૧. બુદ્ધવગ્ગો

૧. પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના

૧. દુતિયસુત્તાદીનિપિ પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ દેસિતાનીતિ આહ ‘‘પઠમં પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્ત’’ન્તિ. તત્રાતિ પદં યે દેસકાલા ઇધ વિહરણકિરિયાય વિસેસનભાવેન વુત્તા, તેસં પરિદીપનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં સમયં…પે… દીપેતી’’તિ આહ. તં-સદ્દો હિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિનિદ્દેસો, તસ્મા ઇધ દેસસ્સ કાલસ્સ વા પટિનિદ્દેસો ભવિતું અરહતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. અયં તાવ તત્રસદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવે અત્થવિભાવના. યસ્મા પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ તત્રસદ્દો ધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠં દેસં કાલઞ્ચ વિભાવેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે’’તિ. તેન તત્રાતિ યત્થ ભગવા ધમ્મદેસનત્થં ભિક્ખૂ આલપિ અભાસિ, તાદિસે દેસે, કાલે વાતિ અત્થો. ન હીતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ.

નનુ ચ યત્થ ઠિતો ભગવા ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિઆદિના બાહિયસ્સ ધમ્મદેસનં પટિક્ખિપિ, તત્થેવ અન્તરવીથિયં ઠિતોવ તસ્સ ધમ્મં દેસેસીતિ? સચ્ચમેતં. અદેસેતબ્બકાલે અદેસનાય હિ ઇદં ઉદાહરણં. તેનાહ ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિ. યં પન તત્થ વુત્તં ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ, તમ્પિ તસ્સ અકાલભાવસ્સેવ પરિયાયેન દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ હિ તદા અદ્ધાનપરિસ્સમેન રૂપકાયે અકમ્મઞ્ઞતા અહોસિ, બલવપીતિવેગેન નામકાયે. તદુભયસ્સ વૂપસમં આગમેન્તો પપઞ્ચપરિહારત્થં ભગવા ‘‘અકાલો ખો’’તિ પરિયાયેન પટિક્ખિપિ. અદેસેતબ્બદેસે અદેસનાય પન ઉદાહરણં ‘‘અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ, વિહારતો નિક્ખમિત્વા વિહારપચ્છાયાયં પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ એવમાદિકં ઇધ આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતં. ‘‘સ ખો સો ભિક્ખવે બાલો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા’’તિ એવમાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૪૮) પદપૂરણમત્તે ખો-સદ્દો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૧) અવધારણે, ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૧) આદિકાલત્થે, વાક્યારમ્ભેતિ અત્થો. તત્થ પદપૂરણેન વચનાલઙ્કારમત્તં કતં હોતિ, આદિકાલત્થેન વાક્યસ્સ ઉપઞ્ઞાસમત્તં, અવધારણત્થેન પન નિયમદસ્સનં. ‘‘તસ્મા આમન્તેસિ એવા’’તિ આમન્તને નિયમો દસ્સિતો હોતીતિ.

‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ પદં વુત્તન્તિ? યદિપિ પુબ્બે વુત્તં, તં પન યથાવુત્તટ્ઠાને વિહરણકિરિયાય કત્તુવિસેસદસ્સનપરં, ન આમન્તનકિરિયાય, ઇધ પન આમન્તનકિરિયાય, તસ્મા તદત્થં પુન ભગવાતિ પાળિયં વુત્તન્તિ. તસ્સત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ આહ. કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનન્તિ વક્ખમાનાય પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય સવનયોગ્યપુગ્ગલવચનં. ચતૂસુપિ પરિસાસુ ભિક્ખૂ એવ એદિસાનં દેસનાનં વિસેસેન ભાજનભૂતાતિ સાતિસયેન સાસનસમ્પટિગ્ગાહકભાવદસ્સનત્થં ઇધ ભિક્ખુગહણન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદ્દત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિ આહ. તત્થ ભિક્ખકોતિ ભિક્ખૂતિ ભિક્ખનસીલત્તા ભિક્ખનધમ્મત્તા ભિક્ખૂતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ બુદ્ધાદીહિપિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં ઉઞ્છાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા અનુટ્ઠિતત્તા ભિક્ખુ. યો હિ કોચિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો કસિગોરક્ખાદીહિ જીવિકકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખુ. પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

આદિના નયેનાતિ ‘‘ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ, ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખૂ’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૦૯) આગતનયેન. ઞાપનેતિ અવબોધને, પટિવેદનેતિ અત્થો. ભિક્ખનસીલતા, ન કસિવાણિજ્જાદીહિ જીવનસીલતા. ભિક્ખનધમ્મતા ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તી’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯) એવં વુત્તભિક્ખનસભાવતા, ન યાચનાકોહઞ્ઞસભાવતા. ભિક્ખને સાધુકારિતા ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) વચનં અનુસ્સરિત્વા તત્થ અપ્પમજ્જતા. અથ વા સીલં નામ પકતિસભાવો. ઇધ પન તથાધિટ્ઠાનં. ધમ્મોતિ વતં. અપરે પન ‘‘સીલં નામ વતવસેન સમાદાનં. ધમ્મો નામ પવેણિ-આગતં ચારિત્તં. સાધુકારિતા સક્કચ્ચકારિતા આદરકિરિયા’’તિ વણ્ણેન્તિ.

હીનાધિકજનસેવિતવુત્તિન્તિ યે ભિક્ખુભાવે ઠિતાપિ જાતિમદાદિવસેન ઉદ્ધતા ઉન્નળા, યે ચ ગિહિભાવે પરેસુ અત્થિકભાવમ્પિ અનુપગતતાય ભિક્ખાચરિયં પરમકાપઞ્ઞં મઞ્ઞન્તિ, તેસં ઉભયેસમ્પિ યથાક્કમં ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનેન હીનજનેહિ દલિદ્દેહિ પરમકાપઞ્ઞતં પત્તેહિ પરકુલેસુ ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તેહિ સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતભાવનિગ્ગહં કરોતિ, અધિકજનેહિ ઉળારભોગખત્તિયકુલાદિતો પબ્બજિતેહિ બુદ્ધાદીહિ આજીવસોધનત્થં સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો દીનભાવનિગ્ગહં કરોતીતિ યોજેતબ્બં. યસ્મા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનં આમન્તનભાવતો અભિમુખીકરણં, પકરણતો સામત્થિયતો ચ સુસ્સૂસાજનનં, સક્કચ્ચસવનમનસિકારનિયોજનઞ્ચ હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવોતિ ઇમિના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ સાધુકં મનસિકારેપીતિ સાધુકં સવને સાધુકં મનસિકારે ચ. કથં પવત્તિતા સવનાદયો સાધુકં પવત્તિતા હોન્તીતિ? ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપત્તિયા સકલસાસનસમ્પત્તિ હત્થગતા ભવિસ્સતી’’તિ આદરગારવયોગેન કથાદીસુ અપરિભવાદિના ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન કથં પરિભોતિ, ન કથિકં પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો ચ મનસિ કરોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧). તેનાહ ‘‘સાધુકં મનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તી’’તિ. સાસનસમ્પત્તિ નામ સીલાદિનિપ્ફત્તિ. પઠમં ઉપ્પન્નત્તા અધિગમવસેન. સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સીલાદિગુણાનુટ્ઠાનેન. તિણ્ણં યાનાનં વસેન અનુધમ્મપટિપત્તિસમ્ભવતો સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા.

સન્તિકત્તાતિ સમીપભાવતો. સન્તિકાવચરત્તાતિ સબ્બકાલં સંવુત્તિભાવતો. યથાનુસિટ્ઠન્તિ અનુસાસનિયાનુરૂપં, અનુસાસનિં અનવસેસતો પટિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. એકચ્ચે ભિક્ખૂતિ યે પટિચ્ચસમુપ્પાદધમ્મે દેસનાપસુતા, તે. પુબ્બે ‘‘સબ્બપરિસસાધારણા હિ ભગવતો ધમ્મદેસના’’તિઆદિના ભિક્ખૂનં એવ આમન્તનકારણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મદેસનાય પયોજનં દસ્સેતું કિમત્થં પન ભગવાતિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાતિ અઞ્ઞવિહિતા. વિક્ખિત્તચિત્તાતિ અસમાહિતચિત્તા. ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાતિ હિય્યો તતો પરદિવસેસુ વા સુતધમ્મં પતિ મનસા અવેક્ખન્તા. ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને આદિતો પટ્ઠાય દેસનં સલ્લક્ખેતું સક્કોતીતિ ઇમમેવત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘તે અનામન્તેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિક્ખવોતિ ચ સન્ધિવસેન ઇ-કારલોપો દટ્ઠબ્બો ‘‘ભિક્ખવો ઇતી’’તિ, અયઞ્હિ ઇતિસદ્દો હેતુપરિસમાપનાદિપદત્થવિપરિયાયપકારાવધારણનિદસ્સનાદિઅનેકત્થપભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૭૯) હેતુમ્હિ દિસ્સતિ, ‘‘તસ્માતિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૯) પરિસમાપને, ‘‘ઇતિ વા એવરૂપા વિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩) આદિઅત્થે ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનં અભિલાપો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૭૩, ૭૫) પદત્થવિપરિયાયે, ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો. સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) પકારે, ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં. કિં પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૬) અવધારણે, ‘‘સબ્બમત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, સબ્બં નત્થીતિ અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; ૩.૯૦) નિદસ્સને. ઇધાપિ નિદસ્સને એવ દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવોતિ આમન્તનાકારો તમેસ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સેતિ ‘‘ભિક્ખવોતિ આમન્તેસી’’તિ. ઇમિના નયેન ભદ્દન્તેતિઆદીસુપિ યથારહં ઇતિસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘ભગવા આમન્તેસી’’તિ વુત્તત્તા ભગવતો પચ્ચસ્સોસુન્તિ ઇધ ભગવતોતિ સામિવચનં આમન્તનમેવ સમ્બન્ધીઅન્તરં અપેક્ખતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસુ’’ન્તિ વુત્તં. ભગવતોતિ ઇદં પન પટિસ્સવસમ્બન્ધેન સમ્પદાનવચનં. એત્તાવતા યં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસપટિમણ્ડિતં નિદાનં ભાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાહ – કિમત્થં પન ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કરિયમાને નિદાનવચનં, નનુ ભગવતા ભાસિતવચનસ્સેવ સઙ્ગહો કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – દેસનાય ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકનિમિત્તપરિસાપદેસેહિ ઉપનિબન્ધિત્વા ઠપિતા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ અસમ્મોસધમ્મા સદ્ધેય્યા ચ, દેસકાલકત્તુસોતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબન્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો. તેનેવ ચાયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદિપુચ્છાસુ કતાસુ તાસં વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ આયસ્મતા આનન્દેન ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં ભાસિતં.

