અધિકરણભેદં

ઉક્કોટનભેદાદિવણ્ણના

૩૪૦. અધિકરણભેદે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. દસ્સેતું આહાતિ સમ્બન્ધો. દ્વે સમથેતિ એત્થ દ્વિન્નં સમથાનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્મુખાવિનયઞ્ચ યેભુય્યસિકઞ્ચા’’તિ. ‘‘પટિસેધેતી’’તિ ઇમિના ઉક્કોટેતીતિ એત્થ કુટધાતુયા છેદનત્થં અત્થતો દસ્સેતિ. છેદનં નામ અત્થતો સમથપટિસેધનન્તિ અત્થો.

૩૪૧. દ્વાદસસુ ઉક્કોટેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. અકતં કમ્મન્તિઆદયોતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘દુક્કટં કમ્મં, પુન કાતબ્બં કમ્મ’’ન્તિ દ્વે ઉક્કોટા સઙ્ગહેતબ્બા. અનિહતં કમ્મન્તિઆદયોતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘દુન્નિહતં, પુન નિહનિતબ્બ’’ન્તિ દ્વે ઉક્કોટા સઙ્ગહેતબ્બા. અવિનિચ્છિતન્તિઆદયોતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘દુવિનિચ્છિતં, પુન વિનિચ્છિતબ્બ’’ન્તિ દ્વે ઉક્કોટા સઙ્ગહેતબ્બા. અવૂપસન્તન્તિઆદયોતિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘દુવૂપસન્તં, પુન વૂપસમેતબ્બ’’ન્તિ દ્વે ઉક્કોટા સઙ્ગહેતબ્બા. અપિચાતિ સામઞ્ઞતો પન.

તત્થ જાતકન્તિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્મિંવિહારે’’તિ. યસ્મિંવિહારે ઉપ્પન્નં હોતીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અત્તેસુ, અત્તાનં વા પટિપક્ખં અત્થયન્તિ ઇચ્છન્તીતિ અત્તપચ્ચત્થિકા. પાળિમુત્તકવિનિચ્છયેનેવાતિ પાળિયં આગતેહિ સમથેહિ મુત્તકેન ધમ્મદેસનામત્તવિનિચ્છયેનેવ. ઇદન્તિ અધિકરણં. યેનાપિ વિનિચ્છયેનાતિ પાળિમુત્તકેન યેનાપિ વિનિચ્છયેન.

અઞ્ઞોતિ નેવાસિકેહિ અઞ્ઞો વિનયધરો પુચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. તેહિ ચાતિ નેવાસિકેહિ ચ.

એતસ્સાતિ વિનયધરસ્સ. અયન્તિ વિનયધરો. તત્થાતિ તં ગામં. અઞ્ઞમઞ્ઞં વા સઞ્ઞાપેન્તીતિ અત્તપચ્ચત્થિકા અઞ્ઞમઞ્ઞં વા સઞ્ઞાપેન્તિ. તે ભિક્ખૂતિ તે અત્તપચ્ચત્થિકા ભિક્ખૂ. નિજ્ઝાપેન્તીતિ સઞ્ઞાપેન્તિ. ઉક્કોટેતિ યોતિ યો ઉક્કોટેતિ. એતેતિ અત્તપચ્ચત્થિકે ભિક્ખૂ, દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ગામં. તત્થેવાતિ અન્તરામગ્ગે એવ.

તત્થેવાતિ ગામમેવ. તત્થેવાતિ તસ્મિંયેવ ઠાને. તત્થ ગતન્તિ તં ગામં ગતં.

‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના પાચિત્તિયમેવ અતિદિસતિ.

સઙ્ઘેન…પે… અધિકરણે વદન્તોપીતિ સમ્બન્ધો. યં પનેતં આપત્તિવુટ્ઠાનં નામ હોતીતિ યોજના. એતન્તિ આપત્તિવુટ્ઠાનં. વદન્તોપીતિ પિસદ્દો ન કેવલં તિણવત્થારકં ઉક્કોટેન્તોયેવ ઉક્કોટેતિ નામ, અથ ખો વદન્તોપીતિ દસ્સેતિ.

