પઞ્ચવગ્ગો

કમ્મવગ્ગવણ્ણના

૪૮૨. કમ્મવગ્ગે ‘‘ગણનપરિચ્છેદવચન’’ન્તિ ઇમિના ન પમાણવચનન્તિ દસ્સેતિ. ઇમિના કમ્માનં તતો ઊનાતિરેકભાવં નિવારેતિ. ગણિયતે ગણનં, પરિચ્છિજ્જતિ અનેનાતિ પરિચ્છેદો, ગણનસ્સ પરિચ્છેદો ગણનપરિચ્છેદો. અથ વા ગણિયતિ અનેનાતિ ગણનં, તમેવ પરિચ્છેદો ગણનપરિચ્છેદો, સોયેવ વચનં ગણનપરિચ્છેદવચનં. અપલોકનકમ્મં નામાતિ કત્તબ્બં કમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સીમટ્ઠકસઙ્ઘં સોધેત્વા છન્દારહાનં છન્દં આહરિત્વા’’તિ વુત્તેન એવ નયેન.

તત્થાતિ ચતૂસુ કમ્મેસુ, ઞત્તિદુતિયકમ્મં પન અત્થીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ દ્વીસુ કમ્મેસુ. અવસેસાતિ છહિ કમ્મેહિ અવસેસા. યદિ પરિવત્તેત્વા કતં દળ્હીકમ્મં ન હોતિ, એવં સતિ દળ્હીકમ્મત્થાય કિન્તિ કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘અક્ખરપરિહીનં વા પદપરિહીનં વા’’તિ ઇદં અક્ખરપદાનં ગળિતં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘દુરુત્તપદં વા’’તિ ઇદં સિથિલધનિતાદિઅપરિપુણ્ણં સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ‘‘દુરુત્તક્ખરં વા’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. ઇદન્તિ પુનપ્પુનં વચનં. કમ્મં હુત્વાતિ સુકમ્મં હુત્વા.

૪૮૩. સમ્મુખાકરણીયઅસમ્મુખાકરણીયેસુ અસમ્મુખાકરણીયાનિ અપ્પકત્તા પઠમં દસ્સેત્વા સેસાનં સમ્મુખાકરણીયભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ દ્વીસુ, અસમ્મુખાકરણીયં નામ અટ્ઠવિધં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ તત્થાતિ તેસુ તેસુ ખન્ધકેસુ. ‘‘સુકતં હોતી’’તિ વચનસામત્થિયતો સમ્મુખાકતમ્પિ સુકતં હોતીતિ અત્થોપિ ગહેતબ્બો.

સેસાનીતિ અટ્ઠકમ્મેહિ સેસાનિ. એતાનીતિ કમ્માનિ. વત્થુવિપન્નાનીતિ વત્થુના વિપન્નાનિ.

તેસમ્પીતિ પટિપુચ્છાકરણીયાનમ્પિ. એત્થાતિ ‘‘પટિપુચ્છાકરણીય’’ન્તિ પદે. ‘‘પુચ્છિત્વા’’તિ ઇમિના પટિપુચ્છાતિ પદસ્સ ત્વાપચ્ચયન્તભાવં દસ્સેતિ. ‘‘કાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના કરણીયન્તિ એત્થ અનીયસદ્દસ્સ કમ્મત્થભાવં દસ્સેતિ. યથાદિન્નાયાહિ ચુદિતકેન યથાદિન્નાય. વિપ્પલપન્તસ્સાતિ વિકારેન યં વા તં વા વચનં પલપન્તસ્સ ચુદિતકસ્સાતિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘તજ્જનીયકમ્મારહસ્સા’’તિઆદીસુ.