અપિચ સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બરચનાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બરચનાદીહિ અત્થો અત્થિ, સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય એકપ્પમાણત્તા ચ ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસત્થુસાવકાનુરોધાભાવતો ખીણાસવત્તસિદ્ધિ. ન હિ સબ્બસો ખીણાસવસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સુવિસુદ્ધા ચસ્સ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ, એવં દેસકસંકિલેસભૂતાનં દિટ્ઠિસીલસમ્પદાદૂસકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અચ્ચન્તાભાવસંસૂચકેહિ ઞાણસમ્પદાપહાનસમ્પદાભિબ્યઞ્જનકેહિ ચ સંબુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો એવ ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિ ચ નિદાનવચનેન પકાસિતા હોતિ, તત્થ તત્થ સમ્પત્તપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો, ઇધ પન મૂલદ્વયવસેન અન્તદ્વયરહિતસ્સ તિસન્ધિકાલબન્ધસ્સ ચતુબ્બિધનયસઙ્ખેપગમ્ભીરભાવયુત્તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ બોધિયા નિદસ્સનતો ચાતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુ સમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થિકા પવત્તિ, અત્તહિતત્થા વા, તસ્મા પરેસં એવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં યથાપવત્તં વુચ્ચમાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તાનં અનુસાસનટ્ઠેન સાસનં, ન કબ્બરચના. તયિદં સત્થુચરિતં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસેહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ નિદાનવચનેહિ યથારહં પકાસીયતિ, ઇધ પન દ્વાદસપદિકપચ્ચયાકારવિભાવનેન તેન. તેન વુત્તં ‘‘સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

અપિચ સત્થુ પમાણભાવપ્પકાસનેન સાસનસ્સ પમાણભાવદસ્સનત્થં નિદાનવચનં, તઞ્ચસ્સ પમાણભાવદસ્સનં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના પદેન વિભાવિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના તથાગતસ્સ રાગદોસમોહાદિ-સબ્બસંકિલેસમલદુચ્ચરિતાદિદોસપ્પહાનદીપનેન વચનેન અનઞ્ઞસાધારણસુપરિસુદ્ધઞાણકરુણાદિગુણવિસેસયોગપરિદીપનેન તતો એવ સબ્બસત્તુત્તમભાવદીપનેન અયમત્થો સબ્બથા પકાસિતો હોતીતિ. ઇદમેત્થ નિદાનવચને પયોજનનિદસ્સનં.

નિક્ખિત્તસ્સાતિ દેસિતસ્સ. દેસનાપિ હિ દેસેતબ્બસ્સ સીલાદિઅત્થસ્સ વિનેય્યસન્તાનેસુ નિક્ખિપનતો ‘‘નિક્ખેપો’’તિ વુચ્ચતીતિ ‘‘સુત્તનિક્ખેપં તાવ વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતી’’તિ સામઞ્ઞતો ભગવતો દેસનાય સમુટ્ઠાનસ્સ વિભાગં દસ્સેત્વા ‘‘એત્થાયં દેસના એવંસમુટ્ઠાના’’તિ દેસનાય સમુટ્ઠાને દસ્સિતે સુત્તસ્સ સમ્મદેવ નિદાનપરિજાનનેન વણ્ણનાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં. તતો હેટ્ઠા ‘‘કસ્મા ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદવસેનેવ દેસના આરદ્ધા’’તિ કેનચિ ચોદનાય કતાય ‘‘પરજ્ઝાસયોયં સુત્તનિક્ખેપો’’તિ પરિહારો સુકથિતો હોતિ. તત્થ યથા અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપધાનનયેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવન્તિ આહ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ. એત્થ ચ યથા અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ ‘‘અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચા’’તિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસમ્ભવતો, એવં યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અજ્ઝાસયેનપિ સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ, અત્તજ્ઝાસયાદીહિ પન પુરતો ઠિતેહિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સંસગ્ગો નત્થીતિ. નયિધ નિરવસેસો વિત્થારનયો સમ્ભવતીતિ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ વુત્તં. તદન્તોગધત્તા વા સમ્ભવન્તાનં સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારોવ દસ્સિતા, તથાદસ્સનઞ્ચેત્થ અયં સંસગ્ગભેદો ગહેતબ્બોતિ.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપીયતીતિ નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અથ વા નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો. અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસેન પવત્તધમ્મો એતસ્સ અત્થીતિ, પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાય વત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ સુત્તનિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિત્વા ઞાતબ્બો અત્થો. તસ્સ પુચ્છાવસેન પવત્તં ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસિકં, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગવસેન ‘‘પુચ્છાવસિકો’’તિ વુત્તં. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથં અટ્ઠુપ્પત્તિયં અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયં એવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન એવ દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોવાયમત્થોતિ. અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેતિ ધમ્મતન્તિઠપનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. દસબલસુત્તન્તહારકોતિ દસબલવગ્ગે અનુપુબ્બેન નિક્ખિત્તાનં સુત્તાનં આવલિ, તથા ચન્દોપમહારકાદયો.

વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદયો. અજ્ઝાસયન્તિ અધિમુત્તિં. ખન્તિન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં. મનન્તિ ચિત્તં. અભિનીહારન્તિ પણિધાનં. બુજ્ઝનભાવન્તિ બુજ્ઝનસભાવં, પટિવિજ્ઝનાકારં વા.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ ઉગ્ઘટનં નામ ઞાણુગ્ઘટનં, ઞાણેન ઉગ્ઘટિતમત્તે એવ ધમ્મં જાનાતીતિ અત્થો. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતમેવ અત્થં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. ઉદ્દેસાદીહિ નેતબ્બોતિ નેય્યો. બ્યઞ્જનપદં પરમં અસ્સાતિ પદપરમો. સહ ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહારધમ્મસ્સ ઉદ્દેસે ઉદાહટમત્તે એવ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાણેન સદ્ધિં અભિસમાયોગો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન સંખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સંખિત્તેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદ્દેસતોતિ ઉદ્દેસહેતુ, ઉદ્દિસન્તસ્સ ઉદ્દિસાપેન્તસ્સ વાતિ અત્થો, ‘‘ઉદ્દિસતો’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. પરિપુચ્છતોતિ પરિપુચ્છન્તસ્સ. અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતીતિ અનુક્કમેન અરહત્તપ્પત્તિ હોતિ. ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતીતિ તેન અત્તભાવેન મગ્ગં વા ફલં વા અન્તમસો ઝાનં વા વિપસ્સનં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પુગ્ગલો બ્યઞ્જનપદમેવ પરમં કત્વા ઠિતત્તા ‘‘પદપરમો’’તિ વુચ્ચતિ.

એકચરાતિ વિવેકાભિરતિયા એકવિહારિનો. દ્વિચરાતિ દ્વે એકજ્ઝાસયા હુત્વા ઞાણચરિયાદિવસેન વિચરન્તા. એસ નયો સેસેસુ. સત્તસુઞ્ઞતાપકાસનેન સુઞ્ઞતં. તતો એવ સણ્હં સુખુમં. ‘‘પરેસં અજ્ઝાસયવસેન ભગવા ઇદં સુત્તં આરભી’’તિ વત્વા તે પન ‘‘પરે’’તિ વુત્તપુગ્ગલા અપરિકમ્મિકા સુપરિસોધિતપુબ્બભાગપટિપદા ચાતિ દુવિધા, તદુભયેસુ સત્થુ પટિપત્તિં ઉપમામુખેન પકાસેન્તો યથા હીતિઆદિમાહ. રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ લિખનવસેન ન ઉપ્પાદેતિ. અકતાભિનિવેસન્તિ વિપસ્સનાભાવનાય અકતાનુયોગં. સીલ…પે… સમ્પદાયાતિ અસમાદિન્નસીલં સીલસમ્પદાય, સુપરિસુદ્ધસીલં સમાધિસમ્પદાય, અનુજુકતદિટ્ઠિજુકમ્મં દિટ્ઠિસમ્પદાય યોજેન્તોતિ યોજના.

