૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સનઙ્કુમારસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. પોરાણકત્તાતિ નિબ્બત્તિત્વા ચિરકાલત્તા. જાતત્તા જનો, તં ઇતો જનેતો, તસ્મિં. ખત્તિયો સેટ્ઠો લોકમરિયાદપરિપાલનાદિના સમ્માપટિપત્તિયં સત્તાનં નિયોજનેન બહુકારત્તા. સો હિ પરે તથા પટિપાદેન્તો સયમ્પિ તત્થ પતિટ્ઠિતોયેવ હોતીતિ સેટ્ઠો વુત્તો. પટિપક્ખવિજ્ઝનટ્ઠેન પુબ્બેનિવાસાદીનં વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જાતિ. સદ્ધાહિરોત્તપ્પબાહુસચ્ચવીરિયસતિપઞ્ઞાતિ ઇમે સત્ત સદ્ધમ્મા. ચરન્તિ અગતપુબ્બં દિસં એતેહીતિ ચરણાનિ, સીલાદયો પન્નરસ ધમ્મા.

સનઙ્કુમારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દેવદત્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. અપ્પઞ્ઞત્તે એવ સિક્ખાપદે છેજ્જગામિકમ્મસ્સ કતત્તા સલિઙ્ગેનેવ ચ ઠિતત્તા ‘‘દેવદત્તો સાસનતો પક્કન્તો’’તિ ન વત્તબ્બોતિ અચિરપક્કન્તેતિ એત્થ ‘‘સાસનતો પક્કન્તે’’તિ અવત્વા ‘‘વેળુવનતો ગયાસીસં ગતે’’તિ વુત્તં. પકતત્તો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, ન અપકતત્તોતિ. વળવાયાતિ વળવાય કુચ્છિયં જાતં.

દેવદત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અન્ધકવિન્દસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. જનતન્તિ જનાનં સમૂહં, જનસઞ્ચરણટ્ઠાનન્તિ અત્થો. મનુસ્સાનં અનુપચારેતિ યત્તકે કસનાદિકિચ્ચં કરોન્તાનં સઞ્ચારો હોતિ, એત્તકં અતિક્કમિત્વા અનુપચારે. સંયોજનવિપ્પમોક્ખાતિ સંયોજનવિમોક્ખહેતુ. વિવેકરતિં પવિવેકસુખજ્ઝાનં અલભન્તો. ચિત્તાનુરક્ખણત્થન્તિ પુબ્બે મં મનુસ્સા ‘‘અરઞ્ઞવાસેન પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો’’તિ મઞ્ઞિંસુ, ઇદાનિ ગામન્તે વસન્તં દિસ્વા ગણસઙ્ગણિકાય નિવુટ્ઠોતિ અપ્પસાદં આપજ્જિસ્સન્તિ. યદિપિ મે ઇધ અભિરતિ નત્થિ, એવં સન્તેપિ ઇધેવ વસિસ્સામીતિ વિક્ખિત્તચિત્તેન હુત્વા ન વસિતબ્બં, કો અત્થો ચિત્તવસં ગન્ત્વાતિ અધિપ્પાયો. સતિપટ્ઠાનપરાયણોતિ સતિપટ્ઠાનભાવનારતો. એવં હિસ્સ ગણવાસોપિ પાસંસો વિવેકવાસેન વિના સમણકિચ્ચસ્સ અસિજ્ઝનતો.

વટ્ટભયતો પમુત્તો અજ્ઝાસયવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

નિસીદિ તત્થ ભિક્ખૂતિ ઇમિના સત્તૂપલદ્ધિયા અનિસ્સિતત્તા યથારુચિયા તેસં નિસજ્જં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ.

