૨. મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના

૧૨. ઇમસ્મિંયેવ ઠાનેતિ ‘‘ચત્તારોમે ભિક્ખુ…પે… આહારા’’તિ એવં ચત્તારો આહારે સરૂપતો દસ્સેત્વા ‘‘ઇમે ખો ભિક્ખવે…પે… અનુગ્ગહાયા’’તિ નિગમનવસેન દસ્સિતે ઇમસ્મિંયેવ ઠાને. દેસનં નિટ્ઠાપેસિ ચતુઆહારવિભાગદીપકં દેસનં ઉદ્દેસવસેનેવ નિટ્ઠાપેસિ, ઉપરિ આવજ્જેત્વા તુણ્હી નિસીદિ. દિટ્ઠિગતિકોતિ અત્તદિટ્ઠિવસેન દિટ્ઠિગતિકો. વરગન્ધવાસિતન્તિ સભાવસિદ્ધેન ચન્દનગન્ધેન ચેવ તદઞ્ઞનાનાગન્ધેન ચ પરિભાવિતત્તા વરગન્ધવાસિતં. રતનચઙ્કોટવરેનાતિ રતનમયેન ઉત્તમચઙ્કોટકેન. દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તોતિ યથાદેસિતાય દેસનાય અનુસન્ધિં ઘટેન્તો, યથા ઉપરિદેસના વદ્ધેય્ય, એવં ઉસ્સાહં કરોન્તો. વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતીતિ તસ્સ આહારણકિરિયાય વુત્તપુચ્છાય તં દિટ્ઠિગતં ઉપ્પાટેન્તો ‘‘યો એતં…પે… ભુઞ્જતિ વા’’તિ આહ.

વિઞ્ઞાણાહારે નામ ઇચ્છિતે તસ્સ ઉપભુઞ્જકેનપિ ભવિતબ્બં, સો ‘‘કો નુ ખો’’તિ અયં પુચ્છાય અધિપ્પાયો. ઉતુસમયેતિ ગબ્ભવુટ્ઠાનસમયે. સો હિ ઉતુસમયસ્સ મત્તકસમયત્તા તથા વુત્તો. ‘‘ઉદકેન અણ્ડાનિ મા નસ્સન્તૂ’’તિ મહાસમુદ્દતો નિક્ખમિત્વા. ગિજ્ઝપોતકા વિય આહારસઞ્ચેતનાય તાનિ કચ્છપણ્ડાનિ મનોસઞ્ચેતનાહારેન યાપેન્તીતિ અયં તસ્સ થેરસ્સ લદ્ધિ. કિઞ્ચાપિ અયં લદ્ધીતિ ફસ્સમનોસઞ્ચેતનાહારેસુ કિઞ્ચાપિ થેરસ્સ યુત્તા અયુત્તા વા અયં લદ્ધિ. ઇમં પઞ્હન્તિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ ઇમં પઞ્હં એતાય યથાવુત્તાય લદ્ધિયા ન પન પુચ્છતિ, અથ ખો સત્તુપલદ્ધિયા પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો. સોતિ દિટ્ઠિગતિકો. ન નિગ્ગહેતબ્બો ઉમ્મત્તકસદિસત્તા અધિપ્પાયં અજાનિત્વા પુચ્છાય કતત્તા. તેનાહ ‘‘આહારેતીતિ નાહં વદામી’’તિઆદિ.

તસ્મિં મયા એવં વુત્તેતિ તસ્મિં વચને મયા ‘‘આહારેતી’’તિ એવં વુત્તે સતિ. અયં પઞ્હોતિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, વિઞ્ઞાણાહારં આહારેતી’’તિ અયં પઞ્હો યુત્તો ભવેય્ય. એવં પુચ્છિતે પઞ્હેતિ સત્તુપલદ્ધિં અનાદાય ‘‘કતમસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો’’તિ એવં ધમ્મપવત્તવસેનેવ પઞ્હે પુચ્છિતે. તેનેવ વિઞ્ઞાણેનાતિ તેનેવ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સહ ઉપ્પન્નં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ અતીતભવે દિટ્ઠિગતિકસ્સ વસેન આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ ઇધાધિપ્પેતં. નામરૂપે જાતે સતીતિ નામરૂપે નિબ્બત્તે તપ્પચ્ચયભૂતં ભિન્દિત્વા સળાયતનં હોતિ.