યન્તિ યં પુબ્બભાગપટિપદં સન્ધાય. સીલન્તિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. દિટ્ઠિ ચાતિ કમ્મસ્સકતાદિટ્ઠિ ચેવ કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિ ચ. તિવિધેનાતિ અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાતિ એવં વિસયભાવતો તિપ્પકારેન. યથાવુત્તદિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા વિસેસપચ્ચયં સીલંયેવ ભાવનાય અધિટ્ઠાનન્તિ વુત્તં ‘‘સીલં નિસ્સાય સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિ.

સુધન્તસુવણ્ણં અપગતસબ્બકાળકં. ચતુરસ્સાદિધોતો સુપરિમજ્જિતમણિક્ખન્ધો. પચ્ચયધમ્માનં અવિજ્જાદીનં તસ્સ તસ્સ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ હેતુપચ્ચયાદિભાવો પચ્ચયાકારો. સો પન અત્થતો અવિજ્જા એવાતિ આહ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ પચ્ચયાકાર’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચયાકારો હી’’તિઆદિ.

કામં વો-સદ્દો પદપરટ્ઠિતો પટિયોગીઅત્થવિસેસવાચકો, નામપરભૂતો પન તં તં કત્તુકમ્મકરણાદિસાધનવિસિટ્ઠમેવ પબોધેતિ, હિ-નિપાતપરભૂતો પન વચનાલઙ્કારમત્તમેવાતિ આહ ‘‘વોતિ…પે… દિસ્સતી’’તિ. તંદેસનન્તિ તસ્સ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ દેસનં. સા હિ ઇધ ત-સદ્દેન પચ્ચામસીયતિ. ‘‘સુણાથા’’તિ સોતવિઞ્ઞેય્યતાવચનતો ન કેવલં પટિચ્ચસમુપ્પાદો.

એકત્થમેતં પદં ક-સદ્દેન પદવડ્ઢનમત્તસ્સ કતત્તા, તસ્મા સાધુસદ્દસ્સ કતો અત્થુદ્ધારો સાધુકસદ્દસ્સપિ કતો એવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. સાધુ ભન્તેતિ યાચામહં ભન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘આયાચને’’તિ. પુન સાધુ ભન્તેતિ એવં ભન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘સમ્પટિચ્છને’’તિ. સાધુ સાધૂતિ અહો અહોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ વુત્તં ‘‘સમ્પહંસને’’તિ. સાધુ ધમ્મરુચીતિ પુઞ્ઞકામો સુન્દરોતિ અત્થો. પઞ્ઞાણવાતિ પઞ્ઞવા. અદ્દુબ્ભોતિ અદૂસકો. દળ્હીકમ્મેતિ થિરીકરણે સક્કચ્ચકિરિયાયં. આણત્તિયન્તિ આણાપને. ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ હિ વુત્તે સાધુકસદ્દેન સવનમનસિકારાનં સક્કચ્ચકિરિયા વિય તદાણાપનમ્પિ વુત્તં હોતિ. આયાચનત્થતા વિય ચસ્સ આણાપનત્થતા વેદિતબ્બા.

ઇદાનેત્થ એવં યોજના વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં સવને નિયોજનવસેન કિરિયન્તરપટિસેધનભાવતો, સોતં ઓદહથાતિ હિ અત્થો. મનિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં અઞ્ઞચિન્તાપટિસેધનતો. પુરિમન્તિ ‘‘સુણાથા’’તિ પદં. એત્થાતિ ‘‘સુણાથ, મનસિ કરોથા’’તિ પદદ્વયે, એતસ્મિં વા અધિકારે. બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહનિવારણં સોતદ્વારે વિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ યાથાવતો સુણન્તસ્સ સદ્દતો વિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહનિવારણં મનિન્દ્રિયવિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ સક્કચ્ચં ધમ્મં ઉપધારેન્તસ્સ અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ ‘‘સુણાથા’’તિ વિદહનતો. ધારણૂપપરિક્ખાસૂતિ એત્થ ઉપપરિક્ખગ્ગહણેનેવ તુલનતીરણાદિકે દિટ્ઠિયા ચ સુપ્પટિવેધં સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્યઞ્જનોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, સભાવનિરુત્તિ. સહ બ્યઞ્જનેહીતિ સબ્યઞ્જનો, બ્યઞ્જનસમ્પન્નોતિ અત્થો. અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો અત્થો, ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિકો. સહ અત્થેનાતિ સાત્થો, અત્થસમ્પન્નોતિ અત્થો. ધમ્મગમ્ભીરોતિઆદીસુ ધમ્મો નામ તન્તિ. દેસના નામ તસ્સા મનસા વવત્થપિતાય તન્તિયા દેસના કથનં. અત્થો નામ તન્તિયા અત્થો. પટિવેધો નામ તન્તિયા તન્તિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો. યસ્મા ચેતે ધમ્મદેસનાઅત્થપટિવેધા સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો મન્દબુદ્ધીહિ દુક્ખોગાળ્હા અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો…પે… સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ.

એત્થ ચ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય દુક્ખોગાહતા, પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા તબ્બિસયઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા. દેસનં નામ ઉદ્દિસનં સઙ્ખેપદસ્સનસદિસં. તથા હિ વિભઙ્ગસુત્તે ‘‘દેસેસ્સામી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તં. તસ્સ નિદ્દિસનં ભાસનન્તિ ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘વિત્થારતોપિ નં ભાસિસ્સામીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પરિબ્યત્તં કથનં વા ભાસનં.

સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસોતિ સાળિકાય આલાપો વિય મધુરો કણ્ણસુખો પેમનીયો. પટિભાનં સદ્દો. ઉદીરયીતિ ઉચ્ચારીયતિ, વુચ્ચતીતિ અત્થો. એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતાતિ એવં ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ, ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કિર સત્થા સઙ્ખેપેનેવ દેસેસ્સતિ, વિત્થારેનપિ ભાસિસ્સતી’’તિ સઞ્જાતુસ્સાહા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા.

કતમોતિ તસ્સ પદસ્સ સામઞ્ઞતો પુચ્છાભાવો ઞાયતિ, ન વિસેસતોતિ તસ્સ પુચ્છાવિસેસભાવં કથેન્તો ‘‘કથેતુકમ્યતાપુચ્છા’’તિ વત્વા તેનેવ પસઙ્ગેન મહાનિદ્દેસે આગતા સબ્બાપિ પુચ્છા અત્થુદ્ધારનયેન દસ્સેતિ ‘‘પઞ્ચવિધા હિ પુચ્છા’’તિઆદિના. તત્થ અદિટ્ઠં જોતેતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. દિટ્ઠં સંસન્દીયતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના. સંસન્દનઞ્ચેત્થ સાકચ્છાવસેન વિનિચ્છયકરણં. વિમતિં છિન્દતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદના. અનુમતિયા પુચ્છનં અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ ભિક્ખવે’’તિઆદિપુચ્છાય હિ ‘‘કા તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતુકમ્યતા કથેતુકમ્યતાય.

લક્ખણન્તિ ઞાતું પુચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવમાહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન ચક્ખુના વિય ન દિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં ઇદ’’ન્તિ તુલનભૂતેન ઞાણેન ન તુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતેન ઞાણેન અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતભાવં.

પઞ્ચસુ પુચ્છાસુ યા બુદ્ધાનં સબ્બતો ન સન્તિ, તા દસ્સેત્વા ઇધાધિપ્પેતપુચ્છં નિગમેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. યદિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો પચ્ચયાકારો, અથ કસ્મા ભગવતા પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાય સઙ્ખારાદયો પચ્ચયુપ્પન્ના કથિતાતિ આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. પચ્ચયુપ્પન્નમ્પિ કથેતિ પચ્ચયુપ્પન્નદસ્સનેન પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવસ્સ કથિતભાવતો. આહારવગ્ગસ્સાતિઆદિ ‘‘પચ્ચયાકારો પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિ પાળિયં પરતો વુત્તં કિરિયાપદં આનેત્વા યોજેતિ, અઞ્ઞથા સઙ્ખારા કિં કતાતિ વા કરોન્તીતિ વા ન ઞાયેય્ય. પવત્તિયા અનુલોમતો ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિઆદિકા અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદકથા.

