૬. બ્રહ્મસંયુત્તં

૧. પઠમવગ્ગો

૧. બ્રહ્માયાચનસુત્તવણ્ણના

૧૭૨. પરિવિતક્કો ઉદપાદીતિ ધમ્મગમ્ભીરતાપચ્ચવેક્ખણહેતુકો ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કો ઉપ્પજ્જિ. અયં પરિવિતક્કો કસ્મા ઉદપાદિ? કત્થ ચ ઉદપાદીતિ તં સબ્બં વિભાવેતું ‘‘સબ્બબુદ્ધાન’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ આચરિતો ચેવ આચરન્તેહિ ચ સમ્મદેવ આચરિતોતિ અત્થો. એતેન અયં પરિવિતક્કો સબ્બબુદ્ધાનં પઠમાભિસમ્બોધિયં ઉપ્પજ્જતેવાતિ અયમેત્થ ધમ્મતાતિ દસ્સેતિ. તત્થ અટ્ઠમે સત્તાહેતિ ઇદં સત્તમસત્તાહતો પરં સત્તાહબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નત્તા વુત્તં, ન પન ઇતરેસં વિય અટ્ઠમસ્સ નામ સત્તાહસ્સ પવત્તિતસ્સ સબ્ભાવા. સપચ્ચગ્ઘેતિ મહગ્ઘે. ‘‘પચ્ચગ્ઘે’’તિ વા પાઠો, અભિનવેતિ અત્થો. સેલમયેતિ મુગ્ગવણ્ણસિલામયે.

પટિવિદ્ધોતિ સયમ્ભુઞાણેન ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના પટિમુખં નિબ્બિજ્ઝનવસેન પત્તો, યાથાવતો અવબુદ્ધોતિ અત્થો. ધમ્મોતિ ચતુસચ્ચધમ્મો તબ્બિનિમુત્તસ્સ પટિવિજ્ઝિતબ્બધમ્મસ્સ અભાવતો. ગમ્ભીરોતિ મહાસમુદ્દો વિય મકસતુણ્ડસૂચિયા અઞ્ઞત્ર સમુપચિતપરિપક્કઞાણસમ્ભારેહિ અઞ્ઞેસં ઞાણેન અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ઉત્તાનપટિક્ખેપવચનમેત’’ન્તિ. યો અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠો, સો ઓગાહિતું અસક્કુણેય્યતાય સરૂપતો વિસેસતો ચ પસ્સિતું ન સક્કાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરત્તાવ દુદ્દસો’’તિ. દુક્ખેન દટ્ઠબ્બોતિ કિચ્છેન કેનચિ કદાચિદેવ દટ્ઠબ્બો. યં પન દટ્ઠુમેવ ન સક્કા, તસ્સ ઓગાહેત્વા અનુ અનુ બુજ્ઝનકો કદાચિ નત્થીતિ આહ ‘‘દુદ્દસત્તાવ દુરનુબોધો’’તિ. દુક્ખેન અવબુજ્ઝિતબ્બો અવબોધસ્સ દુક્કરભાવતો. ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમં નુ ખો દુક્કરતરં વા દુરભિસમ્ભવતરં વા’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૧૫) સુત્તપદં વત્તબ્બં. સન્તારમ્મણતાય વા સન્તો. નિબ્બુતસબ્બપરિળાહતાય નિબ્બુતો. અત્તનો પચ્ચયેહિ પધાનભાવં નીતોતિ વા પણીતો. અતિત્તિકરણટ્ઠેન અતપ્પકો સાદુરસભોજનં વિય. તત્થ ચ નિરોધસચ્ચં સન્તં આરમ્મણન્તિ સન્તારમ્મણં, મગ્ગસચ્ચં સન્તં સન્તારમ્મણઞ્ચાતિ સન્તારમ્મણં, અનુપસન્તસભાવાનં કિલેસાનં સઙ્ખારાનઞ્ચ અભાવતો સન્તો. નિબ્બુતસબ્બપરિળાહત્તા નિબ્બુતો. સન્તપણીતભાવેનેવ તદત્થાય અસેચનકતાય અતપ્પકતા દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘ઇદં દ્વયં લોકુત્તરમેવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. ઉત્તમઞાણસ્સ વિસયત્તા ન તક્કેન અવચરિતબ્બો. તતો એવ નિપુણઞાણગોચરતાય સણ્હસુખુમસભાવત્તા ચ નિપુણો. બાલાનં અવિસયત્તા યથાવુત્તેહિ પણ્ડિતેહિ એવ વેદિતબ્બોતિ પણ્ડિતવેદનીયો. આલીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન સેવીયન્તીતિ આલયા, પઞ્ચ કામગુણા. આલયન્તિ અલ્લીયન્તિ અભિરમણવસેન સેવન્તીતિ આલયા, તણ્હાવિચરિતાનિ. રમન્તીતિ રતિં વિન્દન્તિ કીળન્તિ લળન્તિ. આલયરતાતિ આલયનિરતા.

ઠાનં સન્ધાયાતિ ઠાનસદ્દં સન્ધાય, અત્થકો પન ઠાનન્તિ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદો એવ અધિપ્પેતો. તિટ્ઠતિ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ હિ ઠાનં, સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયભૂતા અવિજ્જાદયો. ઇમેસં સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, અવિજ્જાદયો. ઇદપ્પચ્ચયા એવ ઇદપ્પચ્ચયતા યથા ‘‘દેવો એવ દેવતા’’. ઇદપ્પચ્ચયાનં વા અવિજ્જાદીનં અત્તનો ફલં પતિ પચ્ચયભાવો ઉપ્પાદનસમત્થતા ઇદપ્પચ્ચયતા. તેન પરમત્થપચ્ચયલક્ખણો પટિચ્ચસમુપ્પાદો દસ્સિતો હોતિ. પટિચ્ચ સમુપ્પજ્જતિ ફલં એતસ્માતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો. પદદ્વયેનપિ ધમ્માનં પચ્ચયટ્ઠો એવ વિભાવિતો. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારાદિપચ્ચયાનં એતં અધિવચન’’ન્તિ. સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયા સઙ્ખારાદિપચ્ચયા, અવિજ્જાદયો. તેસં સઙ્ખારાદિપચ્ચયાનં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૫૭૨-૫૭૩) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. સબ્બસઙ્ખારસમથોતિઆદિ સબ્બન્તિ સબ્બસઙ્ખારસમથાદિઅભિધેય્યં સબ્બં અત્થતો નિબ્બાનમેવ. ઇદાનિ અસ્સ નિબ્બાનભાવં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ નિબ્બાનં. આગમ્માતિ પટિચ્ચ અરિયમગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયહેતુ. સમ્મન્તીતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિવૂપસમવસેન સમ્મન્તિ. તથા સન્તા ચ સવિસેસં ઉપસન્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘વૂપસમ્મન્તી’’તિ. એતેન સબ્બે સઙ્ખારા સમ્મન્તિ એત્થાતિ સબ્બસઙ્ખારસમથો, નિબ્બાનન્તિ દસ્સેતિ. સબ્બસઙ્ખારવિસંયુત્તે હિ નિબ્બાને સબ્બસઙ્ખારવૂપસમપરિયાયો અટ્ઠકથાયં વુત્તો એવ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપધિ, ખન્ધાદયો. પટિનિસ્સટ્ઠાતિ સમુચ્છેદવસેન પરિચ્ચત્તા હોન્તિ. સબ્બા તણ્હાતિ અટ્ઠસતપ્પભેદા સબ્બાપિ તણ્હા. સબ્બે કિલેસરાગાતિ કામરાગરૂપરાગાદિભેદા સબ્બેપિ કિલેસભૂતા રાગા, સબ્બેપિ વા કિલેસા ઇધ ‘‘કિલેસરાગા’’તિ અધિપ્પેતા, ન લોભવિસેસા એવ ચિત્તસ્સ પરિળાહભાવાપાદનતો. યથાહ ‘‘રત્તમ્પિ ચિત્તં વિપરિણતં, દુટ્ઠમ્પિ ચિત્તં વિપરિણતં, મૂળ્હમ્પિ ચિત્તં વિપરિણત’’ન્તિ (પારા. ૨૭૧). વિરજ્જન્તીતિ પલુજ્જન્તિ વિક્ખમ્ભનતો સબ્બસો તેન વિસંયુત્તભાવતો. સબ્બં દુક્ખન્તિ જરામરણાદિભેદં સબ્બં વટ્ટદુક્ખં. ભવેન ભવન્તિ તેન તેન ભવેન ભવન્તરં ભવનિકન્તિભાવેન સંસિબ્બતિ. ફલેન વા સદ્ધિં કમ્મં સતણ્હસ્સેવ આયતિં પુનબ્ભવભાવતો. તતો વાનતો નિક્ખન્તં તત્થ તસ્સ સબ્બસો અભાવતો. ચિરનિસજ્જાચિરભાસનેહિ પિટ્ઠિઆગિલાયનતાલુગલસોસાદિવસેન કાયકિલમથો ચેવ કાયવિહેસા ચ વેદિતબ્બા. સા ચ ખો દેસનાય અત્થમજાનન્તાનં અપટિપજ્જન્તાનઞ્ચ વસેન, જાનન્તાનં પન પટિપજ્જન્તાનઞ્ચ દેસનાય કાયપરિસ્સમોપિ સત્થુ અપરિસ્સમોયેવ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસી’’તિ (ઉદા. ૧૦). તેનેવાહ – ‘‘યા અજાનન્તાનં દેસના નામ, સો મમ કિલમથો અસ્સા’’તિ. ઉભયન્તિ ચિત્તકિલમથો ચિત્તવિહેસા ચાતિ ઉભયમ્પેતં બુદ્ધાનં નત્થિ બોધિમૂલે એવ સમુચ્છિન્નત્તા. અનુબ્રૂહનં સમ્પિણ્ડનં. સોતિ અપિસ્સૂતિ નિપાતો. વુદ્ધિપ્પત્તા વા અચ્છરિયા અનચ્છરિયા, વુદ્ધિઅત્થોપિ હિ -કારો હોતિ યથા ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ. કપ્પાનં સતસહસ્સં ચત્તારિ ચ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ ધમ્મસંવિભાગકરણત્થમેવ પારમિયો પૂરેત્વા ઇદાનિ સમધિગતધમ્મરજ્જસ્સ તત્થ અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિદીપનતા ગાથત્થસ્સ ચ અચ્છરિયતા તસ્સ વુદ્ધિપ્પત્તીતિ વેદિતબ્બં. અત્થદ્વારેન હિ ગાથાનં અનચ્છરિયતા. ગોચરા અહેસુન્તિ ઉપટ્ઠહિંસુ. ઉપટ્ઠાનઞ્ચ વિતક્કેતબ્બતાવાતિ આહ ‘‘પરિવિતક્કયિતબ્બતં પાપુણિંસૂ’’તિ.