છન્દાગતિં ગચ્છન્તોતિઆદીસુ અગતિગમનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયધરો હુત્વા’’તિઆદિ. અત્થાય ઉક્કોટેન્તોતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ અનત્થં ચરન્તસ્સ. મન્દો પન ઉક્કોટેતિ નામાતિ સમ્બન્ધો. એકો બલવનિસ્સિતો ચ હોતીતિ સમ્બન્ધો. ગહનમિચ્છાદિટ્ઠિન્તિ ગહનસદિસં મિચ્છાદિટ્ઠિં પવનસદિસં મિચ્છાદિટ્ઠિન્તિ અત્થો. બલવન્તે ચાતિ એત્થ ચસદ્દો સબ્બકમ્મેસુ યોજેતબ્બો. નિસ્સિતત્તાતિ એકસ્સ નિસ્સિતત્તા. બલવનિસ્સિતો ચાતિ એત્થાપિ ચ સદ્દો સબ્બકત્તૂસુ યોજેતબ્બો. તસ્સાતિ વિસમાદિનિસ્સિતસ્સ.

સોતિ સામણેરો. મઙ્કુભૂતાત્થાતિ મઙ્કૂ હુત્વા ભૂતા, મઙ્કું વા પત્તા અત્થ ભવથાતિ અત્થો. તેતિ પરાજયભિક્ખૂ. તસ્સાતિ સામણેરસ્સ. સોતિ સામણેરો. તેતિ પરાજયભિક્ખૂ. તન્તિ સામણેરં. સોતિ દહરો. તતોતિ સન્નિપાતકારણા. હિય્યોતિ અનન્તરાતીતાહે. ઇતીતિ એવં વદેતિ. સોતિ દહરો. ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ યોજના. ગચ્છાતિ ગચ્છાહિ. ઇતીતિ એવં વત્તબ્બોતિ યોજના.

સઙ્ઘેન સદ્ધિં અધિકરણં વિનિચ્છિનિત્વા પરિવેણગતં એકં ભિક્ખુન્તિ યોજના. કિસ્સાતિ કેન કારણેન. એવં ઇમિનાકારેન વિનિચ્છિતબ્બં નનૂતિ યોજના. સોતિ વિનિચ્છયકારકો ભિક્ખુ. છન્દદાયકો સુવિઞ્ઞેય્યોયેવ.

અધિકરણનિદાનાદિવણ્ણના

૩૪૨. કિંનિદાનન્તિઆદીસુ છસુ પદેસુ સમાસભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિંનિદાનમસ્સા’’તિઆદિ. અસ્સાતિ વિવાદાધિકરણસ્સ. ‘‘કિંનિદાન’’ન્તિ પદાનં સતિપિ સમાસભાવે બ્યઞ્જનન્તપકતિકત્તા ‘‘કિ’’ન્તિ નિગ્ગહિતન્તભાવેન ઉચ્ચારણં કાતબ્બં. સબ્બાનેતાનીતિ સબ્બાનિ નિદાનન્તિઆદીનિ એતાનિ પદાનિ. વેવચનાનીતિ એકસ્મિંયેવ ‘‘કારણ’’ન્તિ અત્થે વિવિધાનિ વચનાનિ વિવચનાનિ, તાનિયેવ વેવચનાનિ. અથ વા વિવિધં વચનમેતસ્સત્થસ્સાતિ વિવચનં, કારણસઙ્ખાતો અત્થો, અભિધેય્યઅભિધાનભાવેન સમ્બન્ધત્તા વિવચનસ્સ એતાનિ વેવચનાનિ, પદાનિ.