અનુપોસથદિવસેતિ ઉપોસથદિવસતો અઞ્ઞસ્મિં દિવસે. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપોસથદિવસો નામા’’તિઆદિ. કત્તિકમાસન્તિ પચ્છિમકત્તિકમાસં. તસ્સ પવારણમાસત્તા ‘‘ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં. સામગ્ગિદિવસો ચ યથાવુત્તા ચાતુદ્દસપન્નરસા ચ ઉપોસથદિવસો નામાતિ યોજના. યત્રહીતિ યસ્મિં પન વિહારે, ઠપેન્તીતિ સમ્બન્ધો. અન્તરાતિ ચાતુદ્દસીપન્નરસીનં મજ્ઝે.

પચ્ચુક્કડ્ઢિત્વા ઠપિતદિવસોતિ પચ્છા ઉપરિ કડ્ઢિત્વા ઠપિતં કત્તિકકાળપક્ખચાતુદ્દસિં વા પઞ્ચદસિં વા સન્ધાય વુત્તં. ઇધાપીતિ અપવારણાય પવારણટ્ઠાનેપિ. પાળિયમાગતનયતો અઞ્ઞમ્પિ નયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. અન્તિમવત્થુન્તિ પારાજિકવત્થું. યસ્સાતિ પુગ્ગલસ્સ. ઇમિના કમ્મારહો પુગ્ગલો વત્થુ નામાતિ દસ્સેતિ.

૪૮૪. દબ્બસ્સ અગ્ગણ્હનં વત્થુઅપરામસનં નામ ન હોતિ, અથ ખો નામસ્સ અગ્ગણ્હનમેવાતિ આહ ‘‘તસ્સ નામં ન ગણ્હાતી’’તિ. અપરામસનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુણાતુ મે’’તિઆદિ.

પુગ્ગલં ન પરામસતીતિ એત્થ પુગ્ગલો નામ ઉપજ્ઝાયોતિ આહ ‘‘યો ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ ઉપજ્ઝાયો’’તિ. તન્તિ ઉપજ્ઝાયં.

સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બથા સબ્બં, નિપાતસમુદાયોયં, સબ્બેન વા આકારેન સબ્બં ઞત્તિન્તિ યોજના.

ઞત્તિકમ્મે પઠમં કમ્મં કત્વા પચ્છા ઞત્તિટ્ઠપનમ્પિ પચ્છા ઞત્તિં ઠપેતિયેવ નામ. ઇતિ ઇમેહીતિઆદિ નિગમનં.

૪૮૫. ‘‘વુત્તનયેનેવા’’તિ અતિદિસિત્વાપિ ઞત્તિકમ્મવાચાનં અસદિસત્તા અપરામસનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવં પના’’તિઆદિ. તત્થ નેસન્તિ વત્થુસઙ્ઘપુગ્ગલાનં, પઠમાનુસ્સાવને વા દુતિયતતિયાનુસ્સાવનાસુ વા વત્તબ્બે વદન્તોતિ સમ્બન્ધો.

સાવનં હાપેતીતિ એત્થ અનુસદ્દો લોપોતિ આહ ‘‘અનુસ્સાવનં ન કરોતી’’તિ. ‘‘સાવનં હાપેતી’’તિ એત્થ ન કેવલં સબ્બેન સબ્બં અનુસ્સાવનં અકરોન્તોયેવ સાવનં હાપેતિ નામ, અથ ખો અનુસ્સાવનાય દુરુત્તછડ્ડનમ્પિ હાપેતિયેવ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યોપી’’તિઆદિ. ‘‘સકિમેવ વા દ્વિક્ખત્તું વા’’તિ ઇમિના તિક્ખત્તું અપરિપૂરેન્તોયેવ સાવનં હાપેતિ નામાતિ દસ્સેતિ. ઇમસ્સ વચનસ્સ સામત્થિયતો ઞત્તિદુતિયકમ્મે એકક્ખત્તુતો, ઞત્તિચતુત્થકમ્મે તિક્ખત્તુતો અતિરેકં કમ્મવાચં કરોન્તો ન હાપેતીતિ ઞાયતિ.