યદિ સુખાપટિપદાવ, કથં કિચ્છતાતિ આહ ‘‘પારમીપૂરણકાલે પના’’તિઆદિ. એવમાદીનિ દુપ્પરિચ્ચજાનિ દેન્તસ્સ. હ-ઇતિ વા બ્યત્તન્તિ એતસ્મિં અત્થે નિપાતો. ‘‘એકંસત્થે’’તિ કેચિ. હ બ્યત્તં, એકંસેન વા અલં નિપ્પયોજનં એવં કિચ્છેન અધિગતસ્સ પકાસિતું દેસિતુન્તિ યોજના. હલન્તિ વા અલન્તિ ઇમિના સમાનત્થપદં ‘‘હલન્તિ વદામી’’તિઆદીસુ વિય. રાગદોસફુટ્ઠેહીતિ ફુટ્ઠવિસેન વિય સપ્પેન રાગેન દોસેન ચ ફુટ્ઠેહિ અભિભૂતેહિ. રાગદોસાનુગતેહીતિ રાગદોસેહિ અનુબન્ધેહિ.

નિચ્ચાદીનન્તિ નિચ્ચાદીનં ચતુન્નં વિપલ્લાસાનં. એવંગતન્તિ એવં અનિચ્ચન્તિઆદિના આકારેન પવત્તં બુજ્ઝિતબ્બં. કામરાગરત્તા ચ ભવરાગરત્તા ચ નીવરણેહિ નિવુતચિત્તતાય દિટ્ઠિરાગરત્તા વિપરીતાભિનિવેસેન ન દક્ખન્તિ યાથાવતો ધમ્મં ન પટિવિજ્ઝિસ્સન્તિ. સભાવેનાતિ અવિપરીતસભાવેન. એવં ગાહાપેતુન્તિ અનિચ્ચન્તિઆદિના સભાવેન યાથાવતો ધમ્મં જાનાપેતું. રાગદોસપરેતતાપિ નેસં સમ્મૂળ્હભાવેનેવાતિ આહ ‘‘તમોખન્ધેન આવુટા’’તિ.

ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિયા કારણં વિભાવેતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિના સયમેવ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ. અઞ્ઞાતવેસેનાતિ ઇમસ્સ ભગવતો સાવકભાવૂપગમનેન અઞ્ઞાતવેસેન. ‘‘અઞ્ઞતરતાપસવેસેના’’તિ કેચિ, સો પનસ્સ અરહત્તાધિગમનેનેવ વિગચ્છેય્ય. તિવિધં કારણં અપ્પોસ્સુક્કતાપત્તિયા પટિપક્ખસ્સ બલવભાવો, ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરતા, તત્થ ચ ભગવતો સાતિસયં ગારવન્તિ તં દસ્સેતું ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પટિપક્ખા નામ રાગાદયો કિલેસા સમ્માપટિપત્તિયા અન્તરાયકરત્તા. તેસં બલવભાવતો ચિરપરિભાવનાય સત્તસન્તાનતો દુબ્બિસોધિયતાય તે સત્તે મત્તહત્થિનો વિય દુબ્બલપુરિસં અધિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા અનયબ્યસનં આપાદેન્તા અનેકસતયોજનાયામવિત્થારં સુનિચિતં ઘનસન્નિવેસં કણ્ટકદુગ્ગમ્પિ અધિસેન્તિ. દૂરપભેદદુચ્છેજ્જતાહિ દુબ્બિસોધિયતં પન દસ્સેતું ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચ અન્તો અમટ્ઠતાય કઞ્જિયપુણ્ણા લાબુ, ચિરપારિવાસિકતાય તક્કભરિતા ચાટિ, સ્નેહતિન્તદુબ્બલભાવેન વસાપીતપિલોતિકા, તેલમિસ્સિતતાય અઞ્જનમક્ખિતહત્થો દુબ્બિસોધનીયા વુત્તા. હીનૂપમા ચેતા રૂપપબન્ધભાવતો અચિરકાલિકત્તા ચ મલીનતાય, કિલેસસંકિલેસો એવ પન દુબ્બિસોધનીયતરો અનાદિકાલિકત્તા અરૂપનિસ્સિતત્તા ચ. તેનાહ ‘‘અતિસંકિલિટ્ઠા’’તિ.

યથા ચ દુબ્બિસોધનીયતરતાય, એવં ગમ્ભીરદુદ્દસદુરનુબોધાનમ્પિ વુત્તઉપમા હીનૂપમાવ. ગમ્ભીરોપિ ધમ્મો પટિપક્ખવિધમનેન ઞાણેન વિસદભાવં આપન્નેન સુપાકટો ભવેય્ય, પટિપક્ખવિધમનં પન સમ્માપટિપત્તિપટિબદ્ધં, સા સદ્ધમ્મસ્સવનાધીના, તં સત્થરિ ધમ્મે ચ પસાદાયત્તં. સો ગરુટ્ઠાનિયાનં અજ્ઝેસનહેતુકોતિ પણાલિકાય સત્તાનં ધમ્મસમ્પટિપત્તિયા બ્રહ્માયાચનાનિમિત્તન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ.

ઉપક્કિલેસભૂતં અપ્પં રાગાદિરજં એતસ્સાતિ અપ્પરજં, અપ્પરજં અક્ખિ પઞ્ઞાચક્ખુ યેસં તે તંસભાવાતિ કત્વા અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ઞામયે’’તિઆદિમાહ. અપ્પં રાગાદિરજં યેસં તંસભાવા અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અસ્સવનતાતિ ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિઆદીસુ વિય કરણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘અસ્સવનતાયા’’તિ. દસપુઞ્ઞકિરિયવસેનાતિ દાનાદિદસવિધપુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં વસેન. તેનાહ ‘‘કતાધિકારા’’તિઆદિ. પપઞ્ચસૂદનિયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮૨) પન ‘‘દ્વાદસપુઞ્ઞકિરિયવસેના’’તિ વુત્તં, તં દાનાદીસુ સરણગમન-પરહિતપરિણામનાદિપક્ખિપનવસેન વુત્તં.

રાગાદિમલેન સમલેહિ પૂરણાદીહિ છહિ સત્થારેહિ સત્થુપટિઞ્ઞેહિ કબ્બરચનાવસેન ચિન્તાકવિઆદિભાવે ઠત્વા તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં ચિન્તિતો. તે કિર બુદ્ધકોલાહલાનુસ્સવેન સઞ્જાતકુતૂહલં લોકં વઞ્ચેન્તા કોહઞ્ઞે ઠત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પટિજાનન્તા યં કઞ્ચિ અધમ્મમેવ ‘‘ધમ્મો’’તિ દીપેસું. તેનાહ ‘‘તે હિ પુરેતરં ઉપ્પજ્જિત્વા’’તિઆદિ. અપાપુરેતન્તિ એતં કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પભુતિ પિહિતં નિબ્બાનમહાદ્વારં અરિયમગ્ગં સદ્ધમ્મદેસનાહત્થેન અપાપુર વિવર.

સેલો પબ્બતો ઉચ્ચો હોતિ થિરો ચ, ન પંસુપબ્બતો મિસ્સકપબ્બતો ચાતિ આહ ‘‘સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધની’’તિ. ધમ્મમયં પાસાદન્તિ લોકુત્તરધમ્મમાહ. સો હિ સબ્બસો પસાદાવહો, સબ્બધમ્મે અતિક્કમ્મ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પાસાદસદિસો ચ. પઞ્ઞાપરિયાયો વા ઇધ ધમ્મ-સદ્દોતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞામય’’ન્તિ. સા હિ અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન પાસાદોતિ અભિધમ્મે આગતા. તથા ચાહ –

‘‘પઞ્ઞાપાસાદમારુય્હ, અસોકો સોકિનિં પજં;

પબ્બતટ્ઠોવ ભૂમટ્ઠે, ધીરો બાલે અવેક્ખતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૮);

યથા હીતિઆદીસુ યથા ચ પબ્બતે ઠત્વા અન્ધકારે હેટ્ઠા ઓલોકેન્તસ્સ પુરિસસ્સ ખેત્તકેદારપાળિકુટિકાયો તત્થ સયિતમનુસ્સા ચ ન પઞ્ઞાયન્તિ અનુજ્જલભાવતો, કુટિકાસુ પન અગ્ગિજાલા પઞ્ઞાયતિ સમુજ્જલભાવતો, એવં ધમ્મપાસાદમારુય્હ સત્તલોકં ઓલોકયતો ભગવતો ઞાણસ્સ આપાથં નાગચ્છન્તિ અકતકલ્યાણા સત્તા, ઞાણગ્ગિના અનુજ્જલભાવતો અનુળારભાવતો ચ રત્તિં ખિત્તા સરા વિય હોન્તિ, કતકલ્યાણા પન ભબ્બપુગ્ગલા દૂરે ઠિતાપિ ભગવતો આપાથં આગચ્છન્તિ પરિપક્કઞાણગ્ગિતાય સમુજ્જલભાવતો ઉળારસન્તાનતાય હિમવન્તપબ્બતો વિય ચાતિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

