં વુત્તનયમેવ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. આયૂહનં અભિસન્દહનં, સંવિધાનન્તિપિ વદન્તિ. તં ભવૂપપત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અભિનિપાતો તત્થ તત્થ ભવે પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ નિબ્બત્તિ. સો ભવૂપપત્તિહેતુકાનં સબ્બેસં અનત્થાનં મૂલકારણતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. ઇદાનિ નિકન્તિઆદીનં સપ્પટિભયતં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કિં કારણા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નિકન્તિં કત્વાતિ આલયં જનેત્વા, તણ્હં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. સીતાદીનં પુરક્ખતાતિ સીતાદીનં પુરતો ઠિતા, સીતાદીહિ બાધિયમાનાતિ અત્થો.

ફસ્સં ઉપગચ્છન્તાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિભેદં ફસ્સં પવત્તેન્તા. ફસ્સસ્સાદિનોતિ કાયસમ્ફસ્સવસેન ફોટ્ઠબ્બસઙ્ખાતસ્સ અસ્સાદનસીલા. કાયસમ્ફસ્સવસેન હિ સત્તાનં ફોટ્ઠબ્બતણ્હા પવત્તતીતિ દસ્સેતું ફસ્સાહારાદીનવદસ્સને ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ઉદ્ધટં ‘‘પરેસં રક્ખિતગોપિતેસૂ’’તિઆદિના. ફસ્સસ્સાદિનોતિ વા ફસ્સાહારસ્સાદિનોતિ અત્થો. સતિ હિ ફસ્સાહારે સત્તાનં ફસ્સારમ્મણે અસ્સાદો, નાસતિ, તેનાહ ‘‘ફસ્સસ્સાદમૂલક’’ન્તિઆદિ.

જાતિનિમિત્તસ્સ ભયસ્સ અભિનિપાતસભાવેન ગહિતત્તા ‘‘તમ્મૂલક’’ન્તિ વુત્તં. કમ્માયૂહનનિમિત્તન્તિ અત્થો. ભયં સબ્બન્તિ પઞ્ચવીસતિ, તિવિધમહાભયં, અઞ્ઞઞ્ચ સબ્બભયં આગતમેવ હોતિ ભયાધિટ્ઠાનસ્સ અત્તભાવસ્સ નિપ્ફાદનતો.

અભિનિપતતીતિ અભિનિબ્બત્તતિ. પઠમાભિનિબ્બત્તિ હિ સત્તાનં તત્થ તત્થ અઙ્ગારકાસુસદિસે ભવે અભિનિપાતસદિસી. તમ્મૂલકત્તાતિ નામરૂપનિબ્બત્તિમૂલકત્તા. સબ્બભયાનં અભિનિપાતોયેવ ભયં ભાયતિ એતસ્માતિ કત્વા.

અપ્પેતિ વિયાતિ ફલસ્સ અત્તલાભહેતુભાવતો કારણં, તં નિય્યાદેતિ વિય. તન્તિ ફલં. તતોતિ કારણતો. એતેસન્તિ આહારાનં. યથાવુત્તેનાતિ ‘‘ફલં નિદેતી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન અત્થેન. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘વેદનાનિરોધેના’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ.

પટિસન્ધિં આદિં કત્વાતિ પટિસન્ધિક્ખણં આદિં કત્વા. ઉપાદિણ્ણકઆહારે સન્ધાય ‘‘અત્તભાવસઙ્ખાતાનં આહારાન’’ન્તિ વુત્તં. તે હિ નિપ્પરિયાયતો તણ્હાનિદાના. પરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં સત્તસન્તતિવસેનાતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં સભાવકાનં ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો ભાવો વત્થૂતિ ઇમેસં સત્તન્નં સન્તતીનં વસેન. સેસાનં અપરિપુણ્ણાયતનાનં અન્ધબધિરઅભાવકાનં. ઊનઊનસન્તતિવસેનાતિ ચક્ખુના, સોતેન, તદુભયેન, ભાવેન ચ ઊનઊનસન્તતિવસેન. પટિસન્ધિયં જાતા પટિસન્ધિકા. પઠમભવઙ્ગચિત્તક્ખણાદીતિ આદિ-સદ્દેન તદારમ્મણચિત્તસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

તણ્હાયપિ નિદાનં જાનાતીતિ યોજના. તણ્હાનિદાનન્તિપિ પાઠો. વટ્ટં દસ્સેત્વાતિ સરૂપતો નયતો ચ સકલમેવ વટ્ટં દસ્સેત્વા. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો વિભાવેતું ‘‘ઇમસ્મિઞ્ચ પન ઠાને’’તિઆદિમાહ. અતીતાભિમુખં દેસનં કત્વાતિ પચ્ચુપ્પન્નભવતો પટ્ઠાય અતીતધમ્માભિમુખં તબ્બિસયં દેસનં કત્વા તથાકારણેન. અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતીતિ અતીતભવેન કમ્મકિલેસવિપાકવટ્ટં દસ્સેતિ. અત્તભાવોતિ પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો. યદિ એવં કસ્મા ‘‘અતીતેન વટ્ટં દસ્સેતી’’તિ વુત્તન્તિ? નાયં દોસો ‘‘અતીતેનેવા’’તિ અનવધારણતો, એવઞ્ચ કત્વા અતીતાભિમુખગ્ગહણં જનકકમ્મં ગહિતં, તણ્હાસીસેન નાનન્તરિયભાવતો. ન હિ કમ્મુના વિના તણ્હા ભવનેત્તિ યુજ્જતિ.