ઇમિના ચ ઇમિના ચ આકારેન જાતન્તિ ન અનુસ્સવદસ્સનમેતં, ન અનુસ્સવગ્ગહણં. તક્કહેતુ નયહેતુ વા ન વદામીતિ યોજના. પિટકં ગન્થો સમ્પદીયતિ એતસ્સાતિ પિટકસમ્પદાનં, ગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનતો તેન પિટકસ્સ ઉગ્ગણ્હનકભાવેન, કેનચિ ગન્થાનુસારેન એવં ન વદામીતિ અત્થો. બ્રહ્મસ્સ સેટ્ઠસ્સ ધમ્મસ્સ ચરિયં વાચસિકં પવત્તતીતિ બ્રહ્મચરિયં, ધમ્મદેસના. ભાવિતેન મરણસ્સ સબ્બસો ભાગેન વિપ્પહાનેન મરણપરિચ્ચાગીનં. તે ચ ખીણજાતિકાતિ આહ ‘‘ખીણાસવાન’’ન્તિ.

દસધા દસાતિ દસક્ખત્તું દસ. અઞ્ઞન્તિ પઞ્ચસતાધિકસહસ્સતો અઞ્ઞં. પુઞ્ઞભાગિનોતિ વિવટ્ટનિસ્સિતપુઞ્ઞસ્સ ભાગિનો તસ્સા દેસનાય એત્તકા સત્તા જાતાતિ ગણેતું અહં ન સક્કોમીતિ દસ્સેતિ. બ્રહ્મધમ્મદેસનન્તિ બ્રહ્મુના વુત્તં આહ.

અન્ધકવિન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અરુણવતીસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. અભિભૂ સમ્ભવોતિ તેસં દ્વિન્નં મહાથેરાનં નામાનિ. તેસં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. એતે દ્વે તસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકાતિ દસ્સેતિ. અવજ્ઝાયન્તીતિ હેટ્ઠા કત્વા ચિન્તેન્તિ. ખિય્યન્તિ તં લામકતો ચિન્તેતબ્બતં પાપેન્તિ પાપકતં કરોન્તિ. વિત્થારયન્તાતિ તમેવ લામકતો ચિન્તેતબ્બતં વેપુલ્લં પાપેન્તા. સબ્બે પાસણ્ડા અત્તનો અત્તનો સમયે સિદ્ધન્તે સબ્બે દેવમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો સમયે પટિલાભે પટિલદ્ધઅત્થે પુરિસકારં વણ્ણયન્તીતિ યોજના.

આરમ્ભવીરિયન્તિ મચ્ચુસેનાસઙ્ખાતકિલેસધુનને આરમ્ભવીરિયં, યા ‘‘આરમ્ભધાતૂ’’તિ વુચ્ચતિ. નિક્કમવીરિયન્તિ કોસજ્જપટિપક્ખભૂતં વીરિયં, યા ‘‘નિક્કમધાતૂ’’તિ વુચ્ચતિ. પયોગં કરોથાતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતરં ભાવનાભિયોગં પવત્તેથાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરક્કમથા’’તિ. કિલેસસેના નામ રાગાદિકિલેસસમૂહો, સો મરણપચ્ચયભાવતો ‘‘મચ્ચુનો સેના’’તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૭૫, ૨૭૬). ખન્ધાનં પઠમાભિનિબ્બત્તિ જાતિ, તદઞ્ઞં પન તેસં પટિપાટિ પવત્તં સંસારોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘જાતિઞ્ચ સંસારઞ્ચા’’તિ. યસ્મા ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિઆદીસુ તસ્મિં તસ્મિં ભવે આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નખન્ધપ્પવત્તિ ‘‘જાતી’’તિ વુચ્ચતિ, સા એવ યાવ પરિનિબ્બાના અપરાપરં પવત્તમાનો સંસારો ‘‘ઇતો ચિતો સંસરણ’’ન્તિ કત્વા, તસ્મા આહ ‘‘જાતિસઙ્ખાતં વા સંસાર’’ન્તિ. પરિચ્છેદન્તિ પરિયોસાનં. ઓભાસં ફરીતિ સમ્બન્ધો. આલોકટ્ઠાનેતિ અત્તના કતઆલોકટ્ઠાને. આલોકકિચ્ચં નત્થીતિ અન્ધકારટ્ઠાને આલોકદસ્સનં વિય આલોકટ્ઠાને આલોકદસ્સનકિચ્ચં નત્થિ. તસ્મા તેસં સત્તાનં ‘‘કિં આલોકો અયં, કસ્સ નુ ખો અયં આલોકો’’તિ? વિચિનન્તાનં ચિન્તેન્તાનં. સબ્બેતિ સહસ્સિલોકધાતુયં સબ્બે દેવમનુસ્સા. ઓસટાય પરિસાયાતિ ધમ્મસ્સવનત્થં સબ્બોસટાય પરિચિતપરિચ્છિન્નાય પરિસાય. સદ્દં સુણિંસૂતિ ન કેવલં સદ્દમેવ સુણિંસુ, અથ ખો અત્થોપીતિ યથાધિપ્પેતો તેસં પકતિસવનુપચારે વિય પાકટો અહોસિ, તિસહસ્સિલોકધાતું વિઞ્ઞાપેસીતિ.

અરુણવતીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. એવં તં કુસિનારાય હોતીતિ યથા અનુરોધપુરસ્સ થૂપારામો દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં, એવં તં ઉય્યાનં કુસિનારાય દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં હોતિ. તસ્માતિ યસ્મા નગરં પવિસિતુકામા ઉય્યાનતો ઉપેચ્ચ વત્તન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ ઉપવત્તનન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા. તન્તિ સાલપન્તિભાવેન ઠિતં સાલવનં. અન્તરેનાતિ વેમજ્ઝે. અપ્પમજ્જનં અપ્પમાદો, સો પન અત્થતો ઞાણૂપસંહિતા સતિ. યસ્મા તત્થ સતિયા બ્યાપારો સાતિસયો, તસ્મા ‘‘સતિઅવિપ્પવાસેના’’તિ વુત્તં. અપ્પમાદપદેયેવ પક્ખિપિત્વા અભાસિ અત્થતો તસ્સ સકલસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ સઙ્ગણ્હનતો.

ઝાનાદીસુ ચિત્તે ચ પરમુક્કંસગતવસીભાવતાય ‘‘એત્તકે કાલે એત્તકા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં પરિનિબ્બાનપરિકમ્મન્તિ અધિપ્પેતં. થેરોતિ અનુરુદ્ધત્થેરો.

અયમ્પિ ચાતિ યથાવુત્તપઞ્ચસટ્ઠિયા ઝાનાનં સમાપન્નકથાપિ સઙ્ખેપકથા એવ. કસ્મા? યસ્મા ભગવા તદા દેવસિકં વળઞ્જનસમાપત્તિયો સબ્બાપિ અપરિહાપેત્વા સમાપજ્જિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો’’તિઆદિમાહ. ચતુવીસતિ…પે… પવિસિત્વાતિ એત્થ કેચિ તાવ આહુ ‘‘ભગવા દેવસિકં દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તું મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તુમેવ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તસ્મા તદાપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘તથાગતં, ભિક્ખવે, અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દ્વે વિતક્કા બહુલં સમુદાચરન્તિ ખેમો ચ વિતક્કો પવિવેકો ચ વિતક્કો’તિ (ઇતિવુ. ૩૮). ખેમો હિ વિતક્કો ભગવતો મહાકરુણાસમાપત્તિં પૂરેત્વા ઠિતો, પવિવેકવિતક્કો અરહત્તફલસમાપત્તિં. બુદ્ધાનં હિ ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો મત્થકપ્પત્તો સમાપત્તીસુ વસીભાવો, તસ્મા સમાપજ્જનવુટ્ઠાનાનિ કતિપયચિત્તક્ખણેહેવ ઇજ્ઝન્તિ. પઞ્ચ રૂપાવચરસમાપત્તિયો ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો અપ્પમઞ્ઞાસમાપત્તિયા સદ્ધિં નિરોધસમાપત્તિ અરહત્તફલસમાપત્તિ ચાતિ દ્વાદસેતા સમાપત્તિયો ભગવા પચ્ચેકં દિવસે દિવસે કોટિસતસહસ્સક્ખત્તું પુરેભત્તં સમાપજ્જતિ, તથા પચ્છાભત્તન્તિ એવં ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં વળઞ્જનકકસિણસમાપત્તિયો’’તિ.