ગરુટ્ઠાનીયં પયિરુપાસિત્વા ગરુતરં પયોજનં ઉદ્દિસ્સ અભિપત્થના અજ્ઝેસના, સાપિ અત્થતો યાચનાવ હોતીતિ આહ ‘‘અજ્ઝેસનન્તિ યાચન’’ન્તિ. પદેસવિસયં ઞાણદસ્સનં અહુત્વા બુદ્ધાનંયેવ આવેણિકભાવતો ઇદં ઞાણદ્વયં ‘‘બુદ્ધચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં ‘બુદ્ધચક્ખૂ’તિ નામ’’ન્તિ. તિણ્ણં મગ્ગ્ગઞાણાનન્તિ હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં મગ્ગઞાણાનં ‘‘ધમ્મચક્ખૂ’’તિ નામં ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનમત્તભાવતો. યતો તાનિ ઞાણાનિ વિજ્જૂપમભાવેન વુત્તાનિ, અગ્ગમગ્ગઞાણં પન ઞાણકિચ્ચસ્સ સિખાપ્પત્તિયા દસ્સનમત્તં ન હોતીતિ ‘‘ધમ્મચક્ખૂ’’તિ ન વુચ્ચતિ, યતો તં વજિરૂપમભાવેન વુત્તં. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અપ્પરજક્ખજાતિકા’’તિ એત્થ વુત્તનયેન. યસ્મા મન્દકિલેસા ‘‘અપ્પરજક્ખા’’તિ વુત્તા, તસ્મા બહલકિલેસા ‘‘મહારજક્ખા’’તિ વેદિતબ્બા. પટિપક્ખવિધમનસમત્થતાય તિક્ખાનિ સૂરાનિ વિસદાનિ, વુત્તવિપરિયાયેન મુદૂનિ. સદ્ધાદયો આકારાતિ સદ્દહનાદિપ્પકારે વદતિ. સુન્દરાતિ કલ્યાણા. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘યેસં આસયાદયો કોટ્ઠાસા સુન્દરા, તે સ્વાકારા’’તિ વુત્તં, તં ઇમાય અત્થવણ્ણનાય અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતીતિ દટ્ઠબ્બં. કારણં નામ પચ્ચયાકારો, સચ્ચાનિ વા. પરલોકન્તિ સમ્પરાયં. તં દુક્ખાવહં વજ્જં વિય ભયતો પસ્સિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘પરલોકઞ્ચેવ વજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તી’’તિ. સમ્પત્તિભવતો વા અઞ્ઞત્તા વિપત્તિભવો પરલોકોતિ વુત્તં ‘‘પર…પે… પસ્સન્તી’’તિ.

અયં પનેત્થ પાળીતિ એત્થ ‘‘અપ્પરજક્ખા’’તિ પદાનં અત્થવિભાવને અયં તસ્સ તથાભાવસાધનપાળિ. સદ્ધાદીનઞ્હિ વિમુત્તપરિપાચકધમ્માનં બલવભાવો તપ્પટિપક્ખાનં પાપધમ્માનં દુબ્બલભાવે સતિ હોતિ. તેસઞ્ચ બલવભાવો સદ્ધાદીનં દુબ્બલભાવેતિ વિમુત્તિપરિપાચકધમ્માનં સવિસેસં અત્થિતાનત્થિતાવસેન અપ્પરજક્ખા મહારજક્ખાતિઆદયો પાળિયં (પટિ. મ. ૧.૧૧૧) વિભજિત્વા દસ્સિતા ‘‘સદ્ધો પુગ્ગલો અપ્પરજક્ખો’’તિઆદિના. ખન્ધાદયો એવ લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો સમ્પત્તિભવભૂતો લોકો સમ્પત્તિભવલોકો, સુગતિસઙ્ખાતો ઉપપત્તિભવો. સમ્પત્તિ ભવતિ એતેનાતિ સમ્પત્તિસમ્ભવલોકો, સુગતિસંવત્તનિયો કમ્મભવો. દુગ્ગતિસઙ્ખાતઉપપત્તિભવ-દુગ્ગતિસંવત્તનિયકમ્મભવા વિપત્તિભવલોક-વિપત્તિસમ્ભવલોકા. પુન એકકદુકાદિવસેન લોકં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘એકો લોકો’’તિઆદિ વુત્તં. આહારાદયો વિય હિ આહારટ્ઠિતિકા સઙ્ખારા સબ્બે લુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ. તત્થ એકો લોકો સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ યાયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય સબ્બેસં સઙ્ખારાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતા વુત્તા, તાય સબ્બો સઙ્ખારલોકો એકો એકવિધો પકારન્તરસ્સ અભાવતો. દ્વે લોકાતિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નામગ્ગહણેન ચેત્થ નિબ્બાનસ્સ અગ્ગહણં તસ્સ અલોકસભાવત્તા.

નનુ ચ ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ એત્થ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય મગ્ગફલાનમ્પિ લોકતા આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, પરિઞ્ઞેય્યાનં દુક્ખસચ્ચધમ્માનં ઇધ ‘‘લોકો’’તિ અધિપ્પેતત્તા. અથ વા ન લુજ્જતિ ન પલુજ્જતીતિ યો ગહિતો તથા ન હોતિ, સો લોકોતિ તંગહણરહિતાનં લોકુત્તરાનં નત્થિ લોકતા. ઉપાદાનાનં આરમ્મણભૂતા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા. અનુરોધાદિવત્થુભૂતા લાભાદયો અટ્ઠ લોકધમ્મા. દસાયતનાનીતિ દસ રૂપાયતનાનિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. વિવટ્ટજ્ઝાસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા તસ્સ ચ સબ્બં તેભૂમકકમ્મં ગરહિતબ્બં વજ્જિતબ્બઞ્ચ હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બે અભિસઙ્ખારા વજ્જા, સબ્બે ભવગામિકમ્મા વજ્જા’’તિ. અપ્પરજક્ખતાદીસુ પઞ્ચસુ દુકેસુ એકેકસ્મિં દસ દસ કત્વા ‘‘પઞ્ઞાસાય આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ જાનાતી’’તિ વુત્તં. અથ વા અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં પરોપરિયત્તં જાનાતીતિ કત્વા તથા વુત્તં. એત્થ ચ અપ્પરજક્ખાદિભબ્બાદિવસેન આવજ્જેન્તસ્સ ભગવતો તે સત્તા પુઞ્જપુઞ્જાવ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, ન એકેકા.

ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિની. ઉપ્પલગચ્છોપિ જલાસયોપિ ચ. ઇધ પન જલાસયો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ઉપ્પલવને’’તિ. યાનિ હિ ઉદકસ્સ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ હુત્વા પુસન્તિ વડ્ઢન્તિ, તાનિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનિ. દીપિતાનીતિ અટ્ઠકથાયં પકાસિતાનિ, ઇધેવ વા ‘‘અઞ્ઞાનિપી’’તિઆદિના દસ્સિતાનિ. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ ઉગ્ઘટનં નામ ઞાણુગ્ઘટનં, ઞાણેન ઉગ્ઘટિતમત્તેનેવ જાનાતીતિ અત્થો. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતમેવ અત્થં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. નિદ્દેસાદીહિ ધમ્માભિસમયાય નેતબ્બોતિ નેય્યો. પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, પજ્જતે ઞાયતેતિ વા પદં, તદત્થો. પદં પરમં એતસ્સ, ન સચ્ચાભિસમ્બોધોતિ પદપરમો.

ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહારે ધમ્મસ્સ ઉદ્દેસે ઉદાહટમત્તેયેવ. ધમ્માભિસમયોતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાણેન સદ્ધિં અભિસમયો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના નયેન સંખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અયં વુચ્ચતીતિ સંખિત્તેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન અત્થે વિભજિયમાને અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદ્દેસતોતિ ઉદ્દેસહેતુ. ઉદ્દિસન્તસ્સ ઉદ્દિસાપેન્તસ્સ વાતિ અત્થો. પરિપુચ્છતોતિ અત્થં પરિપુચ્છન્તસ્સ. અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયો હોતીતિ અનુક્કમેન અરહત્તપ્પત્તિ હોતિ. ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતીતિ તેન અત્તભાવેન મગ્ગં વા ફલં વા અન્તમસો ઝાનં વા વિપસ્સનં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતિ. અયં વુચ્ચતિ પદપરમોતિ અયં પુગ્ગલો છબ્બિધં બ્યઞ્જનપદં છબ્બિધં અત્થપદન્તિ ઇદં પદમેવ પરમં અસ્સાતિ પદપરમોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

વાસના હોતીતિ દેસના ફલવોહારેન વાસના હોતીતિ વુત્તા. ન હિ કાચિ બુદ્ધાનં દેસના નિરત્થકા. યેતિ યે દુવિધે પુગ્ગલે. વિભઙ્ગે કમ્માવરણેનાતિ પઞ્ચવિધેન આનન્તરિયકમ્મેન. વિપાકાવરણેનાતિ અહેતુકપટિસન્ધિયા. યસ્મા પન દુહેતુકાનમ્પિ અરિયમગ્ગપટિવેધો નત્થિ, તસ્મા દુહેતુકા પટિસન્ધિપિ વિપાકાવરણમેવાતિ વેદિતબ્બા. કિલેસાવરણેનાતિ નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિયા. અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધારહિતા. અચ્છન્દિકાતિ કત્તુકમ્યતાછન્દરહિતા. ઉત્તરકુરુકા મનુસ્સા અચ્છન્દિકટ્ઠાનં પવિટ્ઠા. દુપ્પઞ્ઞાતિ ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પરિહીના. ભવઙ્ગપઞ્ઞાય પન પરિપુણ્ણાયપિ યસ્સ ભવઙ્ગચલનં લોકુત્તરસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ, સોપિ દુપ્પઞ્ઞો એવ નામ. અભબ્બા નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તન્તિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તનિયામસઙ્ખાતં મગ્ગં ઓક્કમિતું અધિગન્તું અભબ્બા. ન કમ્માવરણેનાતિઆદીનિ વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બાનિ. રાગચરિતાદિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરમત્થદીપનિયં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૪૩) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

નિબ્બાનસ્સ દ્વારં પવિસનમગ્ગો વિવરિત્વા ઠપિતો મહાકરુણૂપનિસ્સયેન સયમ્ભુઞાણેન અધિગતત્તા. સદ્ધં પમુઞ્ચન્તૂતિ અત્તનો સદ્ધં ધમ્મસમ્પટિચ્છનયોગ્યં કત્વા વિસ્સજ્જેન્તુ, સદ્દહનાકારેન નં ઉપટ્ઠપેન્તૂતિ અત્થો. સુખેન અકિચ્છેન પવત્તનીયતાય સુપ્પવત્તિતં. ન ભાસિં ન ભાસિસ્સામીતિ ચિન્તેસિં.

