સેદમોચિકગાથા

(૧) અવિપ્પવાસપઞ્હાવણ્ણના

૪૭૯. સેદમોચિકગાથાસૂતિ અધિપ્પાયત્થસ્સ ગમ્ભીરત્તા તં ચિન્તેન્તાનં વિનયધરાનં કાયે સેદં મોચેતીતિ સેદમોચિકા, સાયેવ ગાથા સેદમોચિકગાથા, તાસુ. ‘‘અકપ્પિયસમ્ભોગો ન લબ્ભતી’’તિ ઇમિના કપ્પિયસમ્ભોગો લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ. કપ્પિયસમ્ભોગં દસ્સેતું ‘‘નહાપનભોજનાદી’’તિ વુત્તં. અનાપત્તીતિ માતુભિક્ખુનિયા અનાપત્તિ. એસા પઞ્હાતિ એત્થ પઞ્હસદ્દો સભાવતિલિઙ્ગોતિ સદ્દસત્થેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૬ હકારન્તધાતુ; અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૧૧૫ ગાથાયં) વુત્તો, ઇધ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તો. ‘‘પણ્ડિતેહી’’તિ ઇમિના કુસલસ્સ કારણં દસ્સેતિ, પણ્ડિતત્તા કુસલોતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ પઞ્હાય. એતન્તિ વિસ્સજ્જનં. અસ્સાતિ ગાથાય.

એકાદસ વિવજ્જિયાતિ અવિભત્તિકનિદ્દેસો, એકાદસ વિવજ્જિયેતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘યે’’તિઆદિ. તેપીતિ પિસદ્દો ગાથાયં લુત્તનિદ્દિટ્ઠગમ્યમાનભાવં દસ્સેતિ.

અયન્તિ ન્હાપિતપુબ્બકો ભિક્ખુ. નિમ્મિતબુદ્ધન્તિ બુદ્ધેન નિમ્મિતં બુદ્ધરૂપં.

વિવજ્જિયાતિ એત્થ યકારો ત્વાપચ્ચયસ્સ કારિયોતિ આહ ‘‘વિવજ્જેત્વા’’તિ. અસીસકં યં તં કબન્ધં અત્થીતિ યોજના. અસીસકત્તા કેન સરીરેન જીવિતં બન્ધતીતિ કબન્ધો. યસ્સાતિ કબન્ધસ્સ.

હીતિ સચ્ચં. તેતિ અભબ્બપુગ્ગલા.

વાચાતિ એત્થ યકારલોપોતિ આહ ‘‘વાચાયા’’તિ. ઇતિ મેતિ એવં મમ. એવં વદમાને મમ વચનન્તિ યોજના. અથવા ઇતિમેતિ એવં ઇમે, એવં વદમાને ઇમે જનાતિ યોજના. સદ્દમ્પીતિ ઇમિના ગિરસદ્દો સદ્દપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. તુણ્હીભૂતસ્સ નિસિન્નસ્સ તસ્સ ભિક્ખુનોતિ યોજના. યદિ મનોદ્વારે આપત્તિ નામ નત્થિ, એવં સતિ કસ્મા આપજ્જેય્ય વાચસિકન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. તેનાતિ તસ્મા. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ.

સાતિ ભિક્ખુની, આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. વુત્તપ્પકારન્તિ ‘‘ગામન્તરપરિયાપન્ન’’ન્તિ વુત્તપ્પકારં.

તાસૂતિ દ્વીસુ ભિક્ખુનીસુ.

ચતુરો જનાતિ એત્થ ચતુન્નં જનાનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આચરિયો ચ તયો ચ અન્તેવાસિકા’’તિ. સાહત્થિકાતિ સહત્થા અવહરિતા. આણત્તિયાપીતિ આણત્તેન અવહરિતાપિ. ઇતરેસન્તિ અન્તેવાસિકાનં, એકેકો માસકોતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ પરિવારે સેદમોચિકગાથાયં.

(૨) પારાજિકાદિપઞ્હાવણ્ણના

૪૮૦. સન્થતપેય્યાલઞ્ચાતિ પઠમપારાજિકવિભઙ્ગે (પારા. ૬૫) વુત્તં સન્થતપેય્યાલઞ્ચ.

લિઙ્ગપરિવત્તં સન્ધાયાતિ સતિ લિઙ્ગે પરિવત્તે પટિગ્ગહણસ્સ વિજહનં સન્ધાય વુત્તં.

યોતિ ભિક્ખુ, પરિણામેતીતિ સમ્બન્ધો. અત્તનો અત્થાયાતિ યોજના.

અસ્સાતિ ગાથાય. કાકઉહદન્તિ કાકેહિ કરીસુસ્સગ્ગં. કદ્દમમક્ખિતન્તિ કદ્દમેન મક્ખિતં. કાયગતાનેવ હુત્વાતિ સમ્બન્ધો.

હીતિ વિત્થારો. અનરિયં તં ઇત્થિં વા તં પુરિસં વા હનેય્યાતિ યોજના. લિઙ્ગપરિવત્તેન હેતુભૂતેન ઇત્થિભૂતં, પુરિસભૂતઞ્ચાતિ સમ્બન્ધો. ઇત્થિભૂતન્તિ ચ ઇત્થી હુત્વા ભૂતં, ઇત્થિભાવં વા પત્તં.

