પઞ્ઞત્તિવારયોજના

એવં દ્વાવીસતિખન્ધકાનં સંવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ ‘‘પરિવારો’’તિ સઙ્ગહમારૂળ્હસ્સ વિનયસ્સ સંવણ્ણનં કરોન્તો અયમાચરિયો પઠમં તાવ અનુસન્ધિદસ્સનમુખેન પટિઞ્ઞં કાતુકામો આહ ‘‘વિસુદ્ધપરિવારસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ વિસુદ્ધપરિવારસ્સાતિ વિસુદ્ધાય ચતુપરિસાય પરિવારિતસ્સ, અથવા વિસુદ્ધેન ચતુપરિસસઙ્ખાતેન પરિવારેન સમન્નાગતસ્સ ભગવતોતિ સમ્બન્ધો. પરિવારે હિ વિસુદ્ધે તેન પરિવારિતો, તંપરિવારિતો વા ભગવાપિ વિસુદ્ધોયેવ નામ હોતિ. ઇમિના સંવણ્ણિયમાનસ્સ ‘‘પરિવારો’’તિ સઙ્ગહમારૂળ્હસ્સ દેસેતબ્બધમ્મસ્સ અનુરૂપેન દેસકભૂતસ્સ ભગવતો થોમનં કતં હોતિ. ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સાતિ સીલાદિધમ્મક્ખન્ધસઙ્ખાતેન સરીરેન સમન્નાગતસ્સ, ઇમિના સંવણ્ણિતાનં ખન્ધકાનમનુરૂપેન ભગવતો થોમનં કતં હોતિ. પકતિ હેસાચરિયાનં યદિદં દેસેતબ્બધમ્માનુરૂપેન દેસકસ્સ થોમના (સારત્થ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથા; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧). અનન્તરાતિ અનન્તરે કાલે.

યોતિ વિનયો. પુબ્બાગતન્તિ પુબ્બે વુત્તેસુ વિભઙ્ગખન્ધકેસુ આગતં. નયન્તિ સદ્દઅત્થવિનિચ્છયનયસઙ્ખાતં સબ્બં નયં. હિત્વાતિ ચજિત્વા. અનુત્તાનત્થવણ્ણનન્તિ અનુત્તાનાનં પદાનમત્થવણ્ણનં. અયં પનેત્થ યોજના – વિસુદ્ધપરિવારસ્સ ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સ ભગવતો સાસને ખન્ધકાનમનન્તરા ‘‘પરિવારો’’તિ યો વિનયો સઙ્ગહં સમારૂળ્હો, તસ્સ વિનયસ્સ પુબ્બાગતં નયં હિત્વા ઇદાનિ અનુત્તાનત્થવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ.

૧. તત્થ તત્થાતિ ‘‘તસ્સ અનુત્તાનત્થવણ્ણનં કરિસ્સામી’’તિ યો પરિવારસઙ્ખાતો વિનયો સંવણ્ણેતબ્બભાવેન વુત્તો, તત્થ. સઙ્ખેપત્થોતિ સમાસત્થો. યં તેનાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ અનિયમનિદ્દેસભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો સો’’તિ. તત્થ યોતિ અનિયમ નિદ્દેસો, તસ્સ ‘‘તેના’’તિ નિયમનં દટ્ઠબ્બં. સોતિ પદાલઙ્કારો. દ્વીસુ હિ સબ્બનામેસુ યેભુય્યેન પુબ્બમેવ પધાનં, પચ્છિમં પન વચનાલઙ્કારં. યો સો ભગવા પઞ્ઞપેસીતિ સમ્બન્ધો. ચિરટ્ઠિતિકત્થન્તિ ચિરં પઞ્ચવસ્સસહસ્સકાલં ઠિતિકત્થાય, ‘‘યાચિતો’’તિ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસી’’તિ ચ સમ્બન્ધો. ધમ્મસેનાપતિના યાચિતોતિ સમ્બન્ધો. યાચિતો હુત્વા પઞ્ઞપેસીતિ યોજના. તેન ભગવતા પઞ્ઞત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘જાનતા પસ્સતા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં કમ્મમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્સ તસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘પઞ્ઞત્તિકાલ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘જાનતા’’તિ પદસ્સ કમ્મં દસ્સેતિ, ‘‘દસ અત્થવસે’’તિ ઇમિના ‘‘પસ્સતા’’તિ પદસ્સ કમ્મં.

