૪. વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૪. વિપ્ફન્દન્તીતિ નિમિસનવસેન. અનિમિસેહીતિ વિગતનિમિસેહિ ઉમ્મીલન્તેહેવ. તેન વુત્તં મહાપદાને. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘વિપસ્સી’’તિ પદે, એતસ્મિં વા ‘‘અનિમિસેહી’’તિઆદિકે યથાગતે સુત્તન્તે.

મહાપુરિસસ્સ અનિમિસલોચનતો ‘‘વિપસ્સી’’તિ સમઞ્ઞાપટિલાભસ્સ કારણં વુત્તં, તં અકારણં અઞ્ઞેસમ્પિ મહાસત્તાનં ચરિમભવે અનિમિસલોચનત્તાતિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં વત્વા તતો પન અઞ્ઞમેવ કારણં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પલાળયમાનસ્સાતિ તોસેન્તસ્સ. અનાદરે ચેતં સામિવચનં. અટ્ટસ્સાતિ અત્થસ્સ.

પુઞ્ઞુસ્સયસઙ્ખાતો ભગો અસ્સ અતિસયેન અત્થીતિ ભગવાતિ ‘‘ભાગ્યસમ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. સમ્માતિ સમ્મદેવ યાથાવતો, ઞાયેન કારણેનાતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘નયેન હેતુના’’તિ. સં-સદ્દો ‘‘સામ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘સામં પચ્ચત્તપુરિસકારેના’’તિ, સયમ્ભુઞાણેનાતિ અત્થો. સમ્મા, સામં બુજ્ઝિ એતેનાતિ સમ્બોધો વુચ્ચતિ મગ્ગઞાણં, ‘‘બુજ્ઝતિ એતેના’’તિ કત્વા ઇધ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સપિ સઙ્ગહો. બોધિમા સત્તો બોધિસત્તો, પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપો યથા ‘‘સાકપત્થવો’’તિ. બુજ્ઝનકસત્તોતિ એત્થ મહાબોધિયાનપટિપદાય બુજ્ઝતીતિ બોધિ ચ સો સત્તવિસેસયોગતો સત્તો ચાતિ બોધિસત્તો. પત્થયમાનો પવત્તતીતિ ‘‘કુદાસ્સુ નામ મહન્તં બોધિં પાપુણિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતચ્છન્દો પટિપજ્જતિ. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિમૂલકં દુક્ખં. કામં ચુતુપપાતાપિ મરણજાતિયો, ‘‘જાયતિ મીયતી’’તિ પન વત્વા ‘‘ચવતિ ઉપપજ્જતી’’તિ વચનં ન એકભવપરિયાપન્નાનં તેસં ગહણં, અથ ખો નાનાભવપરિયાપન્નાનં એકજ્ઝં ગહણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તસ્સ નિસ્સરણન્તિ તસ્સ જરામરણસ્સ નિસ્સરણન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા મહાસત્તો જિણ્ણબ્યાધિમતે દિસ્વા પબ્બજિતો, તસ્માસ્સ જરામરણમેવ આદિતો ઉપટ્ઠાસિ.

ઉપાયમનસિકારેનાતિ ઉપાયેન વિધિના ઞાયેન મનસિકારેન પથેન મનસિકારસ્સ પવત્તનતો. સમાયોગો અહોસીતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝનવસેન સમાગમો અહોસિ. યોનિસો મનસિકારાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ તસ્સ ‘‘યોનિસો મનસિકારેના’’તિ હેતુમ્હિ કરણવચનેન આહ. જાતિયા ખો સતિ જરામરણન્તિ ‘‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિં પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ જરામરણે કારણં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ બોધિસત્તસ્સ ‘‘યસ્મિં સતિ યં હોતિ, અસતિ ચ ન હોતિ, તં તસ્સ કારણ’’ન્તિ એવં અબ્યભિચારજાતિકારણપરિગ્ગણ્હનેન ‘‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ યા જરામરણસ્સ કારણપરિગ્ગાહિકા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, તાય ઉપ્પજ્જન્તિયા ચસ્સ અભિસમયો પટિવેધો અહોસીતિ અત્થો.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. હીતિ નિપાતમત્તં. ઇદન્તિ યથાવુત્તસ્સ વટ્ટસ્સ પચ્ચક્ખતો ગહણં. તેનાહ ‘‘એવમિદ’’ન્તિ. ઇધ અવિજ્જાય સમુદયસ્સ આગતત્તા ‘‘એકાદસસુ ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં. સમુદયં સમ્પિણ્ડેત્વાતિ સઙ્ખારાદીનં સમુદયં એકજ્ઝં ગહેત્વા. અનેકવારઞ્હિ સમુદયદસ્સનવસેન ઞાણસ્સ પવત્તત્તા ‘‘સમુદયો સમુદયો’’તિ આમેડિતવચનં. અથ વા ‘‘એવં સમુદયો હોતી’’તિ ઇદં ન કેવલં નિબ્બત્તિદસ્સનપરં, અથ ખો પટિચ્ચસમુપ્પાદસદ્દો વિય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન ઇધ સમુદયસદ્દો નિબ્બત્તિમુખેન પચ્ચયત્તં વદતિ. વિઞ્ઞાણાદયો ચ યાવન્તો ઇધ પચ્ચયધમ્મા નિદ્દિટ્ઠા, તે સામઞ્ઞરૂપેન બ્યાપનિચ્છાવસેન ગણ્હન્તો ‘‘સમુદયો સમુદયો’’તિ અવોચ. તેનાહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાનં સમુદયો હોતી’’તિ. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખૂતિ સમુદયસ્સ પચ્ચક્ખતો દસ્સનભાવો ચક્ખુ. ઞાતટ્ઠેનાતિ ઞાતભાવેન. પજાનનટ્ઠેનાતિ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારાદિતંતંપચ્ચયધમ્મપવત્તિયા એતસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો’’તિ પકારતો વા જાનનટ્ઠેન. પટિવેધનટ્ઠેનાતિ ‘‘અયં અવિજ્જાદિ પચ્ચયધમ્મો ઇમસ્સ સઙ્ખારાદિકસ્સ પચ્ચયભાવતો સમુદયો’’તિ પટિવિજ્ઝનટ્ઠેન. ઓભાસનટ્ઠેનાતિ સમુદયભાવપટિચ્છાદકસ્સ મોહન્ધકારસ્સ કિલેસન્ધકારસ્સ વિધમનવસેન અવભાસનવસેન. તં પનેતં ‘‘ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના વુત્તં ઞાણં. નિરોધવારેતિ પટિલોમવારે. સો હિ ‘‘કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ નિરોધકિત્તનવસેન આગતો.

વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.