અપરે પનાહુ ‘‘યં તં ભગવતા અભિસમ્બોધિદિવસે પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગમુખેન પટિલોમનયેન જરામરણતો પટ્ઠાય ઞાણં ઓતારેત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનં આરભન્તેન યથા નામ પુરિસો સુવિદુગ્ગં મહાગહનં મહાવનં છિન્દન્તો અન્તરન્તરા નિસાનસિલાયં ફરસું નિસિતં કરોતિ, એવમેવં નિસાનસિલાસદિસિયો સમાપત્તિયો અન્તરન્તરા સમાપજ્જિત્વા ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવં સમ્પાદેતું અનુલોમપટિલોમતો પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ લક્ખકોટિસમાપત્તિસમાપજ્જનવસેન સમ્મસનઞાણં પવત્તેતિ, તદનુસારેન ભગવા બુદ્ધભૂતોપિ અનુલોમપટિલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગમુખેન વિપસ્સનાવસેન દિવસે દિવસે લક્ખકોટિફલસમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં, ‘ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો પવિસિત્વા’’’તિ.

ઇમાનિ દ્વેપિ સમનન્તરાનેવ પચ્ચવેક્ખણાયપિ યેભુય્યેન નાનન્તરિયકતાય ઝાનપક્ખિકભાવતો. યસ્મા સબ્બપચ્છિમં ભવઙ્ગચિત્તં તતો તતો ચવનતો ‘‘ચુતી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ન કેવલં અયમેવ ભગવા, અથ ખો સબ્બેપિ સત્તા ભવઙ્ગચિત્તેનેવ ચવન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. દુક્ખસચ્ચેનાતિ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નેન ચુતિચિત્તેન કાલં કાલકિરિયં કરોન્તિ પાપુણન્તિ, કાલગમનતો વા કરોન્તિ પેચ્ચાતિ.

પટિભાગપુગ્ગલવિરહિતો સીલાદિગુણેહિ અસદિસતાય સદિસપુગ્ગલરહિતો. સઙ્ખારા વૂપસમ્મન્તિ એત્થાતિ વૂપસમોતિ એવં સઙ્ખાતં ઞાતં કથિતં નિબ્બાનમેવ સુખન્તિ. લોમહંસનકોતિ લોમાનં હટ્ઠભાવાપાદનો. ભિંસનકોતિ અવીતરાગાનં ભયજનકો આસિ અહોસિ. સબ્બાકારવરગુણૂપેતેતિ સબ્બેહિ આકારવરેહિ ઉત્તમકારણેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતે. અસઙ્કુટિતેનાતિ અકુટિતેન વિપ્ફારિકાભાવતો. સુવિકસિતેનેવાતિ પીતિસોમનસ્સયોગતો સુટ્ઠુ વિકસિતેન. વેદનં અધિવાસેસિ સભાવસમુદયાદિતો સુટ્ઠુ પઞ્ઞાતત્તા. અનાવરણવિમોક્ખો સબ્બસો નિબ્બિદભાવો. તેનાહ ‘‘અપઞ્ઞત્તિભાવૂપગમો’’તિ. પજ્જોતનિબ્બાનસદિસોતિ પદીપસ્સ નિબ્બાનસદિસો તત્થ વિલીયિત્વા અવટ્ઠાનાભાવતો.

પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રહ્મસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.