‘‘અટ્ઠારસભેદકરવત્થુસઙ્ખાતો’’તિ ઇમિના વિવાદસરૂપં દસ્સેતિ. વિવાદન્તિ અટ્ઠારસભેદકરવત્થુસઙ્ખાતં વિવાદં. એતન્તિ ‘‘વિવાદનિદાન’’ન્તિ એતં વચનં. અસ્સાતિ અનુવાદાધિકરણસ્સ. ઇદમ્પીતિ ‘‘અનુવાદનિદાન’’ન્તિ વચનમ્પિ. અસ્સાતિ આપત્તાધિકરણસ્સ. એતન્તિ ‘‘આપત્તિનિદાન’’ન્તિ વચનં. કિચ્ચમેવ બ્યઞ્જનવડ્ઢનવસેન કિચ્ચયન્તિ વુત્તં. અસ્સાતિ કિચ્ચાધિકરણસ્સ. સમનુભાસનાદીનં ઉપ્પજ્જનકકિચ્ચાનન્તિ સમ્બન્ધો. એતન્તિ ‘‘કિચ્ચયનિદાન’’ન્તિ વચનં. એકપદયોજનાતિ એકેન ‘‘નિદાન’’ન્તિ પદેન યોજના. સબ્બપદાનીતિ સબ્બાનિ સમુદયાદીનિ પદાનિ.

નવન્નન્તિ જાતિવસેન છન્નં હેતૂનં નવસુ અન્તોગધત્તા તિકવસેનેતં વુત્તં. બ્યઞ્જનમત્તન્તિ હેતુપચ્ચયવસેન બ્યઞ્જનમેવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એત્થાતિ તતિયપુચ્છાવિસ્સજ્જને.

૩૪૩. દ્વાદસ મૂલાનીતિ એત્થ દ્વાદસન્નં મૂલાનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કોધઉપનાહયુગળકાદીની’’તિઆદિ. એત્થ (વિભ. ૮૩૩, ૯૪૪) આદિસદ્દેન મક્ખપળાસયુગળ ઇસ્સામચ્છરિયયુગળ માયાસાઠેય્યયુગળ પાપિચ્છમિચ્છાદિટ્ઠિયુગળ સન્દિટ્ઠિપરામાસિઆધાનગ્ગાહિદુપ્પટિનિસ્સગ્ગિયુગળવસેન પઞ્ચ યુગળાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અજ્ઝત્તસન્તાનપ્પવત્તાનીતિ નિયકજ્ઝત્તસન્તાને પવત્તાનિ.

અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂનં સમુટ્ઠાનભાવં નિબ્બચનેન પકાસેન્તો આહ ‘‘તં હી’’તિઆદિ. તન્તિ અનુવાદાધિકરણં, સમુટ્ઠાતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ ‘‘એતેસૂ’’તિ ઇમિના અધિકરણભાવં દસ્સેતિ. ‘‘એતેહી’’તિ ઇમિના કરણભાવં દસ્સેતિ. તેનાતિ કારણેન. અસ્સાતિ વિવાદાધિકરણસ્સ. એતાનીતિ અટ્ઠારસભેદકરવત્થૂનિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસં અધિકરણાનં સબ્બેસુ સમુટ્ઠાનેસુ.

૩૪૪. એકેન અધિકરણેન કિચ્ચાધિકરણેનાતિ ઇદં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એતાનીતિ અધિકરણાનિ. એકંસતોતિ એકંસેન, એકકોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

સાવસેસાપત્તિ સમ્મતિ વિય અનવસેસાપત્તિ ન સમ્મતીતિ યોજના. કસ્મા ન સમ્મતીતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. સાતિ અનવસેસા આપત્તિ. તતોતિ અનવસેસાપત્તિતો. એત્થ ચ ‘‘ન સક્કા દેસેતુ’’ન્તિ ઇમિના દેસનાગામિનિયા અભાવં દીપેતિ. ‘‘ન સક્કા…પે… પતિટ્ઠાતુ’’ન્તિ ઇમિના વુટ્ઠાનગામિનિયા અભાવં દીપેતિ.

૩૪૯. તતોતિ નયતો. યત્થ સતિવિનયોતિઆદિકા છ યમકપુચ્છાતિ સમ્બન્ધો. તાસન્તિ પુચ્છાનં. પકાસિતોતિ પાકટો.