સત્થુ સન્તિકં ઉપગતાનં દેવાનં બ્રહ્માનઞ્ચ તસ્સ પુરતો અન્તરધાનં નામ અતિટ્ઠનન્તિ આહ ‘‘સકટ્ઠાનમેવ ગતો’’તિ. સદ્ધિન્દ્રિયાદિ સમ્માદિટ્ઠિઆદિકો ધમ્મો એવ વિનેય્યસન્તાને પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. અથ વા ચક્કન્તિ આણા. ધમ્મન્તિ દેસના. અથ વા અત્થધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મઞ્ચ તં પવત્તનટ્ઠેન ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં. ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ ‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મચરિયાય પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૦-૪૧). પવત્તેસીતિ પટ્ઠપેસિ.

બ્રહ્માયાચનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગારવસુત્તવણ્ણના

૧૭૩. અયં વિતક્કોતિ અયં ‘‘કિન્તાહં વિહરેય્ય’’ન્તિ એવં પવત્તિતવિતક્કો. અઞ્ઞસ્મિન્તિ પરસ્મિં. અત્તા ન હોતીતિ હિ અઞ્ઞો, પરો. સો પનેત્થ ન યો કોચિ અધિપ્પેતો, અથ ખો ગરુટ્ઠાનીયો. તેનાહ ‘‘કઞ્ચિ ગરુટ્ઠાને અટ્ઠપેત્વા’’તિ. પતિસ્સવતિ ગરુનો ‘‘આમા’’તિ સમ્પટિચ્છતીતિ પતિસ્સો, ન પતિસ્સોતિ અપ્પતિસ્સો. પતિસ્સયરહિતો ગરુપસ્સયરહિતોતિ અત્થો.

સદેવકેતિ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો. સદેવકગ્ગહણેન પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં પારિસેસઞાયેન ઇતરેસં પદન્તરેહિ સઙ્ગહિતત્તા, સમારકગ્ગહણેન છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેન. તત્થ હિ મારો જાતો તન્નિવાસી ચ હોતિ. સબ્રહ્મકવચનેન બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેનેવ. ‘‘સસ્સમણબ્રાહ્મણિયા પજાયા’’તિ સાસનસ્સ પચ્ચત્થિકસમણબ્રાહ્મણગ્ગહણં. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અપચ્ચત્થિકાનં અસમિતપાપાનં અબાહિતપાપાનઞ્ચ સમણબ્રાહ્મણાનં તેનેવ વચનેન ગહિતત્તા. કામં ‘‘સદેવકે’’તિઆદિવિસેસનાનં વસેન સત્તવિસયો લોકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાયતિ તુલ્યયોગવિસયત્તા તેસં. ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ પન અતુલ્યયોગેપિ અયં સમાસો લબ્ભતીતિ બ્યભિચારદસ્સનતો પજાગહણન્તિ પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણં. દેવભાવસામઞ્ઞેન મારબ્રહ્મેસુ ગહિતેસુપિ ઇતરેહિ તેસં લબ્ભમાનવિસેસદસ્સનત્થં વિસું ગહણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘મારો નામા’’તિઆદિમાહ. મારો બ્રહ્માનમ્પિ વિચક્ખુકમ્માય પહોતીતિ આહ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ. ઉપરીતિ ઉપરિભાવે. બ્રહ્માતિ દસસહસ્સિબ્રહ્માનં સન્ધાયાહ. તથા ચાહ ‘‘દસહિ અઙ્ગુલીહી’’તિઆદિ. ઇધ દીઘનિકાયાદયો વિય બાહિરકાનમ્પિ ગન્થનિકાયો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘એકનિકાયાદિવસેના’’તિ.

વત્થુવિજ્જાદીતિ આદિ-સદ્દેન વિજ્જાટ્ઠાનાનિ સઙ્ગહિતાનિ. યથાસકં કમ્મકિલેસેહિ પજાતત્તા નિબ્બત્તત્તા પજા, સત્તનિકાયો. તસ્સા પજાય. સદેવમનુસ્સાયાતિ વા ઇમિના સમ્મુતિદેવગ્ગહણં તદવસિટ્ઠમનુસ્સલોકગ્ગહણઞ્ચ દટ્ઠબ્બં. એવં ભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેતું ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. લોકવસેન વુત્તાનિ ‘‘લોકીયન્તિ એત્થ કમ્મકમ્મફલાની’’તિ કત્વા, પજાવસેન ‘‘હેતુપચ્ચયેહિ પજાયતી’’તિ કત્વા. સીલસમ્પન્નતરન્તિ એત્થ પરિપુણ્ણસમ્પન્નતા અધિપ્પેતા ‘‘સમ્પન્નં સાલિકેદાર’’ન્તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૪.૧) વિય. તેનાહ ‘‘અધિકતરન્તિ અત્થો’’તિ. પરિપુણ્ણમ્પિ ‘‘અધિકતર’’ન્તિ વત્તબ્બતમરહતિ. સેસેસૂતિ ‘‘સમાધિસમ્પન્નતર’’ન્તિઆદીસુ.

કારણન્તિઆદીસુ કારણન્તિ યુત્તિં. અત્થન્તિ અવિપરીતત્થં. વુડ્ઢિન્તિ અભિવુડ્ઢિનિમિત્તં.

ઇમિના વચનેનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અનન્તરં વુત્તવચનેન. ન કેવલં ઇમિનાવ, સુત્તન્તરમ્પિ આનેત્વા પટિબાહિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન મે આચરિયો અત્થી’’તિઆદિમાહ. એત્થ યં વત્તબ્બં, તં સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૬૨) વુત્તમેવ. સરન્તિ કરણે એતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘સરન્તેના’’તિ, સરન્તિ વા સરણહેતૂતિ અત્થો.

ગારવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બ્રહ્મદેવસુત્તવણ્ણના

૧૭૪. એકકોતિ વિવેકટ્ઠિતતાય નિસ્સટો. ગણસઙ્ગણિકાભાવો તસ્સાનેન દીપિતો, કિલેસસઙ્ગણિકાભાવો પન ‘‘અપ્પમત્તો’’તિઆદીહિ પકાસિતો. પેસિતત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો. સમ્મદેવાતિ ઞાયેનેવ. સો પન યદિ આગમનતો પટ્ઠાય લબ્ભતિ, વત્તબ્બમેવ નત્થિ, અથ પટિપદારમ્ભતો પટ્ઠાય લબ્ભતિ, એવમ્પિ વટ્ટતેવાતિ દસ્સેતું ‘‘યથા વા તથા વા’’તિઆદિ વુત્તં. અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અસમ્મોહપટિવેધસ્સ સિખાપ્પત્તત્તા મગ્ગધમ્મેસુ વિય ફલધમ્મેસુપિ સાતિસયો અસમ્મોહોતિ ‘‘સયં અભિઞ્ઞા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સામં જાનિત્વા’’તિ. યથા જાનના પનસ્સ સચ્છિકરણં અત્તપચ્ચક્ખકિરિયાતિ ‘‘સચ્છિકત્વા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પચ્ચક્ખં કત્વા’’તિ. તથા સચ્છિકિરિયા ચસ્સ વિપસ્સનાપટિલાભોતિ ‘‘ઉપસમ્પજ્જા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પટિલભિત્વા’’તિ. એતેનાતિ ‘‘ખીણા જાતી’’તિઆદિવચનેન.

જાતિ ખીણાતિ એત્થ જાતિસીસેન તબ્બિકારવન્તો ખન્ધા વુત્તા. પુબ્બેવ ખીણત્તાતિ મગ્ગાધિગમનતો પગેવ અતીતભાવેનેવ ખીણત્તા. તત્થ અનાગતેસુ. વાયામાભાવતોતિ અવિજ્જમાનત્તા. અનાગતભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા લેસેન વુત્તં. ન પચ્ચુપ્પન્ના વિજ્જમાનત્તાતિ સંકિલિટ્ઠા ચ મગ્ગભાવનાતિ સિયાતિ વચનસેસો. યથા અજાતફલતરુણરુક્ખમૂલે છિન્ને આયતિઉપ્પજ્જનારહાનિ ફલાનિ છેદનપચ્ચયા અનુપ્પજ્જમાનાનિ નટ્ઠાનિ નામ હોન્તિ, એવમેવ ભાવનાય અસતિ ઉપ્પજ્જનારહા કિલેસા તપ્પચ્ચયા જાતિ ચ મગ્ગભાવનાય સતિ ન ઉપ્પજ્જમાના પહીનાતિ વુચ્ચન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘મગ્ગસ્સ પના’’તિઆદિના. અનુપ્પાદધમ્મતં આપજ્જનેન ઞાણેન ખીણરાગવસેન.

સોળસકિચ્ચભાવાયાતિ સોળસકિચ્ચતાય, સોળસવિધસ્સ વા કિચ્ચસ્સ ભાવાય ઉપ્પાદનાય. પાળિયં સપદાનન્તિ સપદાનચારો વુત્તો ભાવનપુંસકનિદ્દેસેનાતિ આહ ‘‘સપદાનચાર’’ન્તિ. અનુક્કમ્માતિ અનતિક્કમિત્વા. આહુતિપિણ્ડન્તિ જુહિતબ્બપિણ્ડં, જુહનવસેન અગ્ગિમ્હિ પક્ખિપિતબ્બપાયાસપિણ્ડન્તિ અધિપ્પાયો. ભૂતબલિકમ્મન્તિ તથા પક્ખિપિત્વા બલિકમ્મકરણં. હરિતુપલિત્તન્તિ અલ્લગોમયેન કતપરિભણ્ડં. વનમાલપરિક્ખિત્તન્તિ મનોહરાહિ વનપુપ્ફમાલાહિ પરિક્ખિત્તં. ધૂમકટચ્છૂતિ ધૂમપાનં. સીલગન્ધન્તિ સીલં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નકિત્તિગન્ધં. ઘાયમાનસ્સાતિ ઉપગતં ગણ્હન્તસ્સ.

ઇમમ્હા ઠાનાતિ ઇમસ્મા મનુસ્સાનં વસનટ્ઠાના, મહાપથવિતલતોતિ અધિપ્પાયો. સબ્બહેટ્ઠિમોતિ બ્રહ્મપારિસજ્જાનં વાસબ્રહ્મલોકમાહ. બ્રહ્મપથો નામ ચત્તારિ કુસલજ્ઝાનાનિ બ્રહ્મલોકમગ્ગભાવતો. જીવિતપથો નામ જીવિતપવત્તિઉપાયભાવતો. ‘‘ભુઞ્જતુ ભવં મહાબ્રહ્મા’’તિ વચનં સન્ધાયાહ ‘‘કિં જપ્પસી’’તિઆદિ. તિણબીજાનીતિ સાલિતણ્ડુલાદીનિ. ગોયૂસન્તિ ખીરં જિગુચ્છન્તો વદતિ. અયમ્પિ અત્થો ‘‘નેતાદિસો બ્રહ્મભક્ખો’’તિ વદન્તેન દીપિતોતિ.