‘‘અવિજ્જાય ત્વેવા’’તિઆદિકા પન તસ્સ વિલોમતો પટિલોમકથા. અચ્ચન્તમેવ સઙ્ખારે વિરજ્જતિ એતેનાતિ વિરાગો, મગ્ગો. અસેસનિરોધાતિ અસેસેત્વા નિરોધા સમુચ્છિન્દના. એવં નિરોધાનન્તિ એવં અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધાનં સઙ્ખારાનં નિરોધા. ઇતિ અવિજ્જાદીનં નિરોધવચનેન અરહત્તં વદતિ. સકલસ્સાતિ અનવસેસસ્સ. સત્તવિરહિતસ્સાતિ પરપરિકપ્પિતજીવરહિતસ્સ. વિનિવત્તેત્વાતિ અનુપ્પાદનિરોધદસ્સનવસેન વિપરિવત્તેત્વા.

અત્તમનાતિ પીતિસોમનસ્સેન ગહિતચિત્તા. તથાભૂતા ચ હટ્ઠચિત્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘તુટ્ઠચિત્તા’’તિ. ‘‘તસ્સ વચનં અભિનન્દિતબ્બ’’ન્તિ એત્થ અભિનન્દનસદ્દો અનુમોદનત્થો. ‘‘અભિનન્દિત્વા’’તિ એત્થ સમ્પટિચ્છનત્થો. ઇધ પન ઉભયત્થોપિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘અનુમોદિંસુ ચેવ સમ્પટિચ્છિંસુ ચા’’તિ.

પટિચ્ચસમુપ્પાદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયેપીતિ દુતિયસુત્તેપિ. પિ-સદ્દેન તદઞ્ઞેસુ સુત્તેસુપીતિ અત્થો. ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તા એવા’’તિ વત્વાપિ તદેકદેસં ઇધ વિનિયોગક્ખમં દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ મૂલં. વિત્થારદેસનન્તિ ‘‘વિભજિસ્સામી’’તિ પદસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનવસેન પવત્તં વિભઙ્ગદેસનં. ઉદ્દેસદેસના પઠમસુત્તે અનુલોમદેસનાસદિસાવ. પુન વટ્ટવિવટ્ટં દસ્સેન્તોતિ ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે’’તિઆદિના પવત્તિં નિવત્તિઞ્ચ દસ્સેન્તો. પઠમં ઉદ્દેસવસેન વિભજનવસેન વિવટ્ટં દસ્સિતં, તતો એવ બ્યતિરેકનયેન વિવટ્ટમ્પિ દસ્સિતમેવ હોતીતિ પુનગ્ગહણં.

તેસં તેસં સત્તાનન્તિ ઇદં કિઞ્ચિ પકારતો અનામસિત્વા સબ્બેપિ સત્તે સામઞ્ઞતો બ્યાપેત્વા ગહણન્તિ આહ ‘‘સઙ્ખેપતો…પે… નિદ્દેસો’’તિ. ગતિજાતિવસેનાતિ પઞ્ચગતિવસેન, તત્થાપિ એકેકાય ગતિયા ખત્તિયાદિભુમ્મદેવાદિહત્થિઆદિજાતિવસેન ચ. ‘‘ચિત્તં મનો’’તિઆદીસુ વિય કિચ્ચવિસેસં, ‘‘માનસ’’ન્તિઆદીસુ વિય સમાને અત્થે સદ્દવિસેસં, ‘‘પણ્ડર’’ન્તિઆદીસુ વિય ગુણવિસેસં, ‘‘ચેતસિકં હદય’’ન્તિઆદીસુ વિય નિસ્સયવિસેસં, ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતી’’તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્સ અવત્થાભાવવિસેસં, ‘‘અલુબ્ભના’’તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્સ કિરિયાભાવવિસેસં, ‘‘અલુબ્ભિતત્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય અઞ્ઞસ્સ અભાવતાવિસેસન્તિ એવમાદિકં અનપેક્ખિત્વા ધમ્મમત્તં વા દીપના સભાવનિદ્દેસો. જિણ્ણસ્સ જીરણવસેન પવત્તનાકારો જીરણતાતિ આહ ‘‘આકારનિદ્દેસો’’તિ.

કાલાતિક્કમે કિચ્ચનિદ્દેસાતિ કલલકાલતો પભુતિ પુરિમરૂપાનં જરાપત્તક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનિ પચ્છિમરૂપાનિ પરિપક્કરૂપાનુરૂપાનિ પરિણતપરિણતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અનુક્કમેન સુપરિણતરૂપાનં પરિપાકકાલે ઉપ્પજ્જમાનાનિ ખણ્ડિચ્ચાદિસભાવાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ‘‘ખણ્ડિચ્ચ’’ન્તિઆદયો કાલાતિક્કમે જરાય કિચ્ચનિદ્દેસા. પકતિનિદ્દેસાતિ ફલવિપચ્ચનપકતિયા નિદ્દેસા, જરાય વા પાપુણિતબ્બફલમેવ પકતિ, તસ્સા નિદ્દેસા, ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરાતિ ઉદકાદિગતમગ્ગેસુ તિણરુક્ખસંભગ્ગતાદયો વિય પરિપાકગતમગ્ગસઙ્ખાતેસુ પરિપુણ્ણરૂપેસુ લબ્ભમાના ખણ્ડિચ્ચાદયો જરાય ગતમગ્ગાઇચ્ચેવ વેદિતબ્બા, ન જરાતિ.

યસ્મા જરં પત્તસ્સ આયુ હાયતિ, ઇન્દ્રિયાનિ જજ્જરાનિ હોન્તીતિ આયુહાનાદયો પકતિનિદ્દેસા, તસ્મા વુત્તં ‘‘પચ્છિમા દ્વે પકતિનિદ્દેસા’’તિ. તેનાહ ‘‘ઇમેહિ પના’’તિઆદિ.

અવિઞ્ઞાયમાનન્તરત્તા અવીચિજરા મણિઆદીસુ મન્દદસકાદીસુ એકેકદસકેસુ ચ ખણે ખણે જિણ્ણવિકારાદીનં દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. તતો અઞ્ઞેસૂતિ મણિઆદિતો અઞ્ઞેસુ અહિચ્છત્તકાદીસુ, પાણીનં એકભવપરિયાપન્ને સકલઆયુસ્મિં ગહિતતરુણયુવાજરાકાલેસુ, એકદ્વિત્તિદિવસાતિક્કમેસુ પુપ્ફાદીસુ વાતિ અત્થો. તત્થ હિ જરાવિસેસસ્સ સુવિઞ્ઞેય્યત્તા સવીચિજરા નામ.

ચવનકવસેનાતિ ચવનકાનં ખન્ધાનં વસેન. એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધાય ચુતિયા ચવનમેવ ચવનતાતિ આહ ‘‘ભાવવચનેન લક્ખણનિદસ્સન’’ન્તિ, પાળિયં ‘‘ચુતી’’તિ વુત્તસ્સ મરણસ્સ સભાવદસ્સનન્તિ અત્થો. ભઙ્ગુપ્પત્તિ ભિજ્જમાનતા. તેન ‘‘ભેદો’’તિ ઇમિના ખન્ધાનં ભિજ્જમાનતા ભેદસમઙ્ગિતા વુત્તાતિ દસ્સેતિ. ઠાનાભાવપરિદીપનન્તિ કેનચિપિ આકારેન અવટ્ઠાનાભાવદીપનં. ઘટસ્સેવાતિ હિ વિસદિસૂદાહરણં. યથા ઘટે ભિન્ને કપાલાદિઅવયવસેસો લબ્ભતિ, ન એવં ચુતિક્ખન્ધેસુ ભઙ્ગેસુ, ન કોચિ વિસેસો તિટ્ઠતીતિ દસ્સેતું ‘‘અન્તરધાન’’ન્તિ વુત્તં. મચ્ચુસઙ્ખાતં મરણન્તિ મચ્ચુસઞ્ઞિતં મરણં. ‘‘કાલમરણ’’ન્તિ વદન્તિ. સન્તાનસ્સ અચ્ચન્તસમુચ્છેદભૂતં ખીણાસવાનં મરણં સમુચ્છેદમરણં. આદિ-સદ્દેન ખણિકમરણં સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ કિરિયાતિ અન્તકસ્સ કિરિયા, યા લોકે વુચ્ચતિ ‘‘મચ્ચૂ’’તિ, મરણન્તિ અત્થો. ચવનકાલો એવ વા અનતિક્કમનીયત્તા વિસેસેન કાલોતિ વુત્તોતિ તસ્સ કિરિયા અત્થતો ચુતિક્ખન્ધાનં ભેદપવત્તિયેવ. ‘‘મચ્ચુ મરણ’’ન્તિ વા એત્થ સમાસં અકત્વા યો ‘‘મચ્ચૂ’’તિ વુચ્ચતિ ભેદો, તમેવ મરણં ‘‘પાણચાગો’’તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ચતુવોકારવસેનાતિ ચતુવોકારભવવસેન. તત્થ હિ રૂપકાયસઞ્ઞિતો કળેવરો નત્થિ, યં નિક્ખિપેય્ય. કિઞ્ચાપિ એકવોકારભવેપિ કળેવરનિક્ખેપો નત્થિ, રૂપકાયસ્સ પન તત્થ અત્થિતામત્તં ગહેત્વા ‘‘એકવોકારવસેન કળેવરસ્સ નિક્ખેપો’’તિ વુત્તો. ચતુવોકારવસેન ચાતિ ચ-સદ્દેન ‘‘સેસદ્વયવસેન ખન્ધાનં ભેદો’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ સબ્બત્થેવ ખન્ધભેદસબ્ભાવતો. સેસદ્વયવસેનાતિ સેસભવદ્વયવસેનેવ કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. યદિપિ એકવોકારભવે રૂપકાયો વિજ્જતિ, કળેવરનિક્ખેપો પન નત્થીતિ ‘‘કળેવરસ્સ સબ્ભાવતો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. યસ્મા મનુસ્સાદીસુ કળેવરનિક્ખેપો અત્થિ, તસ્મા મનુસ્સાદીસુ કળેવરસ્સ નિક્ખેપોતિ યોજના. કળેવરં નિક્ખિપીયતિ એતેનાતિ મરણં કળેવરસ્સ નિક્ખેપો. એકતો કત્વાતિ એકજ્ઝં કત્વા, એકજ્ઝં ગહણમત્તેન.