મિગસિઙ્ગતાપસસીહકુમારાદીનં તિરચ્છાનગતમાતાપિતરો વિયાતિ યોજના. મિગસિઙ્ગતાપસોતિ મિગસિઙ્ગનામકો (જા. અટ્ઠ. ૫.૧૭.૯૬ આદયો) તાપસો. સીહકુમારોતિ સીહબાહુકુમારો. આદિસદ્દેન ભૂરિદત્તાદયો સઙ્ગણ્હાતિ.

કુરુન્દિયં આગતન્તિ સમ્બન્ધો.

‘‘સચ્ચં ભણન્તોતિ ગાથાયા’’તિ પદં ‘‘સચ્ચં ભાસતો લહુકાપત્તિ હોતી’’તિ એત્થ ઇતિસદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘સચ્ચં ભણન્તો’’તિ ગાથાય ઇતિ અત્થોતિ યોજના.

(૩) પાચિત્તિયાદિપઞ્હાવણ્ણના

૪૮૧. સલાકં દેન્તસ્સ અસ્સ ભિક્ખુસ્સ છેજ્જં હોતીતિ યોજના. ‘‘પારાજિકં હોતી’’તિ ઇમિના હોતિછેજ્જન્તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ.

સુપ્પતિટ્ઠિતનિગ્રોધસદિસં રુક્ખમૂલં, તમેવ વા ગહેતબ્બં.

તિસ્સિત્થિયોતિ એત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, પચ્ચત્તવચનં વાતિ આહ ‘‘તાસુપી’’તિ. ‘‘યં તં મેથુનં નામ ત’’ન્તિ ઇમિના ‘‘મેથુનં યં ત’’ન્તિ પદાનં સમાનાધિકરણભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ન સેવતી’’તિ ઇમિના ન સેવેતિ એત્થ તિકારસ્સ એકારાદેસભાવં (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૧.૭૬ પુત્તો વા પિતરં યાચે વિય) દસ્સેતિ. તયો પુરિસેતિ એત્થ ‘‘ઉપગન્ત્વા’’તિ પદં અજ્ઝાહરિત્વા સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ‘‘તયો પુરિસેપિ ઉપગન્ત્વા’’તિ. ઇમિના તયો પુરિસેતિ એત્થ ઉપયોગત્થે ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સેતિ. પુરિમનયં ગહેત્વા એત્થાપિ ‘‘તીસુ પુરિસેસૂ’’તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ અત્થોપિ યુજ્જતેવ. ઇમં નયં ગહેત્વા પુરિમપદેપિ તિસ્સિત્થિયો ઉપગન્ત્વાતિ ઉપયોગત્થે ઉપયોગવચનન્તિ અત્થોપિ યુજ્જતેવ. તસ્મા તે દ્વે નયા અઞ્ઞમઞ્ઞોપદેસદાયકનયા નામાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનસઙ્ખાતે’’તિ ઇમિના અનરિયસદ્દેન ઉભતોબ્યઞ્જનોવ ઇધ ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘નાચરતી’’તિ ઇમિના ન ચાચરેતિ એત્થાપિ તિસદ્દસ્સ એકારાદેસભાવમેવ દસ્સેતિ. મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગં કાયસંસગ્ગં આપજ્જિતું વાયમન્તિયા તસ્સા ભિક્ખુનિયાતિ યોજના.

અસ્સાતિ ગાથાય, તિત્થિયો આરાધકો હોતીતિ યોજના. તત્થેવાતિ તિત્થિયવત્તે એવ. અસ્સાતિ તિત્થિયસ્સ. તમેવાતિ તિત્થિયવત્તમેવ.

સઙ્ઘાદિસેસન્તિઆદિગાથા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ અજ્ઝોહરણં.

આકાસગતં સામણેરન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘેનપીતિ પિસદ્દો ન કમ્મારહેનેવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘ન કાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના સઙ્ઘોપિ કમ્મારહોપિ ભૂમિગતોવ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

અસ્સાતિ ગાથાય વિનિચ્છયોતિ સમ્બન્ધો.

‘‘ન દેતિ, ન પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ કિરિયાપદાનં કત્તારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નાપિ ઉય્યોજિકા’’તિઆદિ. તસ્સાતિ અવસ્સુતપુરિસસ્સ. ‘‘કારણેના’’તિ ઇમિના તેનાતિ પદસ્સ કારણત્થં દસ્સેતિ. એવસદ્દો પન સમ્ભવવસેન યોજિતો, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ અત્થો, અવસ્સુતસ્સ પુરિસસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ગહણેતિ ઉય્યોજિતાય ગહણે. તઞ્ચ પરિભોગપચ્ચયાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં, પરિભોગસ્સ ચ સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તઞ્ચ પના’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘આપત્તિ’’ન્તિ ઇમિના તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ‘‘તસ્સા ઉય્યોજિતાયા’’તિ ઇમિના પરિભોગસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતિ. તસ્સાતિ ઉય્યોજિતાય.

સત્તરસકેસુ સઙ્ઘાદિસેસેસૂતિ સમ્બન્ધો. વજ્જં ન ફુસતીતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞં નવં આપત્તિ’’ન્તિ.

ઇતિ સેદમોચિકગાથાવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.