અતિદેવપત્તોપિ પઞ્ચખન્ધૂપધીનં અત્થિતાય કિલેસૂપધિઆદીનંયેવ વિરહિતભાવો ગહિતો. અઞ્ઞત્ર હિ ભાવપચ્ચયં તદત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અતિદેવભાવં પત્તો’’તિ. યસ્મા બ્રહ્માનોપિ દેવગતિપરિયાપન્નત્તા દેવા એવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અતિબ્રહ્મભાવં પત્તો’’તિ.

અત્તાનં ભાવેત્વાતિ સીલાદીહિ ગુણેહિ અત્તાનં વડ્ઢેત્વા પરિબ્રૂહિત્વા ઠિતો.

પુથુજ્જના તસા તણ્હામાનદિટ્ઠિપરિત્તાસવસેન તાસનતો. ખીણાસવા થાવરા નામ સબ્બસો ગતીસુ સઞ્ચરણાભાવતો. તથા હિ ચતુન્નં સચ્ચાનં સબ્બસો અદિટ્ઠત્તા ભવદાયજ્જસ્સ તણ્હાદાસબ્યસ્સ ભાવતો એકચ્ચાસુ ગતીસુ સઞ્ચરણસભાવતો સેક્ખા થાવરા ન હોન્તિ. ભજમાનાતિ ભજાપિયમાના. થાવરપક્ખમેવ ભજન્તિ સબ્બસેટ્ઠપક્ખં એકન્તપસટ્ઠં ભજમાનભાવં ઉપાદાય.

પહીનકિલેસો ખીણાસવો વિસેનો. સુખં આયતિ સુખાયતિ, તસ્સ કારકં સુખાયતિકં.

બ્રહ્મદેવસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. બકબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૧૭૫. ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ એવં પવત્તા દિટ્ઠિ સસ્સતદિટ્ઠિ. સહ કાયેનાતિ સહ તેન બ્રહ્મત્તભાવેન. બ્રહ્મટ્ઠાનન્તિ અત્તનો બ્રહ્મવત્થું. અનિચ્ચં ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વદતિ અનિચ્ચતાય અત્તનો અપઞ્ઞાયમાનત્તા. થિરન્તિ દળ્હં, વિનાસાભાવતો સારભૂતન્તિ અત્થો. ઉપ્પાદવિપરિણામાભાવતો સદા વિજ્જમાનં. કેવલન્તિ પરિપુણ્ણં. તેનાહ ‘‘અખણ્ડ’’ન્તિ. કેવલન્તિ વા જાતિઆદીહિ અસમ્મિસ્સં, વિરહિતન્તિ અધિપ્પાયો. ઉપ્પાદાદીનં અભાવતો એવ અચવનધમ્મં. કોચિ જાયનકો…પે… ઉપપજ્જનકો વા નત્થિ નિચ્ચભાવતો ઠાનેન સદ્ધિં તન્નિવાસીનં. નિચ્ચભાવઞ્હિ સો પટિજાનાતિ. તિસ્સો ઝાનભૂમિયોતિ દુતિયતતિયચતુત્થજ્ઝાનભૂમિયો. ચતુત્થજ્ઝાનભૂમિવિસેસા હિ અસઞ્ઞસુદ્ધાવાસારુપ્પભવા. નિબ્બાનન્તિ વા એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, ન પરિસમાપનત્થો, તસ્મા ‘‘સબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘અસઞ્ઞ…પે… ભવા’’તિ વુત્તં સઙ્ગણ્હાતિ. પટિબાહતીતિ સન્તંયેવ સમાનં અજાનન્તોવ ‘‘નત્થી’’તિ પટિક્ખિપતિ. એકે ઉત્તરવિહારવાસિનો.

હેટ્ઠૂપપત્તિકોતિ હેટ્ઠા ભૂમીસુ ઉપ્પન્નઉપપત્તિકો. ઇદાનિ તમત્થં વિવરિતું ‘‘અનુપ્પન્ને’’તિઆદિ વુત્તં. હેટ્ઠુપપત્તિકં કત્વાતિ યથાઠિતભૂમિતો હેટ્ઠા તતિયજ્ઝાનભૂમિયં ઉપપત્તિઝાનં કત્વા, ન ઉપરિઝાનસ્સ વિય પત્થનામત્તન્તિ અધિપ્પાયો. પઠમકાલેતિ તસ્મિં ભવે પઠમકાલે. અઞ્ઞાસિ આસન્નભાવતો. ઉભયન્તિ તં તં અત્તના કતકમ્મઞ્ચેવ નિબ્બત્તટ્ઠાનઞ્ચાતિ ઉભયં. પમુસ્સિત્વા નિબ્બત્તિં અનુપધારેન્તો.

અવિજ્જાય ગતોતિ અવિજ્જાય સહ પવત્તો. સહયોગે હિ ઇદં કરણવચનં. તેનાહ ‘‘સમન્નાગતો’’તિ. અઞ્ઞાણીતિ અવિદ્વા. પઞ્ઞાચક્ખુવિરહતો અન્ધીભૂતો, અન્ધભાવં આપન્નોતિ અત્થો. અનાગતે સદ્દો હોતાયં ‘‘વક્ખતી’’તિ યત્રસદ્દપયોગેન, અત્થો પન વત્તમાનકાલિકો. તેનાહ ‘‘ભણતી’’તિ. તેનાહ ‘‘યત્રા’’તિઆદિ.

મગ્ગચોરોતિ મગ્ગપરિબુન્ધકચોરો. સન્તજ્જિયમાનોતિ ‘‘અવિજ્જાગતો વત, ભો, બકો બ્રહ્મા’’તિઆદિના સન્તજ્જિયમાનો. સતિં લભિત્વાતિ તેનેવ સન્તજ્જનેન યોનિસો ઉમ્મુજ્જિત્વા પુરિમજાતિવિસયં સતિં લભિત્વા. નિપ્પીળિતુકામોતિ ઘંસેતુકામો દોસં દસ્સેતુકામો ‘‘ઇદં પસ્સ યાવઞ્ચ તે અપરદ્ધ’’ન્તિ. પુઞ્ઞકમ્માતિ પુઞ્ઞકારિનો. વેદેહિ ઞાણેહિ ગતત્તા પવત્તત્તા. અન્તિમા બ્રહ્મુપપત્તીતિ સબ્બપચ્છિમા બ્રહ્મભાવપ્પત્તિ. અસ્માભિજપ્પન્તીતિ અસ્મે અભિજપ્પન્તિ. આયુવણ્ણાદિવસેન બ્રૂહિતગુણત્તા બ્રહ્મા. અઞ્ઞેહિ મહન્તા બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા. અભિભૂતિ તં બ્રહ્મલોકં જેટ્ઠકભાવેન અભિભવિત્વા ઠિતો. અનભિભૂતોતિ અઞ્ઞેહિ ન અભિભૂતો. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકંસવચનમેતં. દસ્સનવસેન દસો, સબ્બં પસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. વસવત્તીતિ સબ્બજનં વસે વત્તેતિ. ઇસ્સરોતિ લોકે ઇસ્સરો. કત્તા નિમ્માતાતિ લોકસ્સ કત્તા નિમ્માતા. સેટ્ઠો સજિતાતિ અયં લોકસ્સ ઉત્તમો સંવિભજિતા ચ. વસી પિતા ભૂતભબ્યાનન્તિ આચિણ્ણવસિત્તા વસી, અયં પિતા ભૂતાનં નિબ્બત્તાનં ભબ્યાનં સમ્ભવેસીનન્તિ પત્થેન્તિ વિકત્થેન્તિ પિહેન્તિ માનેન્તિ.

એતન્તિ વિપરીતસઞ્ઞાવસેન ‘‘ઇદં નિચ્ચં ઇદં ધુવં ઇદં સસ્સત’’ન્તિઆદિના વુત્તં એતં અપ્પં પરિત્તકન્તિ તં ભગવા પરિચ્છિન્દિત્વા દસ્સેતિ. તં પન ‘‘એકસ્મિં કોસલકે તિલવાહે વસ્સસતે વસ્સસતે એકેકતિલુદ્ધારે કયિરમાને તિલાનિ પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, ન ત્વેવ અબ્બુદે આયૂ’’તિ એવં વુત્તો અબ્બુદો, તંવસેન વીસતિગુણં નિરબ્બુદો, તેસં નિરબ્બુદાનં વસેન નિરબ્બુદસતસહસ્સં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન પદુમે આયુનો વસ્સગણના ઇમસ્મિંયેવ સંયુત્તે પરતો આગમિસ્સતિ. અનન્તદસ્સીતિ અનન્તસ્સ ઞેય્યસ્સ અનવસેસતો દસ્સી. વતસીલવત્તન્તિ સમાદાનવસેન વતભૂતં ચારિત્તસીલવસેન સમાચિણ્ણત્તા સીલવત્તં. તં પન એકમેવાતિ આહ ‘‘સીલમેવા’’તિ.

અપાયેસીતિ એત્થ યદા સો પિપાસિતે મનુસ્સે પાનીયં પાયેસિ, તં સમુદાગમતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘તત્રા’’તિઆદિ આરદ્ધં. પુબ્બેતિ પુરિમજાતિયં. એસ બ્રહ્મા ‘‘જરામરણસ્સ અન્તં કરિસ્સામી’’તિ અજ્ઝાસયવસેન ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ, સો તત્થ નિબ્બાનસઞ્ઞી અહોસિ. ઝાનરતિયા વીતિનામેતીતિ તદા તસ્સા કિરિયાય અવિચ્છેદતો પવત્તિં ઉપાદાય વત્તમાનપયોગો. રત્તન્ધકારે પુરતો પુરતો ગચ્છન્તસ્સ સકટસ્સ અનુસ્સરણવસેન ગચ્છન્તાનં સકટાનં નિવત્તનં હોતીતિ ‘‘સબ્બસકટાનિ તથેવ નિવત્તિત્વા’’તિ વુત્તં.