એવં કમ્મદસ્સનેન યોજનાનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કરણદસ્સનેન અપરમ્પિ યોજનાનયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. ‘‘પુબ્બેનિવાસાદીહી’’તિઆદિસદ્દેન દિબ્બચક્ખુસ્સ વિસું ગહેતબ્બત્તા ઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતપરચિત્તવિજાનનાનિ ગહેતબ્બાનિ. ઇમેહિ પદેહિ ‘‘જાનતા, પસ્સતા’’તિ દ્વિન્નં પદાનં પઞ્ચન્નં લોકિયઅભિઞ્ઞાનમેવ કરણભાવં દસ્સેતિ. તીહિ વિજ્જાહીતિ પુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવક્ખયઞાણસઙ્ખાતાહિ તીહિ વિજ્જાહિ. છહિ વા પન અભિઞ્ઞાહીતિ સહ આસવક્ખયઞાણેન પઞ્ચલોકિયાભિઞ્ઞાસઙ્ખાતાહિ છહિ અભિઞ્ઞાહિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ તીસુ કાલેસુ, પઞ્ચસુપિ ઞેય્યધમ્મેસુ. સમન્તચક્ખુનાતિ અનાવરણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસઙ્ખાતેન સમન્તચક્ખુના. પઞ્ઞાયાતિ સબ્બઞ્ઞુતપઞ્ઞાય. તિરોકુટ્ટાદીતિ આદિસદ્દેન તિરોપબ્બતાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. મંસચક્ખુનાતિ પસાદચક્ખુના. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. દેસનાપઞ્ઞાયાતિ સબ્બઞ્ઞુતપઞ્ઞાય. સબ્બઞ્ઞુતપઞ્ઞાયેવ હિ અત્થતો દેસનાપઞ્ઞા નામ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્સા પઞ્ઞાય તેજસા. અભિધમ્મકથામગ્ગં, દેવાનં સમ્પવત્તયીતિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા ૫). ઇમેહિ પદેહિ અવત્થાવસેન વિસું વિસું દ્વિન્નં પદાનં કરણસમ્ભવં દસ્સેતિ. અરહતાતિ અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનઞ્ચ અરહત્તા અરહતા. સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન, તેન ભગવતાતિ સમ્બન્ધો. કેનાભતન્તિ તં પઠમં પારાજિકં કેન આભતં, ઇતિ સઙ્ખેપત્થોતિ યોજના.

૨. પુચ્છાવિસજ્જને પન એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. યં તેન…પે… પારાજિકન્તિ ઇદં પદં પચ્ચુદ્ધરણમત્તમેવાતિ સમ્બન્ધો. પતિઉદ્ધરણમત્તમેવ, ન અત્થદસ્સનન્તિ અત્થો. એત્થાતિ એતેસુ પદેસુ. એકા પઞ્ઞત્તીતિ એકા પઠમપઞ્ઞત્તિ. અનુપઞ્ઞત્તિયોતિ પચ્છા ઠપિતા પઞ્ઞત્તિયો.

એત્તાવતાતિ એત્તકેન ‘‘એકા પઞ્ઞત્તિ, દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ વચનમત્તેન વિસ્સજ્જિતા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તતિયં પુચ્છન્તિ સમ્બન્ધો. કસ્મા અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થીતિ આહ ‘‘અયં હી’’તિઆદિ. તત્થ હિ યસ્મા અઞ્ઞત્ર નત્થિ, તસ્મા નત્થીતિ યોજના. ‘‘અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞત્તા’’તિ ઇમિના અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞપેતબ્બાતિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સાતિ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ. તસ્માતિ યસ્મા અઞ્ઞત્ર નત્થિ, તસ્મા. સબ્બત્થપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ સબ્બસ્મિં પદેસે પઞ્ઞત્તિ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તીતિ અલુત્તસમાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મજ્ઝિમદેસે ચેવા’’તિઆદિ. ‘‘મજ્ઝિમદેસે ચેવ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ચા’’તિ ઇમિના ‘‘સબ્બત્થા’’તિ પદસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. પદેસપઞ્ઞત્તિં અપનેત્વા સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિં પારિસેસનયેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયધરપઞ્ચમેના’’તિઆદિ. તત્થ વિનયધરપઞ્ચમેનાતિ અનુસ્સાવનાચરિયપઞ્ચમેન. એત્થેવાતિ મજ્ઝિમદેસેયેવ. એતેહીતિ ચતૂહિ સિક્ખાપદેહિ. સેસાનીતિ ચતૂહિ સિક્ખાપદેહિ સેસાનિ.