‘‘છડ્ડેતી’’તિ એત્થ છડ્ડનસ્સ પદક્ખરાનં ગળિતભાવેન પાકટત્તા તં અદસ્સેત્વા ‘‘દુરુત્તં કરોતી’’તિ એત્થ દુરુત્તમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુરુત્તં કરોતીતિ એત્થ પના’’તિઆદિ. કરોન્તેન ભિક્ખુના ઉપલક્ખેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

‘‘સિથિલ…પે… પભેદો’’તિ ય્વાયં બ્યઞ્જનપ્પભેદો વુત્તો, અયં બ્યઞ્જનપ્પભેદોતિ યોજના. ગાથાયં દસધાતિ દસપ્પકારેન. બ્યઞ્જનબુદ્ધિયાતિ વદ્ધેતીતિ બુદ્ધિ, બ્યઞ્જનમેવ અક્ખરમેવ સિથિલાદિવસેન દસધા બુદ્ધિ બ્યઞ્જનબુદ્ધિ, તાય. એત્થ ‘‘દસધા’’તિ પદેન ‘‘બ્યઞ્જનબુદ્ધી’’તિ સમાસપદસ્સ અન્તરે દસધાસદ્દસ્સ લોપં દસ્સેતિ ‘‘કમ્મજં એવા’’તિઆદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૫૦; વિસુદ્ધિ. મહાટિ. ૨.૪૫૦) વિય. એત્થ હિ એવસદ્દેન કમ્મેન એવ જાતં કમ્મજન્તિ સમાસં કત્વા સમાસમજ્ઝે એવસદ્દલોપં દસ્સેતિ. પભેદોતિ વિસેસો. અયં પનેત્થ યોજના – સિથિલઞ્ચ ધનિતઞ્ચ દીઘઞ્ચ રસ્સઞ્ચ ગરુકઞ્ચ લહુકઞ્ચ નિગ્ગહિતઞ્ચ સમ્બન્ધઞ્ચ વવત્થિતઞ્ચ વિમુત્તઞ્ચાતિ દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયાવ પભેદો વિસેસો ઞાતબ્બોતિ. ‘‘સિથિલ’’ન્તિ આદીનિ દસ પદાનિ ‘‘અક્ખરં પદં બ્યઞ્જન’’ન્તિ નપુંસકલિઙ્ગવસેન વુત્તપાઠંનિસ્સાય વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

ગાથાય વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ. અગાળ્હેન વચીપયોગેન વત્તબ્બં અક્ખરં સિથિલં. ગાળ્હેન વચીપયોગેન વત્તબ્બં અક્ખરં ધનિતં. તેસ્વેવાતિ પઞ્ચસુ એવ વગ્ગેસુ. ન કેવલં દીઘમેવ ગરુકં નામ, અથ ખો સંયોગપરમ્પીતિ આહ ‘‘યં વા’’તિઆદિ. યં અક્ખરં સંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ, તમ્પિ ગરુકં નામાતિ યોજના. સંયોગો પરો યસ્સ અક્ખરસ્સાતિ સંયોગપરં. ‘‘સંયોગપદ’’ન્તિપિ પાઠો. યં અસંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ, તમ્પિ લહુકં નામાતિ યોજના. યં સાનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બં, તં નિગ્ગહિતં નામાતિ યોજના. નિગ્ગહેત્વાતિ નિગ્ગહિતં નામ અત્થતો ઠાનકરણાનં અવિસ્સજ્જનં અમુઞ્ચનન્તિ આહ ‘‘અવિસ્સજ્જેત્વા’’તિ. યં સમ્બન્ધિત્વા વુચ્ચતિ, તં સમ્બન્ધં નામાતિ યોજના. યં અસમ્બન્ધં કત્વા વુચ્ચતિ, તં વવત્થિતં નામાતિ યોજના. યં અનિગ્ગહેત્વા વુચ્ચતિ, તં વિમુત્તં નામાતિ યોજના. અનિગ્ગહેત્વાતિ અનિગ્ગહં નામ અત્થતો વિસ્સજ્જનન્તિ આહ ‘‘વિસ્સજ્જેત્વા’’તિ.