કમ્મસજ્જાતિ યુદ્ધસજ્જા. વિલોપન્તિ વિલુત્તભણ્ડં. એણિકૂલસ્મિન્તિ એત્થ ‘‘પનિહતાય નિચ્ચગઙ્ગાય નામ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘એણિમિગબહુલતાય સો ગઙ્ગાય તીરપ્પદેસો એણિકૂલન્તિ વુત્ત’’ન્તિ અપરે. ગઙ્ગેય્યકોતિ ગઙ્ગાસન્નિવાસી.

બદ્ધચરોતિ પટિબદ્ધચરિયો. તેનાહ ‘‘અન્તેવાસિકો’’તિ. યસ્મા બુદ્ધો સબ્બઞ્ઞૂ, તસ્મા અઞ્ઞાસિ, ઇધ મય્હં પમુટ્ઠઞ્ચ સબ્બં જાનાસીતિ અધિપ્પાયો. સબ્બં બ્રહ્મલોકં ઓભાસયન્તો સબ્બમ્પિમં બ્રહ્મલોકં ભગવા ઓભાસં અભિભવિત્વા અનઞ્ઞસાધારણં અત્તનો ઓભાસં ઓભાસેન્તો તિટ્ઠતિ.

બકબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. અઞ્ઞતરબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૧૭૬. તેજોકસિણપરિકમ્મં કત્વાતિ ‘‘તેજોકસિણપરિકમ્મજ્ઝાનં સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદો એવેત્થ તેજોકસિણપરિકમ્મં. ન હિ બુદ્ધાનં અઞ્ઞેસં વિય તત્થ ઝાનસમાપજ્જનેન પરિકમ્મપપઞ્ચો અત્થિ સબ્બત્થેવ ચિણ્ણવસીભાવસ્સ પરમુક્કંસભાવપ્પત્તત્તા. તસ્સ કિર બ્રહ્મુનો ‘‘યથાહં એવં મહાનુભાવો અઞ્ઞો નત્થી’’તિ લદ્ધિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘નત્થિ સો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા, યો ઇધ આગચ્છેય્યા’’તિ. ભગવા તસ્સ તં લદ્ધિં વિસ્સજ્જેતું તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા તસ્સ ઉપરિ આકાસે નિસીદિ. તેન વુત્તં ‘‘તેજોધાતું…પે… તથાગતં દિસ્વા’’તિ. અટ્ઠિવેધં વિયં વિજ્ઝિતબ્બો અટ્ઠિવેધી, યથા અટ્ઠિં વિજ્ઝિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, એવં વિજ્ઝિતબ્બોતિ અત્થો. અયં પન અટ્ઠિવેધી વિય અટ્ઠિવેધી, યથા સો લદ્ધિં વિસ્સજ્જેતિ, એવં પટિપજ્જિતબ્બોતિ અત્થો. સેસાનન્તિ મહાકસ્સપમહાકપ્પિનઅનુરુદ્ધત્થેરાનં.

અઞ્ઞબ્રહ્મસરીરવિમાનાલઙ્કારાદીનં પભાતિ બ્રહ્માનં સરીરપ્પભા વિમાનપ્પભા અલઙ્કારવત્થાદીનં પભાતિ ઇમસ્મિં બ્રહ્મલોકે ઇમા સબ્બા પભા અત્તનો પભસ્સરભાવેન અભિભવન્તં. નત્થિ મે સાતિ ઇદાનિ મે સા દિટ્ઠિ નત્થિ, ‘‘નત્થિ સો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા, યો ઇધ આગચ્છેય્યા’’તિ અયં લદ્ધિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘તત્રાસ્સ…પે… પહીના’’તિ. એત્થાતિ એતસ્મિં સમાગમે. યથા તસ્સ બ્રહ્મુનો સબ્બસો દિટ્ઠિગતં વિમુચ્ચતિ ધમ્મચક્ખુ ઉપ્પજ્જતિ, એવં મહન્તં ધમ્મદેસનં દેસેસિ.

‘‘અજ્જાપિ તે, આવુસો’’તિઆદિના વુત્તેન તત્તકેનેવ. સરૂપેન વુત્તાતિ પઠમેન પાદેન ચતસ્સો, દુતિયેન એકન્તિ એવં પઞ્ચ અભિઞ્ઞા સરૂપેન વુત્તા. કસ્મા એત્થ દિબ્બસોતં નાગતન્તિ? આહ ‘‘તાસં વસેન આગતમેવા’’તિ. યેન ઇમા લોકુત્તરા અભિઞ્ઞા અધિગતા, ન તસ્સ દિબ્બસોતસમ્પાદનં ભારિયં પટિપક્ખવિગમેન સુખેનેવ ઇજ્ઝનતો.

અઞ્ઞતરબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. બ્રહ્મલોકસુત્તવણ્ણના

૧૭૭. પચ્ચેકં દ્વારબાહન્તિ પચ્ચેકં દ્વારબાહં. પચ્ચેક-સદ્દો ચેત્થ આવુત્તિવસેન વેદિતબ્બો; ‘‘પચ્ચેકં પચ્ચેક’’ન્તિ આહ ‘‘એકેકો એકેક’’ન્તિ. તેસુ હિ એકો પચ્ચેકબ્રહ્મા ગન્ધકુટિયા એકદ્વારબાહં નિસ્સાય ઠિતો, અપરો અઞ્ઞં. પચ્ચેકબ્રહ્માતિ ચ એકચારી બ્રહ્મા, ન પરિસચારી બ્રહ્માતિ અત્થો. સમિદ્ધિ નામ સગ્ગે સુખુપકરણેહિ, બ્રહ્માનઞ્ચ ઝાનં સુખુપકરણન્તિ ઝાનસુખેન સમિદ્ધોતિ. સમ્પત્તિયા વેપુલ્લપ્પત્તતા બ્રહ્માનઞ્ચ અભિઞ્ઞાગુણેહિ વેપુલ્લપ્પત્તીતિ આહ ‘‘ફીતોતિ અભિઞ્ઞાપુપ્ફેહિ સુપુપ્ફિતો’’તિ. અસહન્તોતિ નસહન્તો નરોચેન્તો.

સતપદન્તિ સતસદ્દો. રૂપવસેનાતિ રૂપસદ્દવસેન, રૂપસદ્દેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. તથા પન્તિવસેનાતિ એત્થાપિ. એકચ્ચેતિ એકે મિગારી, તેસં બ્યગ્ઘીનિસારૂપકાનં પઞ્ચસતાનીતિ અત્થો. ‘‘કસ્સ અઞ્ઞસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગમિસ્સામી’’તિ વિમાનસમ્પત્તિયં વિમ્હયક્ખિકો અહઙ્કારવસેન વદતિ. રણન્તિ નિન્દન્તિ એતેહીતિ રણા, દોસા. વિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિકારુપ્પત્તિ રુપ્પનં રૂપસ્સ પવેધનન્તિ આહ ‘‘સીતાદીહિ ચ નિચ્ચં પવેધિત’’ન્તિ. સુમેધો સુન્દરપઞ્ઞો સો સત્થા રૂપે ન રમતિ, કિં પન મન્દપઞ્ઞો રૂપે સરણઞ્ચ પવેધિતઞ્ચ અપસ્સન્તો રમસીતિ અધિપ્પાયો.

બ્રહ્મલોકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. કોકાલિકસુત્તવણ્ણના

૧૭૮. પમાણકરાનં રાગાદીનં અભાવતો ખીણાસવો રાગાદિવસેન ન સક્કા ઇમં પમાતુન્તિ અપ્પમેય્યો, અપ્પમેય્યાનિ વા ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ વિજ્ઝિત્વા ઠિતત્તા પમિતં પમેય્યં તસ્સ કતો પરિમેય્યો નત્થિ. તેનાહ ‘‘ખીણાસવો…પે… દીપેતી’’તિ. તન્તિ ખીણાસવં. પમેતું રન્ધગવેસી હુત્વા વજ્જતો પરિચ્છિન્દિતું. યથાસભાવતો તસ્સ મિનને નિહીનપઞ્ઞતાય અવકુજ્જપઞ્ઞં.

કોકાલિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. કતમોદકતિસ્સસુત્તવણ્ણના

૧૭૯. કિં કુસલગવેસિતાય ‘‘કિં કુસલં અકુસલ’’ન્તિઆદિના કિન્તિ સુણાતિ એતાયાતિ કિસ્સ વા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા.

કતમોદકતિસ્સસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. તુરૂબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. આબાધો એતસ્સ અત્થીતિ આબાધિકો. અનન્તરસુત્તેતિ અનાગતાનન્તરે સુત્તે. વરાકોતિ અનુગ્ગહવચનમેવ, ન નિપ્પરિયાયેન વુત્તવચનં. પિયસીલાતિ ઇમિના એતસ્મિં અત્થે નિરુત્તિનયેન ‘‘પેસલા’’તિ પદસિદ્ધીતિ દસ્સેતિ. કબરક્ખીનીતિ બ્યાધિબલેન પરિભિન્નવણ્ણતાય કબરભૂતાનિ અક્ખીનિ. યત્તકન્તિ યં ત્વં ભગવતો વચનં અઞ્ઞથા કરોસિ, તત્તકં તયા અપરદ્ધં, તસ્સ પમાણં નત્થીતિ અત્થો. યસ્મા અનાગામિનો નામ કામચ્છન્દબ્યાપાદા પહીના હોન્તિ, ત્વઞ્ચ દિટ્ઠો કામચ્છન્દબ્યાપાદવસેન ઇધાગતો, તસ્મા યાવ તે ઇદં અપરદ્ધન્તિ અયમેવેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અદિટ્ઠિપ્પત્તોતિ અપ્પત્તદિટ્ઠિનિમિત્તો. ગિલવિસો વિય વિસં ગિલિત્વા ઠિતો વિય. કુઠારિસદિસા મૂલપચ્છિન્દનટ્ઠેન. ઉત્તમત્થેતિ અરહત્તે. ખીણાસવોતિ વદતિ સુનક્ખત્તો વિય અચેલં કોરક્ખત્તિયં. યો અગ્ગસાવકો વિય પસંસિતબ્બો ખીણાસવો, તં ‘‘દુસ્સીલો અય’’ન્તિ યો વા વદતિ. સમકોવ વિપાકોતિ પસંસિયનિન્દા વિજ્જમાનગુણપરિધંસનવસેન પવત્તા યાવ મહાસાવજ્જતાય કટુકતરવિપાકા, તાવ નિન્દિયપસંસાપિ મહાસાવજ્જતાય સમવિપાકા તત્થ અવિજ્જમાનગુણસમારોપનેન અત્તનો પરેસં મિચ્છાપટિપત્તિહેતુભાવતો પસંસિયેન તસ્સ સમભાવકરણતો ચ. લોકેપિ હિ અયં પુરે સમણગારય્હો હોતિ, પગેવ દુપ્પટિપન્નદુપ્પટિપન્નોતિ સમં કરોન્તીતિ.