સાધારણપઞ્ઞત્તીતિ એત્થ સાધારણા નામ ભિક્ખુભિક્ખુનીનમેવાતિ આહ ‘‘ભિક્ખૂનઞ્ચેવ ભિક્ખુનીનઞ્ચા’’તિ. ઇદં પનાતિ પઠમપારાજિકં પન, પઞ્ઞત્તન્તિ સમ્બન્ધો. વિનીતકથામત્તમેવાતિ વિનીતવત્થુપકાસકં કથામત્તમેવ. તાસન્તિ ભિક્ખુનીનં. બ્યઞ્જનમત્તમેવાતિ ‘‘સાધારણા’’તિ ચ ‘‘ઉભતો’’તિ ચ બ્યઞ્જનમત્તમેવ. એત્થાતિ સાધારણપઞ્ઞત્તિઉભતોપઞ્ઞત્તિપદે.

‘‘નિદાને અનુપવિટ્ઠ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘નિદાનોગધ’’ન્તિ પદસ્સ સત્તમીસમાસઞ્ચ ઓગધસદ્દસ્સ અનુપવિટ્ઠત્થઞ્ચ દસ્સેતિ. ઓગાળ્હો હુત્વા ધરતિ તિટ્ઠતીતિ ઓગધં. નનુ નિદાનોગધે સતિ ‘‘પઠમેન ઉદ્દેસેના’’તિ વત્તબ્બં, કસ્મા ‘‘દુતિયેન ઉદ્દેસેના’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘નિદાનોગધ’’ન્તિ. નિદાનપરિયાપન્નમ્પિ સમાનન્તિ નિદાનપરિયાપન્નં સમાનમ્પીતિ યોજના. પિસદ્દો ગરહત્થો, પગેવ દુતિયે ઉદ્દેસે પરિયાપન્નેતિ દસ્સેતિ. ‘‘સીલવિપત્તિઆદીન’’ન્તિ વચનં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘પઠમા હી’’તિઆદિ.

દ્વઙ્ગિકેનાતિ કાયચિત્તસઙ્ખાતેન દ્વઙ્ગિકેન. નનુ ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેના’’તિ વુત્તત્તા ‘‘કાયતોયેવા’’તિ વત્તબ્બં, અથ કસ્મા ‘‘કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ. એત્થાતિ ‘‘એકેન સમુટ્ઠાનેના’’તિ વચને. ચિત્તન્તિ સેવનચિત્તં. આપન્નોસીતિ ત્વં આપન્નો અસીતિ યોજના. આમ આપન્નોમ્હીતિ આમ અહં આપન્નો અમ્હીતિ યોજના. તાવદેવાતિ તસ્મિં પટિજાનક્ખણેયેવ. તં પુગ્ગલન્તિ પારાજિકમાપન્નં તં પુગ્ગલં. તપ્પચ્ચયાતિ તસ્સ પારાજિકમાપન્નસ્સ કારણા. ‘‘ન કતમેન સમથેન સમ્મતી’’તિ યં પન વચનં વુત્તન્તિ યોજના. તન્તિ વચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