૩૫૧. દ્વિન્નમ્પિ સમથાનન્તિ સમ્મુખાવિનયસતિવિનયવસેન દ્વિન્નમ્પિ સમથાનં. યસ્માતિ યેન કારણેન ન સક્કાતિ સમ્બન્ધો. પત્તવટ્ટીનં નાનાકરણન્તિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ સમ્મુખાવિનયસતિવિનયાનં નાનાકરણન્તિ સમ્બન્ધો. અયં પનેત્થ યોજના – યસ્મા કદલિક્ખન્ધે પત્તવટ્ટીનં નાનાકરણં વિનિબ્ભુજ્જિત્વા દસ્સેતું ન સક્કા વિય તેસં નાનાકરણં વિનિબ્ભુજ્જિત્વા દસ્સેતું ન સક્કાતિ. તેનાતિ કારણેન. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વિસ્સજ્જનેસુ.

સત્તસમથનિદાનવણ્ણના

૩૫૨. અસ્સાતિ સમ્મુખાવિનયસ્સ. તત્થાતિ ‘‘નિદાનનિદાનો’’તિ પાઠે. ઇદન્તિ સમ્મુખાચતુક્કં. લદ્ધુપવાદોતિ લદ્ધો પરેસં ઉપવાદો યેનાતિ લદ્ધુપવાદો, ખીણાસવો. યસ્સ ચાતિ યસ્સ ચ સન્તિકેતિ સમ્બન્ધો. ઉભિન્નન્તિ દેસકપટિગ્ગાહકાનં દ્વિન્નં.

૩૫૩. નનુ પુચ્છાયં ‘‘સત્તન્નં સમથાન’’ન્તિ વુત્તં, કસ્મા પન વિસ્સજ્જનાયં સમ્મુખાવિનયસ્સ સમુટ્ઠાનં ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ વુત્તન્તિ યોજના. એત્થ કિઞ્ચાપિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, પનસદ્દો ગરહત્થો. તથા વુત્તમ્પીતિ યોજના. કમ્મસઙ્ગહાભાવેનાતિ કમ્મે સઙ્ગહસ્સ અભાવેન. તત્થાતિ તસ્મિં ‘‘કમ્મસ્સ કિરિયા’’તિઆદિપાઠે. કમ્મં કરીયતિ ઇમાયાતિ કિરિયા, ઞત્તિ. તેન વુત્તં ‘‘કમ્મસ્સ કિરિયાતિ ઞત્તિ વેદિતબ્બા’’તિ. કરિયતે ઠપિયતે કરણં. સયં ઉપગમિયતે ઉપગમનં. અજ્ઝેસનેન પરં ઉપગમાપિયતે અજ્ઝુપગમનં. અધિવાસિયતે અધિવાસના. અપ્પટિક્કોસિયતે અપટિક્કોસના. ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કરણન્તિ તસ્સાયેવા’’તિઆદિ. એતન્તિ કમ્મં. મેતિ મય્હં. ખમુધાતુપયોગે સમ્પદાનત્થે સમ્પદાનવચનં. અથ વા મેતિ મયા. કત્વત્થે કરણવચનં, સામિવચનં વા. ખમતીતિ કત્તુરૂપસદિસં કમ્મરૂપં. રૂપઞ્હિ કત્તુરૂપસદિસં કમ્મરૂપં ‘‘ખમતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૨૭) વિય. કમ્મરૂપસદિસં કત્તુરૂપં ‘‘ઉપાસકો સીલં સમાદિયતી’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) વિય. એત્થ કમ્મત્થે પવત્તો યપચ્ચયો લોપોતિ દટ્ઠબ્બં.

સત્તસમથનાનાત્થાદિવણ્ણના

૩૫૪. માતાપુત્તાદીનં અયં વિવાદોતિ યોજના. ‘‘વિરુદ્ધવાદત્તા’’તિ ઇમિના વદનં વાદો, વિરુદ્ધો વાદો વિવાદોતિ નિબ્બચનં દસ્સેતિ. અધિકરણીયતાયાતિ વૂપસમિતતાય. ઇમિના અધિકરિયતિ સમથેહિ વૂપસમિયતીતિ અધિકરણન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ અધિકરણભેદેસુ.

ઇતિ અધિકરણભેદવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.