સકેનાતિ અત્તનો સાપતેય્યેન. અયં અપ્પમત્તકો અપરાધો દિટ્ઠધમ્મિકત્તા સપ્પતિકારત્તા ચ તસ્સ. અયં મહન્તતરો કલિ કતૂપચિતસ્સ સમ્પરાયિકત્તા અપ્પતિકારત્તા ચ.

‘‘નિરબ્બુદો’’તિ ગણનાવિસેસો એકોતિ આહ ‘‘નિરબ્બુદગણનાયા’’તિ, સતસહસ્સં નિરબ્બુદાનન્તિ અત્થો. નિરબ્બુદપરિગણનં પન હેટ્ઠા વુત્તમેવ. યમરિયગરહી નિરયં ઉપેતીતિ એત્થ યથાવુત્તં આયુપ્પમાણં પાકતિકેન અરિયૂપવાદિના વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘અગ્ગસાવકાનં પન ગુણમહન્તતાય તતોપિ અતિવિય મહન્તતરા એવા’’તિ વદન્તિ.

તુરૂબ્રહ્મસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કોકાલિકસુત્તવણ્ણના

૧૮૧. દ્વે કોકાલિકનામકા ભિક્ખૂ, તતો ઇધ અધિપ્પેતં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેતું – ‘‘કો અયં કોકાલિકો’’તિ? પુચ્છા. સુત્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિં દસ્સેતું – ‘‘કસ્મા ચ ઉપસઙ્કમી’’તિ? પુચ્છા. અયં કિરાતિઆદિ યથાક્કમં તાસં વિસ્સજ્જનં. વિવેકવાસં વસિતુકામત્તા અપ્પિચ્છતાય ચ મા કસ્સચિ…પે… વસિંસુ.

પક્કમિસ્સન્તીતિ આઘાતં ઉપ્પાદેસિ અત્તનો ઇચ્છાવિઘાતનતો. થેરા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાદયિંસુ પયુત્તવાચાય અકતત્તા થેરેહિ ચ અદીપિતત્તા. પુબ્બેપિ…પે… મઞ્ઞેતિ ઇમિના થેરાનં કોહઞ્ઞે ઠિતભાવં આસઙ્કતિ અવણે વણં પસ્સન્તો વિય, સુદ્ધે આદાસતલે લેખં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય ચ.

અપરજ્ઝિત્વાતિ ભગવતો સમ્મુખા ‘‘પાપભિક્ખૂ જાતા’’તિ વત્વા. આહ ‘‘સદ્ધાય આકરો પસાદાવહો’’તિ. પવત્તસદ્ધાયિકો વાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘સદ્ધાતબ્બવચનો’’તિ.

પીળકા નામ બાહિરતો પટ્ઠાય અટ્ઠિં ભિન્દતિ, ઇમા પન પઠમંયેવ અટ્ઠિં ભિન્દિત્વા ઉગ્ગતા. તરુણબેલુવમત્તિયોતિ તરુણબિલ્લફલમત્તિયો. વિસગિલિતોતિ ખિત્તપહરણો. તઞ્ચ બળિસં વિસસમઞ્ઞા લોકે. ‘‘આરક્ખદેવતાનં સુત્વા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો.

મગધરટ્ઠે સંવોહારતો માગધકો પત્તો, તેન. તિલસકટં તિલવાહાએતિ વુત્તો. પચ્ચિતબ્બટ્ઠાનસ્સાતિ નિરયદુક્ખેન પચ્ચિતબ્બપદેસસ્સ. એતં ‘‘અબ્બુદો’’તિ નામં.

વસ્સગણનાતિ એકતો પટ્ઠાય દસગુણિતં અબ્બુદઆયુમ્હિ, તતો પરં વીસતિગુણં નિરબ્બુદાદીસુ વસ્સગણના વેદિતબ્બા. સબ્બત્થાતિ અબબાદીસુ પદુમપરિયોસાનેસુ સબ્બેસુ નિરયેસુ. એસેવ નયોતિ હેટ્ઠિમતો ઉપરિમસ્સ ઉપરિમસ્સ વીસતિગુણતં અતિદિસતિ.

કોકાલિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયવગ્ગો

૧. સનઙ્કુમારસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. પોરાણકત્તાતિ નિબ્બત્તિત્વા ચિરકાલત્તા. જાતત્તા જનો, તં ઇતો જનેતો, તસ્મિં. ખત્તિયો સેટ્ઠો લોકમરિયાદપરિપાલનાદિના સમ્માપટિપત્તિયં સત્તાનં નિયોજનેન બહુકારત્તા. સો હિ પરે તથા પટિપાદેન્તો સયમ્પિ તત્થ પતિટ્ઠિતોયેવ હોતીતિ સેટ્ઠો વુત્તો. પટિપક્ખવિજ્ઝનટ્ઠેન પુબ્બેનિવાસાદીનં વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જાતિ. સદ્ધાહિરોત્તપ્પબાહુસચ્ચવીરિયસતિપઞ્ઞાતિ ઇમે સત્ત સદ્ધમ્મા. ચરન્તિ અગતપુબ્બં દિસં એતેહીતિ ચરણાનિ, સીલાદયો પન્નરસ ધમ્મા.

સનઙ્કુમારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દેવદત્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. અપ્પઞ્ઞત્તે એવ સિક્ખાપદે છેજ્જગામિકમ્મસ્સ કતત્તા સલિઙ્ગેનેવ ચ ઠિતત્તા ‘‘દેવદત્તો સાસનતો પક્કન્તો’’તિ ન વત્તબ્બોતિ અચિરપક્કન્તેતિ એત્થ ‘‘સાસનતો પક્કન્તે’’તિ અવત્વા ‘‘વેળુવનતો ગયાસીસં ગતે’’તિ વુત્તં. પકતત્તો હિ ભિક્ખુસઙ્ઘં ભિન્દેય્ય, ન અપકતત્તોતિ. વળવાયાતિ વળવાય કુચ્છિયં જાતં.

દેવદત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. અન્ધકવિન્દસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. જનતન્તિ જનાનં સમૂહં, જનસઞ્ચરણટ્ઠાનન્તિ અત્થો. મનુસ્સાનં અનુપચારેતિ યત્તકે કસનાદિકિચ્ચં કરોન્તાનં સઞ્ચારો હોતિ, એત્તકં અતિક્કમિત્વા અનુપચારે. સંયોજનવિપ્પમોક્ખાતિ સંયોજનવિમોક્ખહેતુ. વિવેકરતિં પવિવેકસુખજ્ઝાનં અલભન્તો. ચિત્તાનુરક્ખણત્થન્તિ પુબ્બે મં મનુસ્સા ‘‘અરઞ્ઞવાસેન પવિવિત્તો અસંસટ્ઠો આરદ્ધવીરિયો’’તિ મઞ્ઞિંસુ, ઇદાનિ ગામન્તે વસન્તં દિસ્વા ગણસઙ્ગણિકાય નિવુટ્ઠોતિ અપ્પસાદં આપજ્જિસ્સન્તિ. યદિપિ મે ઇધ અભિરતિ નત્થિ, એવં સન્તેપિ ઇધેવ વસિસ્સામીતિ વિક્ખિત્તચિત્તેન હુત્વા ન વસિતબ્બં, કો અત્થો ચિત્તવસં ગન્ત્વાતિ અધિપ્પાયો. સતિપટ્ઠાનપરાયણોતિ સતિપટ્ઠાનભાવનારતો. એવં હિસ્સ ગણવાસોપિ પાસંસો વિવેકવાસેન વિના સમણકિચ્ચસ્સ અસિજ્ઝનતો.

વટ્ટભયતો પમુત્તો અજ્ઝાસયવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

નિસીદિ તત્થ ભિક્ખૂતિ ઇમિના સત્તૂપલદ્ધિયા અનિસ્સિતત્તા યથારુચિયા તેસં નિસજ્જં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ.

ઇમિના ચ ઇમિના ચ આકારેન જાતન્તિ ન અનુસ્સવદસ્સનમેતં, ન અનુસ્સવગ્ગહણં. તક્કહેતુ નયહેતુ વા ન વદામીતિ યોજના. પિટકં ગન્થો સમ્પદીયતિ એતસ્સાતિ પિટકસમ્પદાનં, ગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનતો તેન પિટકસ્સ ઉગ્ગણ્હનકભાવેન, કેનચિ ગન્થાનુસારેન એવં ન વદામીતિ અત્થો. બ્રહ્મસ્સ સેટ્ઠસ્સ ધમ્મસ્સ ચરિયં વાચસિકં પવત્તતીતિ બ્રહ્મચરિયં, ધમ્મદેસના. ભાવિતેન મરણસ્સ સબ્બસો ભાગેન વિપ્પહાનેન મરણપરિચ્ચાગીનં. તે ચ ખીણજાતિકાતિ આહ ‘‘ખીણાસવાન’’ન્તિ.

દસધા દસાતિ દસક્ખત્તું દસ. અઞ્ઞન્તિ પઞ્ચસતાધિકસહસ્સતો અઞ્ઞં. પુઞ્ઞભાગિનોતિ વિવટ્ટનિસ્સિતપુઞ્ઞસ્સ ભાગિનો તસ્સા દેસનાય એત્તકા સત્તા જાતાતિ ગણેતું અહં ન સક્કોમીતિ દસ્સેતિ. બ્રહ્મધમ્મદેસનન્તિ બ્રહ્મુના વુત્તં આહ.