વુત્તમાતિકા પઞ્ઞત્તીતિ વુત્તમાતિકાસઙ્ખાતા પઞ્ઞત્તિ વિનયો નામાતિ યોજના. માતિકા હિ યસ્મા પઞ્ઞપીયતિ સઙ્ખેપેન ઠપીયતિ, પકારં જાનાપેતિ વા, તસ્મા પઞ્ઞત્તીતિ વુચ્ચતિ. ‘‘પદભાજનં વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના વિત્થારેન ભાજિયતિ એતાયાતિ વિભત્તીતિ દસ્સેતિ. વીતિક્કમોતિ કાયવાચાવીતિક્કમો. સો હિ ન સંવરતિ કાયવાચં ન પિદહતીતિ અસંવરોતિ વુચ્ચતિ. યેસં વત્તતીતિ એત્થ વત્તતિકિરિયાય કત્તારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયપિટકઞ્ચ અટ્ઠકથા ચા’’તિ. પગુણાતિ વાચુગ્ગતા. તેતિ તે પુગ્ગલા, ધારેન્તીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતસ્સાતિ પઠમપારાજિકસ્સ. કેનાભતન્તિ એત્થ ભરધાતુયા ધારણપોસનત્થેસુ (પાણિની ૧૦૮ ધાતુપાઠે) ધારણત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કેન આનીત’’ન્તિ. ‘‘પરમ્પરાય આનીત’’ન્તિ ઇમિના પરમ્પરાભતન્તિ પદસ્સ તતિયાસમાસં દસ્સેતિ. અથવા ‘‘કેનાભત’’ન્તિ પુચ્છાય અનુરૂપં યકારલોપવસેન વાક્યન્તિ દસ્સેતિ.

૩. ઉપાલિ દાસકો ચેવાતિઆદિકા ગાથાયો કિમત્થં કેહિ ઠપિતાતિ આહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ. તન્તિ પરં પરં. તત્થાતિ તાસુ ગાથાસુ. યન્તિ વચનં. ઇમિના નયેનાતિ પઠમપારાજિકસ્સ પુચ્છાવિસજ્જને વુત્તેન ઇમિના નયેન.

ઇતિ મહાવિભઙ્ગે પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

કતાપત્તિવારાદિવણ્ણના

૧૫૭. ઇતોતિ પઞ્ઞત્તિવારતો, પરં વુત્તા સત્ત વારા ઉત્તાનત્થા એવાતિ યોજના. કતાપત્તિવારોતિ ‘‘કતાપત્તી’’તિ પદેન લક્ખિતો વારો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. તદનન્તરોતિ તેસં સત્તન્નં વારાનં અનન્તરે વુત્તો. સમુચ્ચયવારોતિ સં એકતો આપત્તિવિપત્તિઆદયો ઉચિયન્તિ સમ્પિણ્ડિયન્તિ એત્થાતિ સમુચ્ચયો, સોયેવ વારો સમુચ્ચયવારો.

૧૮૮. તતોતિ તેહિ અટ્ઠહિ વારેહિ, પરં વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. પચ્ચયવસેન વુત્તો એકો પઞ્ઞત્તિવારોતિ યોજના. પચ્ચયવસેનાતિ પચ્ચયસદ્દસ્સ વસેન. તસ્સાતિ પચ્ચયસ્સ. તેપીતિ અટ્ઠ વારાપિ. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. તતોતિ મહાવિભઙ્ગતો, પરં આગતાતિ સમ્બન્ધો. એવં ઇમે દ્વત્તિંસ વારાતિ યોજના. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એત્થાતિ દ્વત્તિંસવારેસુ.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના

૨૫૭. તદનન્તરાયાતિ તેસં દ્વત્તિંસવારાનં અનન્તરં વુત્તાય સમુટ્ઠાનકથાય એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. અનત્તા ઇતિ નિચ્છિતાતિ અનત્તાત્વેવ વિનિચ્છિતા. ઇમિના અનત્તા ઇતિ નિચ્છયાતિ એત્થ ચિધાતુયા વિનિચ્છયત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અનિચ્ચાકારાદીહી’’તિ ઇમિના સભાગધમ્માનન્તિ એત્થ અનિચ્ચાકારાદીહિ સમાનો ભાગો એતેસન્તિ સભાગા, તેયેવ ધમ્મા સભાગધમ્માતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. નામમત્તમ્પીતિ અનિચ્ચાદિનામમત્તમ્પિ. પિસદ્દેન પગેવ નામિકો અનિચ્ચાદિસભાવોતિ દસ્સેતિ. ન પઞ્ઞાયતીતિ ન ખાયતિ. ઇમિના ન નાયતીતિ એત્થ ઞાધાતુયા ખાયનત્થં દસ્સેતિ. દુક્ખહાનિન્તિ એત્થ દુક્ખં જહાતીતિ દુક્ખહાનીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુક્ખઘાતન’’ન્તિ. દુક્ખં હનતીતિ દુક્ખઘાતનો, સદ્ધમ્મો, તં. ‘‘ખન્ધકા યા ચ માતિકા’’તિ વત્તબ્બે સુખુચ્ચારણત્થાય રસ્સવસેન પાઠો અત્થીતિ આહ ‘‘ખન્ધકા ય ચ માતિકા’’તિ. સમુટ્ઠાનં નિયતોકતન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૬) એત્થ ‘‘સમુટ્ઠાનં નિયતકત’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘પરોસહસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય ઓકારાગમવસેન ‘‘સમુટ્ઠાનનિયતોકત’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સમુટ્ઠાનં નિયતકત’’ન્તિ. એતેનાતિ ‘‘સમુટ્ઠાનં નિયતોકત’’ન્તિ પાઠેન. પચ્ચેતબ્બોતિ પતિ એતબ્બો, પટિમુખં ઞાતબ્બોતિ અત્થો. અઞ્ઞેહીતિ તીહિ સિક્ખાપદેહિ અઞ્ઞેહિ સિક્ખાપદેહિ.

તત્થાતિ સમ્ભેદનિદાનવચનેસુ. સમ્ભેદવચનેન પચ્ચેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. તાનિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ ઠપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ઞત્તિદેસસઙ્ખાતન્તિ પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનભૂતદેસસઙ્ખાતં. ‘‘ઇમાનિ તીણી’’તિ ઇમિના ‘‘દિસ્સન્તી’’તિ કિરિયાય કત્તારં દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ઞાયન્તી’’તિ ઇમિના દિસધાતુયા ખાયનત્થં દસ્સેતિ. તત્થાતિ સમુટ્ઠાનનિયમસમ્ભેદનિદાનસઙ્ખાતેસુ તીસુ, નિદ્ધારણે ભુમ્મં. ઇતરં પનાતિ સમુટ્ઠાનનિયમસમ્ભેદેહિ અઞ્ઞં પન.

આળવીતિ આળવિયં. સક્કેસુ ભગ્ગેસુ ચાતિ એત્થ જનપદનામત્તા બહુવચનવસેન વુત્તં.

દ્વીસુ વિભઙ્ગેસુ પઞ્ઞત્તં યં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસન્તીતિ યોજના. ‘‘વિભઙ્ગેસૂ’’તિ ઇમિના વિભઙ્ગેતિ એત્થ સુકારલોપોતિ દસ્સેતિ. તસ્સાતિ સિક્ખાપદસ્સ. યથાઞાયન્તિ યુત્તિયા અનુરૂપં. તન્તિ સમુટ્ઠાનં. મે સુણાથાતિ મમ સન્તિકા સુણાથ. ઇતીતિ અયમત્થો.

કથિનન્તિ પઠમકથિનસમુટ્ઠાનં. અનનુઞ્ઞાતાય સદ્ધિન્તિ અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનેન સદ્ધિં. સદિસા ઇધ દિસ્સરેતિ એત્થ ઇધસદ્દો અત્થપકરણવસેન ઉભતોવિભઙ્ગવિસયોતિ આહ ‘‘ઇધ ઉભતોવિભઙ્ગે’’તિ. ‘‘સદિસાની’’તિ ઇમિના સદિસાતિ એત્થ નિકારસ્સાકારાદેસો દસ્સિતો. ‘‘દિસ્સન્તી’’તિ ઇમિના દિસ્સરેતિ એત્થ અન્તિસદ્દસ્સ રેકારો (નિરુત્તિદીપનિયં ૫૭૦ સુતે) દસ્સિતો.