એવં બ્યઞ્જનબુદ્ધિવિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કમ્મવાચાય ઉચ્ચારણવિસેસં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તાસુ દસસુ બ્યઞ્જનબુદ્ધીસુ. તથાસદ્દેન તકારસ્સ થકારકરણઞ્ચ સિથિલસ્સ ધનિતકરણઞ્ચ અતિદિસતિ, તથા ‘‘પત્તકલ્લં એસા ઞત્તી’’તિઆદિવચનઞ્ચ સિથિલસ્સ ધનિતકરણં નામાતિ યોજના.

ઇતીતિ એવં. સિથિલે કત્તબ્બે ધનિતં કરોતીતિ સમ્બન્ધો. ચત્તારિ બ્યઞ્જનાનીતિ ચત્તારિ અક્ખરાનિ. બ્યઞ્જનસદ્દો હિ ઇધ અક્ખરવાચકો. ચતસ્સન્નં બ્યઞ્જનબુદ્ધીનં કમ્મદૂસનં દસ્સેત્વા ઇતરાસં અદૂસનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇતરેસુ પના’’તિઆદિ. અનુક્કમાગતન્તિ અરિયેહિ ઓતરિત્વા અનુક્કમેન આગતં. પવેણિન્તિ સન્તતિં. વિનાસેત્વા વુત્તે કિં કમ્મવાચાકોપો હોતીતિ આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. ન કુપ્પતીતિ ન નસ્સતિ. કસ્મા પન કમ્મવાચા ન કુપ્પતિ, નનુ કમ્મં કોપેન્તી કમ્મવાચા કુપ્પતીતિ આહ ‘‘ઇમાનિ હી’’તિઆદિ. હિ યસ્મા ન કોપેન્તિ, તસ્મા કમ્મવાચા ન કુપ્પતીતિ યોજના.

યં પન વચનં સુત્તન્તિકત્થેરા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. કચ્ચાયનાદિસુત્તન્તં કરોન્તીતિ સુત્તન્તિકા, કચ્ચાયનાદયો, સુત્તન્તિકા ચ તે થેરા ચેતિ સુત્તન્તિકત્થેરા. ન વટ્ટતીતિ અક્ખરવિકારો ન વટ્ટતિ. વિનયધરેન કમ્મવાચા કાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. યથાપાળિયાતિ ભગવતા યથાવુત્તાય પાળિયા. બ્યઞ્જનનિરુત્તિયાતિ બ્યઞ્જનનિરુત્તિયં. ઇતરથાતિ વુત્તદોસપરિહરણતો અઞ્ઞેન પકારેન.

અકાલે વા સાવેતીતિ એત્થ અકાલો નામ અનોકાસોતિ આહ ‘‘અનોકાસે’’તિ. અનોકાસો નામ ઞત્તિઅનુસ્સાવનાનં પુબ્બાપરવિતથન્તિ આહ ‘‘ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા’’તિઆદિ. પઠમંયેવ ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા પઠમંયેવ અનુસ્સાવનકમ્મં કત્વાતિ યોજના. ‘‘પઠમંયેવા’’તિ હિ પદં પુબ્બાપરાપેક્ખં. ઇતીતિઆદિ નિગમનં.