જાયનટ્ઠેનાતિઆદિ આયતનવસેન યોનિવસેન ચ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતું વુત્તં. કેચિ પન ‘‘કત્તુભાવવસેન પદદ્વયં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં જાતિ સઞ્જાતી’’તિ પન કત્તરિ સામિનિદ્દેસસ્સ કતત્તા ઉભયત્થાપિ ભાવનિદ્દેસો. સમ્પુણ્ણા જાતિ સઞ્જાતિ. પાકટા નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ. તેસં તેસં સત્તાનં…પે… અભિનિબ્બત્તીતિ સત્તવસેન પવત્તત્તા વોહારદેસના.

તત્ર તત્રાતિ એકચતુવોકારભવેસુ દ્વિન્નં સેસરૂપધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં પઞ્ચન્નં, કામધાતુયં વિકલાવિકલિન્દ્રિયાનં વસેન સત્તન્નં નવન્નં દસન્નં પુન દસન્નં એકાદસન્નઞ્ચ આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. સન્તતિયન્તિ યેન કમ્મુના ખન્ધાનં પાતુભાવો, તેન અભિસઙ્ખતસન્તતિયં. તઞ્ચ ખો પટિસન્ધિક્ખણવસેન વેદિતબ્બં.

કમ્મંયેવ કમ્મભવો ‘‘ભવતિ એતસ્મા ઉપપત્તિભવો’’તિ કત્વા. કમ્મેન નિય્યાદિતઅત્તભાવુપપત્તિવસેન ભવતીતિ ભવો, તથા તથા નિબ્બત્તવિપાકો કટત્તારૂપઞ્ચ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ભવતીતિ કત્વા ભવો’’તિ ઉપપત્તિભવસ્સ વક્ખમાનત્તા ‘‘કમ્મં ફલવોહારેન ભવોતિ વુત્ત’’ન્તિ કથિતં.

ઉપાદિયન્તિ સત્તા દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તિ એતેન કિલેસકામેન. ન કેવલં ઇધ કરણસાધનમેવ, અથ ખો કત્તુસાધનમ્પિ લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘સયં વા’’તિ. તન્તિ વત્થુકામં. કામો ચ સો કામનટ્ઠેન, ઉપાદાનઞ્ચ ભુસમાદાનટ્ઠેનાતિ કામુપાદાનં. એતન્તિ કામુપાદાનપદં. પુન એતન્તિ કામુપાદાનસઙ્ખાતં.

સસ્સતો અત્તાતિ ઇદં પુરિમદિટ્ઠિં ઉપાદિયમાનં ઉત્તરદિટ્ઠિં દસ્સેતું વુત્તં. યથા એસા દિટ્ઠિ દળ્હીકરણવસેન પુરિમં ઉત્તરા ઉપાદિયતિ, એવં ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાપીતિ. અત્તગ્ગહણં પન ‘‘અત્તવાદુપાદાન’’ન્તિ ઇદં ન દિટ્ઠુપાદાનદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. લોકો ચાતિ અત્તગ્ગહણવિનિમુત્તગ્ગહણં દિટ્ઠુપાદાનભૂતં ઇધ પુરિમદિટ્ઠિઉત્તરદિટ્ઠિવચનેહિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

યેન મિચ્છાભિનિવેસેન ગોસીલગોવતાદિં સમાદિયતિ ચેવ અનુતિટ્ઠતિ ચ, સો ગોસીલગોવતાદીનીતિ અધિપ્પેતાનિ. તેનાહ ‘‘ગોસીલ…પે… સયમેવ ઉપાદાનાની’’તિ. અભિનિવેસતોતિ અભિનિવેસનતો.

અત્તવાદુપાદાનન્તિ ‘‘અત્તા’’તિ વાદસ્સ પઞ્ઞાપનસ્સ ગહણસ્સ કારણભૂતા દિટ્ઠીતિ અત્થો. અત્તવાદમત્તમેવાતિ અત્તસ્સ અભાવા ‘‘અત્તા’’તિ ઇદં વચનમત્તમેવ. ઉપાદિયન્તિ દળ્હં ગણ્હન્તિ.

ચક્ખુદ્વારાદીસુ પવત્તાયાતિ ઇદં તણ્હાય રૂપતણ્હાદિભાવસ્સ કારણવચનં છદ્વારારમ્મણિકધમ્માનં પટિનિયતારમ્મણત્તા. જવનવીથિયા પવત્તાયાતિ ઇદં તસ્સા પવત્તિટ્ઠાનદસ્સનં. સભાવેનેવ ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તસ્સ વેળુ વિય નિસ્સયો અહુત્વા ઓલુમ્ભકભાવેન ભાવો ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભાવતો આરમ્મણમ્પિ તંસદિસં વુત્તં. રૂપેતિ વિસયે ભુમ્મં. સા તિવિધા હોતીતિ સમ્બન્ધો. કામતણ્હા કામસ્સાદભાવેન પવત્તિયા. એવં અસ્સાદેન્તીતિ સસ્સતદિટ્ઠિયા સહજાતનિસ્સયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયભૂતાય સંસટ્ઠત્તા નિચ્ચધુવસસ્સતાભિનિવેસમુખેન અસ્સાદેન્તી. ભવસહગતા તણ્હા ભવતણ્હા. ભવતિ તિટ્ઠતિ સબ્બકાલન્તિ હિ ભવદિટ્ઠિ ભવો ઉત્તરપદલોપેન, ભવસ્સાદવસેન પવત્તિયા ચ. ઇમિના નયેન વિભવતણ્હાતિ એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વિભવતિ ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતીતિ એવં પવત્તા દિટ્ઠિ વિભવો ઉત્તરપદલોપેન. એવં તાનિ અટ્ઠારસાતિ યા છ કામતણ્હા, છ ભવતણ્હા, છ વિભવતણ્હા વુત્તા, એતાનિ અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ તણ્હાપચ્ચયો. અજ્ઝત્તન્તિ સકસન્તતિયં. બહિદ્ધાતિ તતો બહિદ્ધા. અતીતારમ્મણાનિ વા હોન્તુ ઇતરારમ્મણાનિ વા, સયં પન અતીતાનિ છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ‘‘અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાની’’તિઆદિના સમ્બન્ધો. ઇદાનિ અપરેનપિ પકારેન અટ્ઠસતં તણ્હાવિચરિતાનિ દસ્સેતું ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અજ્ઝત્તિકસ્સાતિ અજ્ઝત્તિકખન્ધપઞ્ચકં. ઉપયોગત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. ઉપાદાયાતિ ગહેત્વા. અસ્મીતિ હોતીતિ યદેતં અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમુદાયગ્ગાહતો અસ્મીતિ ગાહો હોતિ, તસ્મિં સતીતિ અત્થો. ઇધ પન રૂપાદિઆરમ્મણવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇત્થમસ્મીતિ હોતીતિ ખત્તિયાદીસુ ‘‘ઇદંપકારો અહ’’ન્તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન હોતીતિ અત્થો. ઇદં તાવ અનુપનિધાય ગહણં.

એવમાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘એવમસ્મિ, અઞ્ઞથાસ્મિ, અહં ભવિસ્સં, ઇત્થં ભવિસ્સં, એવં ભવિસ્સં, અઞ્ઞથા ભવિસ્સં, અસસ્મિ, સતસ્મિ, અહં સિયં, ઇત્થં સિયં, એવં સિયં, અઞ્ઞથા સિયં, અપાહં સિયં, અપાહં ઇત્થં સિયં, અપાહં એવં સિયં, અપાહં અઞ્ઞથા સિય’’ન્તિ એતેસં સઙ્ગહો. ઉપનિધાય ગહણમ્પિ દુવિધં સમતો અસમતો વાતિ તં દસ્સેતું ‘‘એવમસ્મિ, અઞ્ઞથાસ્મી’’તિ ચ વુત્તં. તત્થ એવમસ્મીતિ ઇદં સમતો ઉપનિધાય ગહણં, યથા અયં ખત્તિયો, એવં અહમસ્મીતિ અત્થો. અઞ્ઞથાસ્મીતિ ઇદં પન અસમતો ગહણં, યથાયં ખત્તિયો તતો અઞ્ઞથા અહં હીનો વા અધિકો વાતિ અત્થો. ઇમાનિ તાવ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ચત્તારિ તણ્હાવિચરિતાનિ. ભવિસ્સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અનાગતવસેન વુત્તાનિ, તેસં પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અસસ્મીતિ સસ્સતો અસ્મિ, નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. સતસ્મીતિ અસસ્સતો અસ્મિ, અનિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં. ઇતિ ઇમાનિ દ્વે સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તાનિ. ઇતો પરાનિ સિયન્તિઆદીનિ ચત્તારિ સંસયપરિવિતક્કવસેન વુત્તાનિ, તાનિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેન અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. અપાહં સિયન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ ‘‘અપિ નામાહં ભવેય્ય’’ન્તિ એવં પત્થનાકપ્પનવસેન વુત્તાનિ, તાનિપિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવમેતેસુ –

દ્વે દિટ્ઠિસીસા ચત્તારો, સુદ્ધસીસા સીસમૂલકા;

તયો તયોતિ એતાનિ, અટ્ઠારસ વિભાવયે.