તત્રાયં પચ્ચયવિભાગો – નામન્તિ વેદનાદિખન્ધત્તયં ઇધાધિપ્પેતં, રૂપં પન સત્તસન્તતિપરિયાપન્નં, નિયમતો ચત્તારિ ભૂતાનિ છ વત્થૂનિ જીવિતિન્દ્રિયં આહારો ચ. તત્થ વિપાકનામં પટિસન્ધિક્ખણે હદયવત્થુનો સહાયો હુત્વા છટ્ઠસ્સ મનાયતનસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયસમ્પયુત્તવિપાકઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ સત્તધા પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ એવં ઉક્કંસાવકંસો વેદિતબ્બો. ઇતરેસં પન પઞ્ચાયતનાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં સહાયો હુત્વા સહજાતનિસ્સયવિપાકવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન છધા પચ્ચયો હોતિ. કિઞ્ચિ પનેત્થ હેતુપચ્ચયેન કિઞ્ચિ આહારપચ્ચયેનાતિ સબ્બં પુરિમસદિસં. પવત્તે વિપાકનામં વિપાકસ્સ છટ્ઠાયતનસ્સ વુત્તનયેન સત્તધા પચ્ચયો હોતિ, અવિપાકં પન અવિપાકસ્સ છટ્ઠસ્સ તતો વિપાકપચ્ચયં અપનેત્વા પચ્ચયો હોતિ. ચક્ખાયતનાદીનં પન પચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખુપસાદાદિવત્થુકમ્પિ ઇતરમ્પિ વિપાકનામં પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ ચતુધા પચ્ચયો હોતિ, તથા અવિપાકમ્પિ વેદિતબ્બં. રૂપતો પન વત્થુરૂપં પટિસન્ધિયં છટ્ઠસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ છધા પચ્ચયો હોતિ. ચત્તારિ પન ભૂતાનિ ચક્ખાયતનાદીનં પઞ્ચન્નં સહજાતનિસ્સયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ ચતુધા પચ્ચયો હોતિ. રૂપજીવિતં અત્થિઅવિગતિન્દ્રિયવસેન તિધા પચ્ચયો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૯૪) ગહેતબ્બો.

પઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તોતિ ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, ફુસતી’’તિ ઇમસ્સ દિટ્ઠિગતિકપઞ્હસ્સ ઓકાસં દેન્તો. તતો વિવેચેતુકામોતિ અધિપ્પાયો. સબ્બપદેસૂતિ દિટ્ઠિગતિકેન ભગવતા ચ વુત્તપદેસુ. સત્તોતિ અત્તા. સો પન ઉચ્છેદવાદિનોપિ યાવ ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવ અત્થેવાતિ લદ્ધિ, પગેવ સસ્સતવાદિનો. ભૂતોતિ વિજ્જમાનો. નિપ્ફત્તોતિ નિપ્ફન્નો. ન તસ્સ દાનિ નિપ્ફાદેતબ્બં કિઞ્ચિ અત્થીતિ લદ્ધિ. ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ ઇમસ્મા વિઞ્ઞાણાહારપચ્ચયા ઇદં નામરૂપં. પુન ઇદપ્પચ્ચયા ઇદન્તિ ઇમસ્મા નામરૂપપચ્ચયા ઇદં સળાયતનન્તિ એવં બહૂસુ ઠાનેસુ ભગવતા કથિતત્તા યથા પચ્ચયતો નિબ્બત્તં સઙ્ખારમત્તમિદન્તિ સઞ્ઞત્તિં ઉપગતો. તેનાપીતિ સઞ્ઞત્તુપગતેનાપિ. એકાબદ્ધં કત્વાતિ યથા પુચ્છાય અવસરો ન હોતિ, તથા એકાબદ્ધં કત્વા. દેસનારુળ્હન્તિ યતો સળાયતનપદતો પટ્ઠાય ‘‘સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સો’’તિઆદિના દેસના પટિચ્ચસમુપ્પાદવીથિં આરુળ્હમેવ. તમેવાતિ સળાયતનપદમેવ ગહેત્વા. વિવજ્જેન્તોતિ વિવટ્ટેન્તો. એવમાહાતિ ‘‘છન્નંત્વેવા’’તિઆદિઆકારેન એવં દેસિતે, ‘‘વિનેય્યજનો પટિવિજ્ઝતી’’તિ એવમાહ. વિઞ્ઞાણાહારો આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિયાતિ એવં પુરિમભવતો આયતિભવસ્સ પચ્ચયવસેન મૂલકારણવસેન ચ દેસિતત્તા ‘‘વિઞ્ઞાણનામરૂપાનં અન્તરે એકો સન્ધી’’તિ વુત્તં. તદમિના વિઞ્ઞાણગ્ગહણેન અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાપિ ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

મોળિયફગ્ગુનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.