૪૮૬. યા એકવીસતિ ભિક્ખૂ ન ગણ્હાતિ, અયં અતિખુદ્દકસીમા નામાતિ યોજના. એકવીસતિ ભિક્ખૂતિ અબ્ભાનકમ્મે કમ્મારહેન સદ્ધિં એકવીસતિ ભિક્ખૂ. યત્થ સીમાયં નિસીદિતું ન સક્કોન્તિ, અયં અતિખુદ્દકસીમા નામાતિ યોજના. નિસીદિતુન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસં અવિજહિત્વા પરિમણ્ડલાકારેન નિસીદિતું. તત્થાતિ અતિખુદ્દકે. એત્થાતિ સેસસીમાસુ. યા સમ્મતા હોતિ, અયં અતિમહતી નામાતિ યોજના. કેસગ્ગમત્તેનાપીતિ પિસદ્દો તતો અતિરેકેન પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. અઘટિતં અસમ્બન્ધં નિમિત્તં ઇમિસ્સાતિ અઘટિતનિમિત્તા. ખણ્ડનિમિત્તભાવં અખણ્ડનિમિત્તદસ્સનેન પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘પુરત્થિમાયા’’તિઆદિ. પુબ્બકિત્તિતન્તિ પઠમકિત્તિતં. તત્થેવાતિ ઉત્તરાય એવ દિસાય. અપરાપીતિ પિસદ્દો દુતિયત્થસમ્પિણ્ડનત્થો. યા સમ્મતા હોતિ, ખણ્ડનિમિત્તા નામાતિ યોજના. અનિમિત્તુપગન્તિ યથાભૂતકથનવિસેસનમેવ, ન બ્યવચ્છેદવિસેસનં તચસારાદિગ્ગહણેન અનિમિત્તુપગભાવસ્સ પાકટત્તા. અન્તરાતિ મજ્ઝે. યા સમ્મતા હોતિ, સા છાયાનિમિત્તા નામ, અનિમિત્તા નામાતિ યોજના.

બહિ ઠિતો હુત્વા સમ્મન્નતીતિ યોજના. નિમિત્તાનિ પન બહિ ઠત્વાપિ કિત્તેતું વટ્ટતિ. એવં સમ્મતાપીતિ પિસદ્દો અસમ્મતા પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. સીમાય સીમન્તિ પદાનં સમ્બન્ધાપેક્ખત્તા, તસ્સ ચ અસમાનભાવતો તેસં વિસું વિસું સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો સીમાય પરેસં સીમ’’ન્તિ. સમ્ભિન્દતીતિ સમ્બન્ધં કરોતિ. એત્થ હિ ભિદિધાતુ દ્વિધાકરણત્થવાચકો, ધાત્વત્થબાધકેન સંત્યૂપસગ્ગેન સમ્બન્ધવાચકો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થાતિ તાસુ દ્વીસુ સીમાસુ. ઇતીતિ એવં. તાસૂતિ સીમાસુ.

૪૮૭-૮. યમ્પિ કમ્મપ્પત્તછન્દારહલક્ખણન્તિ યોજના. તત્થાતિ તસ્સં પરિસતો કમ્મવિપત્તિયં. તમ્પીતિ કમ્મપ્પત્તછન્દારહલક્ખણમ્પિ, વુત્તમેવાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘ચત્તારો ભિક્ખૂ પકતત્તા કમ્મપ્પત્તા’’તિ પાઠે. અનુક્ખિત્તાતિ સઙ્ઘેન ઉક્ખેપનીયકમ્મસ્સ અકતત્તા અનુક્ખિત્તા. પરિસુદ્ધસીલાતિ પારાજિકં અનજ્ઝાપન્નત્તા પરિસુદ્ધસીલા. ઇમેહિ પદેહિ પકતિ અત્તા સભાવો એતેસન્તિ પકતત્તાતિ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કમ્મસ્સ અરહા’’તિ ઇમિના ‘‘કમ્મપ્પત્તા’’તિ પદસ્સ છટ્ઠીસમાસઞ્ચ પત્તસદ્દસ્સ અરહઅનુચ્છવિકત્થભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. તેહીતિ ચતૂહિ પકતત્તેહિ. એતીતિ આગચ્છતિ. અવસેસાતિ ચતૂહિ પકતત્તેહિ અવસેસા. યસ્સ પનાતિ પુગ્ગલસ્સ પન. કમ્મારહોતિ કમ્મસ્સ અરહો.

૪૮૯. એત્થાતિ પણ્ડકાદીનં અવત્થુભાવદસ્સનટ્ઠાને.