એતે હિ સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તા દ્વે દિટ્ઠિસીસા નામ, ‘‘અસ્મિ, ભવિસ્સં સિયં, અપાહં સિય’’ન્તિ એતે ચત્તારો સુદ્ધસીસા નામ, ‘‘ઇત્થમસ્મી’’તિઆદયો તયો તયોતિ દ્વાદસ સીસમૂલકા નામાતિ વેદિતબ્બં. ઇધ પાળિયં રૂપારમ્મણાદિવસેન તણ્હા આગતાતિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તિકરૂપાદિનિસ્સિતાની’’તિ. અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. ઇમિના અસ્મીતિ ઇમિના અભિસેકસેનાપચ્ચાદિના ‘‘ખત્તિયો અહ’’ન્તિ મૂલભાવતો ‘‘અસ્મી’’તિ હોતિ. સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સઙ્ગહેતિ તણ્હાય યથાવુત્તવિભાગસ્સ સંખિપનવસેન સઙ્ગણ્હને કરિયમાને. ‘‘છયિમે, ભિક્ખવે, તણ્હાકાયા’’તિઆદિ નિદ્દેસો. ‘‘રૂપે તણ્હા રૂપતણ્હા’’તિઆદિ નિદ્દેસત્થો. ‘‘કામરાગભાવેના’’તિઆદિકો, ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાયા’’તિઆદિકો ચ નિદ્દેસવિત્થારો. ‘‘રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ છળેવા’’તિઆદિકો સઙ્ગહો.

યસ્મા ચક્ખુદ્વારાદીસુ એકેકસ્મિં દ્વારે ઉપ્પજ્જનકવિઞ્ઞાણાનિ વિય અનેકા એવ વેદના, તસ્મા તા રાસિવસેન એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘છ વેદનાકાયા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વેદનાસમૂહા’’તિ. નિસ્સયભાવેન ઉપ્પત્તિદ્વારભાવેન નાનાપચ્ચયા હોન્તિ ચક્ખુધાતુઆદયો, તા કુચ્છિના ધારેન્તિયો વિય પોસેન્તિયો વિય ચ હોન્તીતિ તાસં માતુસદિસતા વુત્તા. ચક્ખુસમ્ફસ્સહેતૂતિ નિસ્સયાદિચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા. અયન્તિ અયં વેદના ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના’’તિઆદિના સાધારણતો વુત્તા. એત્થાતિ એતસ્મિં વેદનાપદે. સબ્બસઙ્ગાહિકાતિ કુસલાકુસલવિપાકકિરિયાનં વસેન સબ્બસઙ્ગાહિકા. એવં વિભઙ્ગે આગતનયેન સાધારણતો વત્વાપિ ઇધાધિપ્પેતવેદનમેવ દસ્સેતું ‘‘વિપાકવસેન પના’’તિઆદિમાહ. ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સોતિ ચક્ખુમ્હિ નિસ્સયભૂતે ઉપ્પન્નફસ્સો. એસ નયો સેસેસુ. યસ્મા ચક્ખાદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે ખન્ધનિદ્દેસે લક્ખણાદિવિભાગતો, આયતનનિદ્દેસે વિસેસતો, સામઞ્ઞતો ચ સદ્દત્થદસ્સનાદિવસેન વિભાવિતાનિ, તસ્મા ‘‘યં વત્તબ્બં…પે… વુત્તમેવા’’તિ આહ.

નમનલક્ખણન્તિ આરમ્મણાભિમુખં હુત્વા નમનસભાવં તેન વિના અપ્પવત્તનતો. રુપ્પનલક્ખણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. વેદનાક્ખન્ધો પન એકાવ વેદના. સબ્બદુબ્બલચિત્તાનિ નામ પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિ. નનુ તત્થ જીવિતચિત્તટ્ઠિતિયો ચ સન્તીતિ? સચ્ચં, તાસં પન કિચ્ચં ન તથા પાકટં, યથા ચેતનાદીનન્તિ તે એવેત્થ પાળિયં ઉદ્ધટા. યેન મહન્તપાતુભાવાદિના કારણેન. એત્થાતિ એતસ્મિં મહાભૂતનિદ્દેસે. અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયોતિ ‘‘વચનત્થતો કલાપતો’’તિઆદિના લક્ખણાદિનિચ્છયતો અઞ્ઞો વિનિચ્છયનયો. નનુ સો ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તો, ન રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસેતિ? તત્થ વુત્તેપિ ‘‘ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાની’’તિ અતિદેસવસેન વુત્તત્તા ‘‘રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તો’’તિ વુત્તં. ઉપાદાયાતિ પટિચ્ચ. ભૂતાનિ હિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપાદારૂપં ‘‘તાનિ ગહેત્વા’’તિ વુત્તં અવિસ્સજ્જનતો. નિસ્સાયાતિપિ એકે તેસં નિસ્સયપચ્ચયભાવતો. પુબ્બકાલકિરિયા નામ એકંસતો અપરકાલકિરિયાપેક્ખાતિ પાઠસેસેન અત્થં વદતિ. વિભત્તિવિપલ્લાસેન વિના એવ અત્થં દસ્સેતું ‘‘સમૂહત્થે વા’’તિઆદિ વુત્તં. સમૂહસમ્બન્ધે સામિનિદ્દેસેન સમૂહત્થો દીપિતોતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમૂહં ઉપાદાયા’’તિ. ધમ્મસઙ્ગણિયં (ધ. સ. ૫૮૪) આગતનયેન ‘‘તેવીસતિવિધ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ હિ હદયવત્થુ ન નિદ્દિટ્ઠં, ‘‘યં રૂપં નિસ્સાયા’’તિ વા પટ્ઠાને (પટ્ઠાન. ૧.૧.૮) આગતત્તા હદયવત્થુમ્પિ ગહેત્વા જાતિરૂપભાવેન ઉપચયસન્તતિયો એકતો કત્વા ‘‘તેવીસતિવિધ’’ન્તિ વુત્તં.

ચક્ખુસ્સ વિઞ્ઞાણન્તિ વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં. અસાધારણકારણેન ચાયં નિદ્દેસો. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ એત્થ સબ્બલોકિયવિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ ગહેતબ્બત્તા ‘‘તેભૂમકવિપાકચિત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં.

અભિસઙ્ખરણલક્ખણોતિ આયૂહનસભાવો. ચોપનવસેનાતિ વિઞ્ઞત્તિસંચોપનવસેન, કાયવિઞ્ઞત્તિયા સમુટ્ઠાપનવસેનાતિ અત્થો. વચનભેદવસેનાતિ વચીભેદુપ્પાદવસેન, વચીવિઞ્ઞત્તિયા સમુટ્ઠાપનવસેનાતિ અત્થો. એવં ચોપનં ન ભવેય્યાતિ દસ્સેતું ‘‘રહો નિસીદિત્વા ચિન્તેન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. એકૂનતિંસાતિ એત્થ અભિઞ્ઞાચેતનાવિનિમુત્તા એવ એકૂનતિંસ ચેતના વેદિતબ્બા તસ્સા વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયત્તાભાવતો.

દુક્ખેતિ એકમ્પિ ઇદં ભુમ્મવચનં સંસિલેસનનિસ્સયવિસયબ્યાપનવસેન અત્તાનં ભિન્દિત્વા વિનિયોગં ગચ્છતીતિ ‘‘ચતૂહિ કારણેહી’’તિઆદિ વુત્તં. એકોપિ હિ વિભત્તિનિદ્દેસો અનેકધા વિનિયોગં ગચ્છતિ યથા તદ્ધિતત્થે ઉત્તરપદસમાહારેતિ. તન્તિ અઞ્ઞાણં. દુક્ખસચ્ચન્તિ હદયવત્થુલક્ખણં દુક્ખસચ્ચં. અસ્સાતિ અઞ્ઞાણસ્સ. નિસ્સયપચ્ચયભાવેનાતિ પુરેજાતનિસ્સયભાવેન. સહજાતનિસ્સયપચ્ચયભાવેન પન તંસહજાતા ફસ્સાદયો વત્તબ્બા. આરમ્મણપચ્ચયભાવેન દુક્ખસચ્ચં અસ્સ આરમ્મણન્તિ યોજના. દુક્ખસચ્ચન્તિ ઉપયોગએકવચનં. એતન્તિ અઞ્ઞાણં. તસ્સાતિ દુક્ખસચ્ચસ્સ. ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ એત્થ વુત્તં પટિચ્છાદનાકારં દસ્સેતું ‘‘યાથાવા’’તિઆદિ વુત્તં. ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ એકદેસેન યાથાવતો લક્ખણપટિવેધો હોતિયેવાતિ ‘‘યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેના’’તિ વત્વા ‘‘ઞાણપવત્તિયા ચેત્થ અપ્પદાનેના’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. પુરિમં પન પટિવેધઞાણુપ્પત્તિયા નિસેધકથાદસ્સનં, પચ્છિમં અનુબોધઞાણુપ્પત્તિયા. એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થાતિ દુક્ખસચ્ચે.

