૫. પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. એવં તં કુસિનારાય હોતીતિ યથા અનુરોધપુરસ્સ થૂપારામો દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં, એવં તં ઉય્યાનં કુસિનારાય દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં હોતિ. તસ્માતિ યસ્મા નગરં પવિસિતુકામા ઉય્યાનતો ઉપેચ્ચ વત્તન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ ઉપવત્તનન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા. તન્તિ સાલપન્તિભાવેન ઠિતં સાલવનં. અન્તરેનાતિ વેમજ્ઝે. અપ્પમજ્જનં અપ્પમાદો, સો પન અત્થતો ઞાણૂપસંહિતા સતિ. યસ્મા તત્થ સતિયા બ્યાપારો સાતિસયો, તસ્મા ‘‘સતિઅવિપ્પવાસેના’’તિ વુત્તં. અપ્પમાદપદેયેવ પક્ખિપિત્વા અભાસિ અત્થતો તસ્સ સકલસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ સઙ્ગણ્હનતો.

ઝાનાદીસુ ચિત્તે ચ પરમુક્કંસગતવસીભાવતાય ‘‘એત્તકે કાલે એત્તકા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં પરિનિબ્બાનપરિકમ્મન્તિ અધિપ્પેતં. થેરોતિ અનુરુદ્ધત્થેરો.

અયમ્પિ ચાતિ યથાવુત્તપઞ્ચસટ્ઠિયા ઝાનાનં સમાપન્નકથાપિ સઙ્ખેપકથા એવ. કસ્મા? યસ્મા ભગવા તદા દેવસિકં વળઞ્જનસમાપત્તિયો સબ્બાપિ અપરિહાપેત્વા સમાપજ્જિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો’’તિઆદિમાહ. ચતુવીસતિ…પે… પવિસિત્વાતિ એત્થ કેચિ તાવ આહુ ‘‘ભગવા દેવસિકં દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તું મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તુમેવ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તસ્મા તદાપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘તથાગતં, ભિક્ખવે, અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દ્વે વિતક્કા બહુલં સમુદાચરન્તિ ખેમો ચ વિતક્કો પવિવેકો ચ વિતક્કો’તિ (ઇતિવુ. ૩૮). ખેમો હિ વિતક્કો ભગવતો મહાકરુણાસમાપત્તિં પૂરેત્વા ઠિતો, પવિવેકવિતક્કો અરહત્તફલસમાપત્તિં. બુદ્ધાનં હિ ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો મત્થકપ્પત્તો સમાપત્તીસુ વસીભાવો, તસ્મા સમાપજ્જનવુટ્ઠાનાનિ કતિપયચિત્તક્ખણેહેવ ઇજ્ઝન્તિ. પઞ્ચ રૂપાવચરસમાપત્તિયો ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો અપ્પમઞ્ઞાસમાપત્તિયા સદ્ધિં નિરોધસમાપત્તિ અરહત્તફલસમાપત્તિ ચાતિ દ્વાદસેતા સમાપત્તિયો ભગવા પચ્ચેકં દિવસે દિવસે કોટિસતસહસ્સક્ખત્તું પુરેભત્તં સમાપજ્જતિ, તથા પચ્છાભત્તન્તિ એવં ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં વળઞ્જનકકસિણસમાપત્તિયો’’તિ.

અપરે પનાહુ ‘‘યં તં ભગવતા અભિસમ્બોધિદિવસે પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગમુખેન પટિલોમનયેન જરામરણતો પટ્ઠાય ઞાણં ઓતારેત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનં આરભન્તેન યથા નામ પુરિસો સુવિદુગ્ગં મહાગહનં મહાવનં છિન્દન્તો અન્તરન્તરા નિસાનસિલાયં ફરસું નિસિતં કરોતિ, એવમેવં નિસાનસિલાસદિસિયો સમાપત્તિયો અન્તરન્તરા સમાપજ્જિત્વા ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવં સમ્પાદેતું અનુલોમપટિલોમતો પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ લક્ખકોટિસમાપત્તિસમાપજ્જનવસેન સમ્મસનઞાણં પવત્તેતિ, તદનુસારેન ભગવા બુદ્ધભૂતોપિ અનુલોમપટિલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગમુખેન વિપસ્સનાવસેન દિવસે દિવસે લક્ખકોટિફલસમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં, ‘ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો પવિસિત્વા’’’તિ.

ઇમાનિ દ્વેપિ સમનન્તરાનેવ પચ્ચવેક્ખણાયપિ યેભુય્યેન નાનન્તરિયકતાય ઝાનપક્ખિકભાવતો. યસ્મા સબ્બપચ્છિમં ભવઙ્ગચિત્તં તતો તતો ચવનતો ‘‘ચુતી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ન કેવલં અયમેવ ભગવા, અથ ખો સબ્બેપિ સત્તા ભવઙ્ગચિત્તેનેવ ચવન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. દુક્ખસચ્ચેનાતિ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નેન ચુતિચિત્તેન કાલં કાલકિરિયં કરોન્તિ પાપુણન્તિ, કાલગમનતો વા કરોન્તિ પેચ્ચાતિ.

પટિભાગપુગ્ગલવિરહિતો સીલાદિગુણેહિ અસદિસતાય સદિસપુગ્ગલરહિતો. સઙ્ખારા વૂપસમ્મન્તિ એત્થાતિ વૂપસમોતિ એવં સઙ્ખાતં ઞાતં કથિતં નિબ્બાનમેવ સુખન્તિ. લોમહંસનકોતિ લોમાનં હટ્ઠભાવાપાદનો. ભિંસનકોતિ અવીતરાગાનં ભયજનકો આસિ અહોસિ. સબ્બાકારવરગુણૂપેતેતિ સબ્બેહિ આકારવરેહિ ઉત્તમકારણેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતે. અસઙ્કુટિતેનાતિ અકુટિતેન વિપ્ફારિકાભાવતો. સુવિકસિતેનેવાતિ પીતિસોમનસ્સયોગતો સુટ્ઠુ વિકસિતેન. વેદનં અધિવાસેસિ સભાવસમુદયાદિતો સુટ્ઠુ પઞ્ઞાતત્તા. અનાવરણવિમોક્ખો સબ્બસો નિબ્બિદભાવો. તેનાહ ‘‘અપઞ્ઞત્તિભાવૂપગમો’’તિ. પજ્જોતનિબ્બાનસદિસોતિ પદીપસ્સ નિબ્બાનસદિસો તત્થ વિલીયિત્વા અવટ્ઠાનાભાવતો.

પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રહ્મસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.