અન્ધકવિન્દસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અરુણવતીસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. અભિભૂ સમ્ભવોતિ તેસં દ્વિન્નં મહાથેરાનં નામાનિ. તેસં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. એતે દ્વે તસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકાતિ દસ્સેતિ. અવજ્ઝાયન્તીતિ હેટ્ઠા કત્વા ચિન્તેન્તિ. ખિય્યન્તિ તં લામકતો ચિન્તેતબ્બતં પાપેન્તિ પાપકતં કરોન્તિ. વિત્થારયન્તાતિ તમેવ લામકતો ચિન્તેતબ્બતં વેપુલ્લં પાપેન્તા. સબ્બે પાસણ્ડા અત્તનો અત્તનો સમયે સિદ્ધન્તે સબ્બે દેવમનુસ્સા અત્તનો અત્તનો સમયે પટિલાભે પટિલદ્ધઅત્થે પુરિસકારં વણ્ણયન્તીતિ યોજના.

આરમ્ભવીરિયન્તિ મચ્ચુસેનાસઙ્ખાતકિલેસધુનને આરમ્ભવીરિયં, યા ‘‘આરમ્ભધાતૂ’’તિ વુચ્ચતિ. નિક્કમવીરિયન્તિ કોસજ્જપટિપક્ખભૂતં વીરિયં, યા ‘‘નિક્કમધાતૂ’’તિ વુચ્ચતિ. પયોગં કરોથાતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતરં ભાવનાભિયોગં પવત્તેથાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરક્કમથા’’તિ. કિલેસસેના નામ રાગાદિકિલેસસમૂહો, સો મરણપચ્ચયભાવતો ‘‘મચ્ચુનો સેના’’તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સન્ધાય વુત્તં ‘‘મહાસેનેન મચ્ચુના’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૭૫, ૨૭૬). ખન્ધાનં પઠમાભિનિબ્બત્તિ જાતિ, તદઞ્ઞં પન તેસં પટિપાટિ પવત્તં સંસારોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘જાતિઞ્ચ સંસારઞ્ચા’’તિ. યસ્મા ‘‘એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો’’તિઆદીસુ તસ્મિં તસ્મિં ભવે આદાનનિક્ખેપપરિચ્છિન્નખન્ધપ્પવત્તિ ‘‘જાતી’’તિ વુચ્ચતિ, સા એવ યાવ પરિનિબ્બાના અપરાપરં પવત્તમાનો સંસારો ‘‘ઇતો ચિતો સંસરણ’’ન્તિ કત્વા, તસ્મા આહ ‘‘જાતિસઙ્ખાતં વા સંસાર’’ન્તિ. પરિચ્છેદન્તિ પરિયોસાનં. ઓભાસં ફરીતિ સમ્બન્ધો. આલોકટ્ઠાનેતિ અત્તના કતઆલોકટ્ઠાને. આલોકકિચ્ચં નત્થીતિ અન્ધકારટ્ઠાને આલોકદસ્સનં વિય આલોકટ્ઠાને આલોકદસ્સનકિચ્ચં નત્થિ. તસ્મા તેસં સત્તાનં ‘‘કિં આલોકો અયં, કસ્સ નુ ખો અયં આલોકો’’તિ? વિચિનન્તાનં ચિન્તેન્તાનં. સબ્બેતિ સહસ્સિલોકધાતુયં સબ્બે દેવમનુસ્સા. ઓસટાય પરિસાયાતિ ધમ્મસ્સવનત્થં સબ્બોસટાય પરિચિતપરિચ્છિન્નાય પરિસાય. સદ્દં સુણિંસૂતિ ન કેવલં સદ્દમેવ સુણિંસુ, અથ ખો અત્થોપીતિ યથાધિપ્પેતો તેસં પકતિસવનુપચારે વિય પાકટો અહોસિ, તિસહસ્સિલોકધાતું વિઞ્ઞાપેસીતિ.

અરુણવતીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. એવં તં કુસિનારાય હોતીતિ યથા અનુરોધપુરસ્સ થૂપારામો દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં, એવં તં ઉય્યાનં કુસિનારાય દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં હોતિ. તસ્માતિ યસ્મા નગરં પવિસિતુકામા ઉય્યાનતો ઉપેચ્ચ વત્તન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ ઉપવત્તનન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા. તન્તિ સાલપન્તિભાવેન ઠિતં સાલવનં. અન્તરેનાતિ વેમજ્ઝે. અપ્પમજ્જનં અપ્પમાદો, સો પન અત્થતો ઞાણૂપસંહિતા સતિ. યસ્મા તત્થ સતિયા બ્યાપારો સાતિસયો, તસ્મા ‘‘સતિઅવિપ્પવાસેના’’તિ વુત્તં. અપ્પમાદપદેયેવ પક્ખિપિત્વા અભાસિ અત્થતો તસ્સ સકલસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ સઙ્ગણ્હનતો.

ઝાનાદીસુ ચિત્તે ચ પરમુક્કંસગતવસીભાવતાય ‘‘એત્તકે કાલે એત્તકા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ કાલપરિચ્છેદં કત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનં પરિનિબ્બાનપરિકમ્મન્તિ અધિપ્પેતં. થેરોતિ અનુરુદ્ધત્થેરો.

અયમ્પિ ચાતિ યથાવુત્તપઞ્ચસટ્ઠિયા ઝાનાનં સમાપન્નકથાપિ સઙ્ખેપકથા એવ. કસ્મા? યસ્મા ભગવા તદા દેવસિકં વળઞ્જનસમાપત્તિયો સબ્બાપિ અપરિહાપેત્વા સમાપજ્જિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બાનપુરં પવિસન્તો’’તિઆદિમાહ. ચતુવીસતિ…પે… પવિસિત્વાતિ એત્થ કેચિ તાવ આહુ ‘‘ભગવા દેવસિકં દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તું મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તુમેવ ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તસ્મા તદાપિ ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘તથાગતં, ભિક્ખવે, અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દ્વે વિતક્કા બહુલં સમુદાચરન્તિ ખેમો ચ વિતક્કો પવિવેકો ચ વિતક્કો’તિ (ઇતિવુ. ૩૮). ખેમો હિ વિતક્કો ભગવતો મહાકરુણાસમાપત્તિં પૂરેત્વા ઠિતો, પવિવેકવિતક્કો અરહત્તફલસમાપત્તિં. બુદ્ધાનં હિ ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો મત્થકપ્પત્તો સમાપત્તીસુ વસીભાવો, તસ્મા સમાપજ્જનવુટ્ઠાનાનિ કતિપયચિત્તક્ખણેહેવ ઇજ્ઝન્તિ. પઞ્ચ રૂપાવચરસમાપત્તિયો ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો અપ્પમઞ્ઞાસમાપત્તિયા સદ્ધિં નિરોધસમાપત્તિ અરહત્તફલસમાપત્તિ ચાતિ દ્વાદસેતા સમાપત્તિયો ભગવા પચ્ચેકં દિવસે દિવસે કોટિસતસહસ્સક્ખત્તું પુરેભત્તં સમાપજ્જતિ, તથા પચ્છાભત્તન્તિ એવં ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં વળઞ્જનકકસિણસમાપત્તિયો’’તિ.

અપરે પનાહુ ‘‘યં તં ભગવતા અભિસમ્બોધિદિવસે પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગમુખેન પટિલોમનયેન જરામરણતો પટ્ઠાય ઞાણં ઓતારેત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનં આરભન્તેન યથા નામ પુરિસો સુવિદુગ્ગં મહાગહનં મહાવનં છિન્દન્તો અન્તરન્તરા નિસાનસિલાયં ફરસું નિસિતં કરોતિ, એવમેવં નિસાનસિલાસદિસિયો સમાપત્તિયો અન્તરન્તરા સમાપજ્જિત્વા ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવં સમ્પાદેતું અનુલોમપટિલોમતો પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ લક્ખકોટિસમાપત્તિસમાપજ્જનવસેન સમ્મસનઞાણં પવત્તેતિ, તદનુસારેન ભગવા બુદ્ધભૂતોપિ અનુલોમપટિલોમતો પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગમુખેન વિપસ્સનાવસેન દિવસે દિવસે લક્ખકોટિફલસમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં, ‘ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો પવિસિત્વા’’’તિ.

ઇમાનિ દ્વેપિ સમનન્તરાનેવ પચ્ચવેક્ખણાયપિ યેભુય્યેન નાનન્તરિયકતાય ઝાનપક્ખિકભાવતો. યસ્મા સબ્બપચ્છિમં ભવઙ્ગચિત્તં તતો તતો ચવનતો ‘‘ચુતી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ન કેવલં અયમેવ ભગવા, અથ ખો સબ્બેપિ સત્તા ભવઙ્ગચિત્તેનેવ ચવન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યે હિ કેચી’’તિઆદિ વુત્તં. દુક્ખસચ્ચેનાતિ દુક્ખસચ્ચપરિયાપન્નેન ચુતિચિત્તેન કાલં કાલકિરિયં કરોન્તિ પાપુણન્તિ, કાલગમનતો વા કરોન્તિ પેચ્ચાતિ.

પટિભાગપુગ્ગલવિરહિતો સીલાદિગુણેહિ અસદિસતાય સદિસપુગ્ગલરહિતો. સઙ્ખારા વૂપસમ્મન્તિ એત્થાતિ વૂપસમોતિ એવં સઙ્ખાતં ઞાતં કથિતં નિબ્બાનમેવ સુખન્તિ. લોમહંસનકોતિ લોમાનં હટ્ઠભાવાપાદનો. ભિંસનકોતિ અવીતરાગાનં ભયજનકો આસિ અહોસિ. સબ્બાકારવરગુણૂપેતેતિ સબ્બેહિ આકારવરેહિ ઉત્તમકારણેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતે. અસઙ્કુટિતેનાતિ અકુટિતેન વિપ્ફારિકાભાવતો. સુવિકસિતેનેવાતિ પીતિસોમનસ્સયોગતો સુટ્ઠુ વિકસિતેન. વેદનં અધિવાસેસિ સભાવસમુદયાદિતો સુટ્ઠુ પઞ્ઞાતત્તા. અનાવરણવિમોક્ખો સબ્બસો નિબ્બિદભાવો. તેનાહ ‘‘અપઞ્ઞત્તિભાવૂપગમો’’તિ. પજ્જોતનિબ્બાનસદિસોતિ પદીપસ્સ નિબ્બાનસદિસો તત્થ વિલીયિત્વા અવટ્ઠાનાભાવતો.

પરિનિબ્બાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સારત્થપ્પકાસિનિયા સંયુત્તનિકાય-અટ્ઠકથાય

બ્રહ્મસંયુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.