સહજાતસ્સ અઞ્ઞાણસ્સ સમુદયસચ્ચં વત્થુ હોતિ નિસ્સયપચ્ચયભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વત્થુતો’’તિ. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન. યસ્મા સમુદયસચ્ચં અઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તસ્મા ‘‘દુક્ખસમુદયે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ અત્થો. પટિચ્છાદનં દુક્ખસચ્ચે વુત્તનયમેવ એકેનેવ કારણેન ઇતરેસં તિણ્ણં અસમ્ભવતો, કિં પન એતં એકં કારણન્તિ આહ ‘‘પટિચ્છાદનતો’’તિ. ઇદં વિત્થારતો વિભાવેતું ‘‘નિરોધપટિપદાનં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તદારબ્ભાતિ તં આરબ્ભ તં આરમ્મણં કત્વા. પચ્છિમઞ્હિ સચ્ચદ્વયન્તિ નિરોધો મગ્ગો. તઞ્હિ નયગમ્ભીરત્તા. દુદ્દસન્તિ સણ્હસુખુમધમ્મત્તા સભાવેનેવ ગમ્ભીરતાય દુદ્દસં દુવિઞ્ઞેય્યં દુરવગ્ગાહં. તત્થાતિ પુરિમે સચ્ચદ્વયે. અન્ધભૂતન્તિ અન્ધકારભૂતં. ન પવત્તતિ આરમ્મણં કાતું ન વિસહતિ. વચનીયત્તેનાતિ વાચકભાવેન તથા ઉપટ્ઠાનતો. સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તાતિ પીળનાદિઆયૂહનાદિવસેન ‘‘ઇદં દુક્ખં, અયં સમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૪૮૪; ૩.૧૦૪) યાથાવતો સભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તા દુવિઞ્ઞેય્યત્તા પુરિમદ્વયં ગમ્ભીરં. તત્થાતિ પુરિમસ્મિં સચ્ચદ્વયે. વિપલ્લાસગ્ગાહવસેન પવત્તતીતિ સુભાદિવિપરીતગ્ગાહાનં પચ્ચયભાવવસેન અઞ્ઞાણં પવત્તતિ.

ઇદાનિ ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ પકારન્તરેનપિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુક્ખેતિ એત્તાવતાતિ ‘‘અઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચમાનાય અવિજ્જાય દુક્ખે’’તિ એત્તકેન. સઙ્ગહતોતિ સમોધાનતો. કિચ્ચતોતિ અસમ્પટિવેધકિચ્ચતો. અઞ્ઞાણમિવાતિ વિસયસભાવં યાથાવતો પટિવિજ્ઝિતું અપ્પદાનકિચ્ચમિવ. ‘‘દુક્ખે’’તિઆદિના તત્થ અવિજ્જા પવત્તતિ, વિસેસતો નિદ્દિટ્ઠં હોતીતિ કત્વા સબ્બત્થેવ તથા અવિસિટ્ઠસભાવદસ્સનં ઇદન્તિ દસ્સેતું ‘‘અવિસેસતો પના’’તિઆદિ વુત્તં.

ખણિકનિરોધસ્સ ઇધ અનધિપ્પેતત્તા અયુજ્જમાનત્તા વિરાગગ્ગહણતો ચ અવિજ્જાદીનં પટિપક્ખવસેન પટિબાહનં ઇધ ‘‘નિરોધો’’તિ અધિપ્પેતો, સો ચ નેસં સબ્બસો અનુપ્પજ્જનમેવાતિ આહ ‘‘નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતી’’તિ. ‘‘અવિજ્જા નિરુજ્ઝતિ એત્થાતિ અવિજ્જાનિરોધો, સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિ એત્થાતિ સઙ્ખારનિરોધો’’તિ એવં સબ્બેહિ એતેહિ નિરોધપદેહિ નિબ્બાનસ્સ દેસિતત્તા દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં હી’’તિઆદિ. વટ્ટવિવટ્ટન્તિ વટ્ટઞ્ચ વિવટ્ટઞ્ચ. ‘‘દ્વાદસહી’’તિ ઇદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં ‘‘અનુલોમતો દ્વાદસહિ પદેહિ વટ્ટં, પટિલોમતો દ્વાદસહિ વિવટ્ટં ઇધ દસ્સિત’’ન્તિ.

વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પટિપદાસુત્તવણ્ણના

૩. મિચ્છા પટિપજ્જતિ એતાયાતિ મિચ્છાપટિપદા, વટ્ટગામિમગ્ગો દુક્ખાવહત્તા. તં મિચ્છાપટિપદં. તેનાહ ‘‘અનિય્યાનિકપટિપદા’’તિ. સો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો કથં મિચ્છાપટિપદા હોતીતિ? સમ્પત્તિભવે સુખાવહોવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. વટ્ટસીસત્તાતિ વટ્ટપક્ખિયાનં ઉત્તમઙ્ગભાવતો. અન્તમસોતિ ઉક્કંસપરિયન્તં સન્ધાય વદતિ અવકંસપરિયન્તતો. ‘‘ઇદં મે પુઞ્ઞં નિબ્બાનાધિગમાય પચ્ચયો હોતૂ’’તિ એવં નિબ્બાનં પત્થેત્વા પવત્તિતં. પણ્ણમુટ્ઠિદાનમત્તન્તિ સાકપણ્ણમુટ્ઠિદાનમત્તં. અપ્પત્વાતિ અન્તોગધહેતુ એસ નિદ્દેસો, અપાપેત્વાતિ અત્થો. યદગ્ગેન વા પટિપજ્જનતો અરહત્તં પત્તોતિ વુચ્ચતિ, તદગ્ગેન તદાવહા પટિપદાપિ પત્તાતિ વુચ્ચતીતિ ‘‘અપ્પત્વા’’તિ વુત્તં. અનુલોમવસેનાતિ અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદવસેન. પટિલોમવસેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પટિપદા પુચ્છિતાતિ એતેન પટિપદા દેસેતું આરદ્ધાતિ અયમ્પિ અત્થો સઙ્ગહિતો યથારદ્ધસ્સ અત્થસ્સ કથેતુકમ્યતાપુચ્છાય ઇધાગતત્તા. અનુલોમપટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાયમ્પેત્થ બ્યતિરેકમુખેન અવિજ્જાદિનિરોધા પન વિજ્જાય સતિ હોતિ સઙ્ખારાનં અસમ્ભવોતિ વુત્તં ‘‘નિબ્બાનં ભાજિત’’ન્તિ. સરૂપેન પન તાય વટ્ટમેવ પકાસિતં. વક્ખતિ હિ પરિયોસાને ‘‘વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિત’’ન્તિ. નિય્યાતનેતિ નિગમને. ફલેનાતિ પત્તબ્બફલેન પટિપદાય સમ્પાપકહેતુનો દસ્સિતત્તા. યથા હિ તિવિધો હેતુ ઞાપકો, નિબ્બત્તકો, સમ્પાપકોતિ, એવં તિવિધં ફલં ઞાપેતબ્બં, નિબ્બત્તેતબ્બં, સમ્પાપેતબ્બન્તિ. તસ્મા પત્તબ્બફલેન નિબ્બાનેન તંસમ્પાપકહેતુભૂતાય પટિપદાય દસ્સિતત્તાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ફલેન હેત્થા’’તિઆદિ. અયં વુચ્ચતીતિ એવં નિબ્બાનફલા અયં ‘‘સમ્માપટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. અસેસવિરાગા અસેસનિરોધાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન અવિજ્જાય અસેસવિરજ્જનતો અસેસનિરુજ્ઝનતો ચ. પદદ્વયેનપિ અનુપ્પાદનિરોધમેવ વદતિ. તઞ્હિ નિબ્બાનં. દુતિયવિકપ્પે અયં એત્થ અધિપ્પાયો – યેન મગ્ગેન કરણભૂતેન અસેસનિરોધો હોતિ, અવિજ્જાય અસેસનિરોધો યં આગમ્મ હોતિ, તં મગ્ગં દસ્સેતુન્તિ. એવઞ્હિ સતીતિ એવં પદભાજનસ્સ નિબ્બાનસ્સ પદત્થે સતિ. સાનુભાવા પટિપદા વિભત્તા હોતીતિ અવિજ્જાય અસેસનિરોધહેતુપટિપદા તત્થ સાતિસયસામત્થિયસમાયોગતો સાનુભાવા વિભત્તા હોતિ. મિચ્છાપટિપદાગહણેનેત્થ વટ્ટસ્સપિ વિભત્તત્તા વુત્તં ‘‘વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિત’’ન્તિ.

પટિપદાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના

૪. વિપ્ફન્દન્તીતિ નિમિસનવસેન. અનિમિસેહીતિ વિગતનિમિસેહિ ઉમ્મીલન્તેહેવ. તેન વુત્તં મહાપદાને. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘વિપસ્સી’’તિ પદે, એતસ્મિં વા ‘‘અનિમિસેહી’’તિઆદિકે યથાગતે સુત્તન્તે.

મહાપુરિસસ્સ અનિમિસલોચનતો ‘‘વિપસ્સી’’તિ સમઞ્ઞાપટિલાભસ્સ કારણં વુત્તં, તં અકારણં અઞ્ઞેસમ્પિ મહાસત્તાનં ચરિમભવે અનિમિસલોચનત્તાતિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિં વત્વા તતો પન અઞ્ઞમેવ કારણં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પલાળયમાનસ્સાતિ તોસેન્તસ્સ. અનાદરે ચેતં સામિવચનં. અટ્ટસ્સાતિ અત્થસ્સ.

પુઞ્ઞુસ્સયસઙ્ખાતો ભગો અસ્સ અતિસયેન અત્થીતિ ભગવાતિ ‘‘ભાગ્યસમ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. સમ્માતિ સમ્મદેવ યાથાવતો, ઞાયેન કારણેનાતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘નયેન હેતુના’’તિ. સં-સદ્દો ‘‘સામ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ ‘‘સામં પચ્ચત્તપુરિસકારેના’’તિ, સયમ્ભુઞાણેનાતિ અત્થો. સમ્મા, સામં બુજ્ઝિ એતેનાતિ સમ્બોધો વુચ્ચતિ મગ્ગઞાણં, ‘‘બુજ્ઝતિ એતેના’’તિ કત્વા ઇધ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સપિ સઙ્ગહો. બોધિમા સત્તો બોધિસત્તો, પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપો યથા ‘‘સાકપત્થવો’’તિ. બુજ્ઝનકસત્તોતિ એત્થ મહાબોધિયાનપટિપદાય બુજ્ઝતીતિ બોધિ ચ સો સત્તવિસેસયોગતો સત્તો ચાતિ બોધિસત્તો. પત્થયમાનો પવત્તતીતિ ‘‘કુદાસ્સુ નામ મહન્તં બોધિં પાપુણિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતચ્છન્દો પટિપજ્જતિ. દુક્ખન્તિ જાતિઆદિમૂલકં દુક્ખં. કામં ચુતુપપાતાપિ મરણજાતિયો, ‘‘જાયતિ મીયતી’’તિ પન વત્વા ‘‘ચવતિ ઉપપજ્જતી’’તિ વચનં ન એકભવપરિયાપન્નાનં તેસં ગહણં, અથ ખો નાનાભવપરિયાપન્નાનં એકજ્ઝં ગહણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં…પે… વુત્ત’’ન્તિ. તસ્સ નિસ્સરણન્તિ તસ્સ જરામરણસ્સ નિસ્સરણન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા મહાસત્તો જિણ્ણબ્યાધિમતે દિસ્વા પબ્બજિતો, તસ્માસ્સ જરામરણમેવ આદિતો ઉપટ્ઠાસિ.

ઉપાયમનસિકારેનાતિ ઉપાયેન વિધિના ઞાયેન મનસિકારેન પથેન મનસિકારસ્સ પવત્તનતો. સમાયોગો અહોસીતિ યાથાવતો પટિવિજ્ઝનવસેન સમાગમો અહોસિ. યોનિસો મનસિકારાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ તસ્સ ‘‘યોનિસો મનસિકારેના’’તિ હેતુમ્હિ કરણવચનેન આહ. જાતિયા ખો સતિ જરામરણન્તિ ‘‘કિમ્હિ નુ ખો સતિ જરામરણં હોતિ, કિં પચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ જરામરણે કારણં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ બોધિસત્તસ્સ ‘‘યસ્મિં સતિ યં હોતિ, અસતિ ચ ન હોતિ, તં તસ્સ કારણ’’ન્તિ એવં અબ્યભિચારજાતિકારણપરિગ્ગણ્હનેન ‘‘જાતિયા ખો સતિ જરામરણં હોતિ, જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ યા જરામરણસ્સ કારણપરિગ્ગાહિકા પઞ્ઞા ઉપ્પજ્જિ, તાય ઉપ્પજ્જન્તિયા ચસ્સ અભિસમયો પટિવેધો અહોસીતિ અત્થો.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. હીતિ નિપાતમત્તં. ઇદન્તિ યથાવુત્તસ્સ વટ્ટસ્સ પચ્ચક્ખતો ગહણં. તેનાહ ‘‘એવમિદ’’ન્તિ. ઇધ અવિજ્જાય સમુદયસ્સ આગતત્તા ‘‘એકાદસસુ ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં. સમુદયં સમ્પિણ્ડેત્વાતિ સઙ્ખારાદીનં સમુદયં એકજ્ઝં ગહેત્વા. અનેકવારઞ્હિ સમુદયદસ્સનવસેન ઞાણસ્સ પવત્તત્તા ‘‘સમુદયો સમુદયો’’તિ આમેડિતવચનં. અથ વા ‘‘એવં સમુદયો હોતી’’તિ ઇદં ન કેવલં નિબ્બત્તિદસ્સનપરં, અથ ખો પટિચ્ચસમુપ્પાદસદ્દો વિય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન ઇધ સમુદયસદ્દો નિબ્બત્તિમુખેન પચ્ચયત્તં વદતિ. વિઞ્ઞાણાદયો ચ યાવન્તો ઇધ પચ્ચયધમ્મા નિદ્દિટ્ઠા, તે સામઞ્ઞરૂપેન બ્યાપનિચ્છાવસેન ગણ્હન્તો ‘‘સમુદયો સમુદયો’’તિ અવોચ. તેનાહ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાનં સમુદયો હોતી’’તિ. દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખૂતિ સમુદયસ્સ પચ્ચક્ખતો દસ્સનભાવો ચક્ખુ. ઞાતટ્ઠેનાતિ ઞાતભાવેન. પજાનનટ્ઠેનાતિ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખારાદિતંતંપચ્ચયધમ્મપવત્તિયા એતસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો’’તિ પકારતો વા જાનનટ્ઠેન. પટિવેધનટ્ઠેનાતિ ‘‘અયં અવિજ્જાદિ પચ્ચયધમ્મો ઇમસ્સ સઙ્ખારાદિકસ્સ પચ્ચયભાવતો સમુદયો’’તિ પટિવિજ્ઝનટ્ઠેન. ઓભાસનટ્ઠેનાતિ સમુદયભાવપટિચ્છાદકસ્સ મોહન્ધકારસ્સ કિલેસન્ધકારસ્સ વિધમનવસેન અવભાસનવસેન. તં પનેતં ‘‘ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના વુત્તં ઞાણં. નિરોધવારેતિ પટિલોમવારે. સો હિ ‘‘કિસ્સ નિરોધા જરામરણનિરોધો’’તિ નિરોધકિત્તનવસેન આગતો.

વિપસ્સીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૧૦. સિખીસુત્તાદિવણ્ણના

૫-૧૦. ન એવં યોજેત્વાતિ ‘‘સિખિસ્સપી’’તિઆદિના સમુચ્ચયવસેન એવં ન યોજેત્વા. કસ્માતિઆદિના તત્થ કારણં વદતિ. એકાસને અદેસિતત્તાતિ વુત્તમેવત્થં પાકટં કાતું ‘‘નાનાઠાનેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં. યદિપિ તાનિ વિસું વિસું વુત્તભાવેન દેસિતાનિ, અત્થવણ્ણના પન એકસદિસા તદત્થસ્સ અભિન્નત્તા. ‘‘બુદ્ધા જાતા’’તિ ન અઞ્ઞો આચિક્ખતીતિ યોજના. ન હિ મહાબોધિસત્તાનં પચ્છિમભવે પરોપદેસેન પયોજનં અત્થિ. ગતમગ્ગેનેવાતિ પટિપત્તિગમનેન ગતમગ્ગેનેવ પચ્છિમમહાબોધિસત્તા ગચ્છન્તિ, અયમેત્થ ધમ્મતા. ગચ્છન્તીતિ ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ પતિટ્ઠિતચિત્તા સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યાથાવતો ભાવેત્વા સમ્માસમ્બોધિયા અભિસમ્બુજ્ઝનવસેન પવત્તન્તીતિ અત્થો. યથા પન તેસં પઠમવિપસ્સનાભિનિવેસો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સબ્બબોધિસત્તા હી’’તિઆદિ વુત્તં. બુદ્ધભાવાનં વિપસ્સના, બુદ્ધત્થાય વા વિપસ્સના બુદ્ધવિપસ્સના.

સિખીસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બુદ્ધવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.