અપલોકનકમ્મકથા

૪૯૫-૬. તત્થાતિ ચતૂસુ કમ્મેસુ. એત્થાતિ ઓસારણાદિપાઠે. પદસિલિટ્ઠતાયાતિ લોકે પદાનં સિલિટ્ઠભાવતો. તત્થાતિ ઓસારણાદીસુ પઞ્ચસુ. કણ્ટકસામણેરસ્સ યા સા દણ્ડકમ્મનાસના અત્થિ, સા નિસ્સારણાતિ યોજના. ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિકો હોતી’’તિ વત્વા તમેવત્થં દસ્સેતું ‘‘અન્તગ્ગાહિકાય દિટ્ઠિયા સમન્નાગતો’’તિ વુત્તં. મિચ્છાદિટ્ઠિ હિ લિઙ્ગનાસનાય કારણં હોતિ. સોતિ સામણેરો, ‘‘નિસ્સજ્જાપેતબ્બો’’તિ પદે કારિતકમ્મં, વુત્તકમ્મં વા. તં લદ્ધિન્તિ ધાતુકમ્મં, અવુત્તકમ્મં વા. કિન્તિ કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘એવઞ્ચ પન કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ.

કાતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘં ભન્તે’’તિઆદિ. યં સહસેય્યં લભન્તીતિ યોજના. તસ્સાતિ સહસેય્યસ્સ. અલાભાયાતિ અલાભત્થાય. ‘‘ચર પિરે વિનસ્સા’’તિ ઇમિના નિસ્સારણાકારં દસ્સેતિ. અત્થો પનસ્સ હેટ્ઠા વુત્તોયેવ.

સોતિ સમણેરો, ઓસારેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

સ્વાયન્તિ સો અયં સામણેરો, અચ્ચયં દેસેતીતિ સમ્બન્ધો. સોરતોતિ સુન્દરલદ્ધિયં રતો, દુલદ્ધિતો વા સુટ્ઠુ ઓરતો. યથા પુરેતિ યથા પુબ્બે રુચ્ચતિ, તથાતિ યોજના. કાયસમ્ભોગસામગ્ગિદાનન્તિ કાયેન ચ સમ્ભોગેન ચ સામગ્ગિયા દાનં.

એવન્તિઆદિ નિગમનં. યસ્મા પન બ્રહ્મદણ્ડો પઞ્ચસતિકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૪૫) છન્નસ્સેવ પઞ્ઞત્તો, તસ્મા તસ્સેવ દાતબ્બોતિ આહ ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ. એસાતિ બ્રહ્મદણ્ડો, અઞ્ઞોપિ યો ભિક્ખુ વિહરતિ, તસ્સપિ દાતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. કિન્તિ દાતબ્બોતિ આહ ‘‘એવઞ્ચ પન દાતબ્બો’’તિ. દાતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝે’’તિઆદિ.

યં વચનં ઇચ્છેય્ય, તં વચનન્તિ યોજના. ખમાપેન્તસ્સાતિ સઙ્ઘં ખમાપેન્તસ્સ તસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ યોજના.

પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય, ઞાણેન પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ અત્થો.

યન્તિ અવન્દિયકમ્મં, અનુઞ્ઞાતન્તિ સમ્બન્ધો. કેન અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘ભગવતા’’તિ. કિસ્મિં ખન્ધકે અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘ભિક્ખુનિક્ખન્ધકે’’તિ. કેસુ વત્થૂસુ અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘તેન ખો પન…પે… ઇમેસુ વત્થૂસૂ’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૧). કિં કત્વા અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘દુક્કટં પઞ્ઞપેત્વા’’તિ. કિન્તિ અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘અનુજાનામિ…પે… કાતબ્બો’’તિ. તસ્સાતિ અવન્દિયસ્સ. ‘‘ન ઓસારણાદીની’’તિ ઇમિના એવસદ્દસ્સ છડ્ડેતબ્બત્થં દસ્સેતિ. તસ્સાતિ કમ્મલક્ખણભૂતસ્સ અવન્દિયસ્સ. તત્થેવાતિ ભિક્ખુનિક્ખન્ધકેયેવ. નન્તિ કમ્મલક્ખણં. ઇધાપીતિ પરિવારે કમ્મવગ્ગેપિ.