તં કમ્મન્તિ તણ્હાસીસેન વુત્તકમ્મં. દસ્સેતુન્તિ તં અતીતં અત્તભાવં દસ્સેતું. તસ્સત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મન્તિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ અત્તભાવસ્સ જનકં. તતો પરમ્પિ અત્તભાવં આયૂહિતં કમ્મં દસ્સેતું વુત્તં. અવિજ્જા ચ નામ તણ્હા વિય કમ્મત્તાતિ કમ્મસ્સેવ ગહણં. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ આહારગ્ગહણેન વેદનાદિગ્ગહણેનાતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ. અત્તભાવોતિ પચ્ચુપ્પન્નકાલિકો અતીતકાલિકો ચ અત્તભાવો. પુન દ્વીસૂતિ તણ્હાગ્ગહણે અવિજ્જાસઙ્ખારગ્ગહણેતિ દ્વીસુ ઠાનેસુ. તસ્સ જનકન્તિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચેવ અતીતસ્સ ચ અત્તભાવસ્સ જનકં કમ્મં વુત્તન્તિ યોજના. કમ્મગ્ગહણેન ચેત્થ યત્થ તં કમ્મં આયૂહિતં, સા અતીતા જાતિ અત્થતો દસ્સિતા હોતિ. તેન સંસારવટ્ટસ્સ અનમતગ્ગતં દીપેતિ. સઙ્ખેપેનાતિ સઙ્ખેપેન હેતુપઞ્ચકફલપઞ્ચકગ્ગહણમ્પિ હિ સઙ્ખેપો એવ હેતુફલભાવેન સઙ્ગહેતબ્બધમ્માનં અનેકવિધત્તા.

યદિ અતીતેન વટ્ટં દસ્સિતં, એવં સતિ સપ્પદેસા પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મદેસના હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિમાહ. તેન હિ યદિપિ સરૂપતો અનાગતેન વટ્ટં ઇધ ન દસ્સિતં, નયતો પન તસ્સપિ દસ્સિતત્તા નિપ્પદેસા એવ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદકપિટ્ઠે નિપન્નન્તિ ઉદકં પરિપ્લવવસેન નિપન્નં. પરભાગન્તિ પરઉત્તમઙ્ગભાગં. ઓરતોતિ તતો અપરભાગતો ઓલોકેન્તો. અપરિપુણ્ણોતિ વિકલાવયવો. એવંસમ્પદન્તિઆદિ ઉપમાય સંસન્દનં.

યથા હિ ગીવા સરીરસન્ધારકકણ્ડરાનં મૂલટ્ઠાનભૂતા, એવં અત્તભાવસન્ધારકાનં સઙ્ખારાનં મૂલભૂતા તણ્હાતિ વુત્તં ‘‘ગીવાય દિટ્ઠકાલો’’તિ. યથા વેદનાદિઅનેકાવયવસમુદાયભૂતો અત્તભાવો, એવં ફાસુકપિટ્ઠિકણ્ડકાદિઅનેકાવયવસમુદાયભૂતા પિટ્ઠીતિ ‘‘પિટ્ઠિયા…પે… તસ્સ દિટ્ઠકાલો’’તિ વુત્તં. તણ્હાસઙ્ખાતન્તિ તણ્હાય કથિતં. ઇધ દેસનાય પચ્ચયા અવિજ્જાસઙ્ખારા વેદિતબ્બાતિ ‘‘નઙ્ગુટ્ઠમૂલસ્સ દિટ્ઠકાલો વિયા’’તિ વુત્તં. તથા હિ પરિયોસાને ‘‘નઙ્ગુટ્ઠમૂલં પસ્સેય્યા’’તિ ઉપમાદસ્સનં કતં. નયતો પરિપુણ્ણભાવગ્ગહણં વેદિતબ્બં. પાળિયં અનાગતસ્સાપિ પચ્ચયવટ્ટસ્સ હેતુવસેન ફલવસેન વા પરિપુણ્ણભાવસ્સ મુખમત્તદસ્સનીયત્તા આદિતો ફલહેતુસન્ધિ, મજ્ઝે હેતુફલસન્ધિ, અન્તેપિ ફલહેતુસન્ધીતિ એવં તિસન્ધિકત્તા ચતુસઙ્ખેપમેવ વટ્ટં દસ્સિતન્તિ.

આહારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.