અપાસાદિકન્તિ અપસાદાવહં, અપસાદજનકં વા.

તતોતિ અવન્દિયકરણતો. ઇમન્તિ ભિક્ખું. વન્દિયન્તિ વન્દિતબ્બં, વન્દનં વા.

એત્થાતિ અપલોકનકમ્મે, ભિક્ખુનિસઙ્ઘમૂલકં કત્વા પઞ્ઞત્તન્તિ યોજના. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપીતિ પિસદ્દો ન ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સેવાતિ દસ્સેતિ. પનસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તથા ભિક્ખુનિસઙ્ઘમૂલકં પઞ્ઞત્તમ્પીતિ અત્થો, લભિતબ્બભાવં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં હી’’તિઆદિ. યં અપલોકનકમ્મં કરોતીતિ યોજના. અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકેન પન દાતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ સૂચિઆદીનં. સોયેવાતિ અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકોયેવ. તતોતિ અપ્પમત્તકતો. તત્થાતિ સેનાસનક્ખન્ધકવણ્ણનાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૧). વુત્તપ્પકારં ગિલાનભેસજ્જમ્પીતિ સમ્બન્ધો. યોપિ ચાતિ ભિક્ખુપિ ચ હોતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ દાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. તત્રુપ્પાદતોતિ તસ્મિં મહાવાસે ઉપ્પાદપચ્ચયતો, ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પેસલસ્સા’’તિઆદિના દુસ્સીલાદીનં દાતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

જગ્ગાપેતું વટ્ટતીતિ એત્થ અપુચ્છિત્વા જગ્ગાપેતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘અયં ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. ઓદિસ્સાતિ ઉદ્દિસિત્વા.

આસનઘરં વાતિ પટિમાઘરં વા, કારકો મનુસ્સોતિ સમ્બન્ધો. ઉપનિક્ખેપતો ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘિકેનપીતિ પિસદ્દો ન કેવલં ચેતિયસ્સ ઉપનિક્ખેપેનેવ, અથ ખો સઙ્ઘિકેનપીતિ દસ્સેતિ.

યાપનમત્તં અલભન્તેહિ કરોન્તેહીતિ યોજના, પરિભુઞ્જન્તેહિ હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વત્તં કરોમા’’તિઆદિના ‘‘યાપનમત્ત’’ન્તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. વિહારે રોપિતા યે ફલરુક્ખાતિ યોજના. યેસન્તિ રુક્ખાનં. તેસૂતિ રુક્ખેસુ. યે પનાતિ રુક્ખા પન, અપરિગ્ગહિતા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તં પનાતિ અપલોકનકમ્મં પન. સલાકં ગણ્હન્તિ એત્થાતિ સલાકગ્ગં, ઠાનં. ‘‘યાગગ્ગભત્તગ્ગ’’ઇતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉપોસથગ્ગેતિ ઉપોસથસ્સ ગહણટ્ઠાને, ઉપોસથગેહેતિ અત્થો. તત્થાતિ ઉપોસથગ્ગે. તન્તિ અપલોકનકમ્મં.

યં મૂલતચપત્તઅઙ્કુરપુપ્ફફલખાદનીયાદીતિ યોજના. અન્તોસીમાયાતિ અન્તો ઉપચારસીમાય.

સુકતમેવાતિ સઙ્ઘેન કતમેવ. ઉપોસથદિવસેતિ નિદસ્સનમત્તં યસ્મિં કસ્મિંચિ દિવસેપિ કતત્તા.

ફલવારેનાતિ રુક્ખાનં ફલગહણવારેન. રુક્ખા ધરન્તીતિ રુક્ખા તિટ્ઠન્તિ, સંવિજ્જન્તિ વા. યેહીતિ ભિક્ખૂહિ રોપિતા, હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. સા એવ કતિકાતિ પુબ્બે કતા સા એવ કતિકા, અઞ્ઞા કતિકા ન કાતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

અઞ્ઞસ્મિં વિહારેતિ રુક્ખાનં ઠિતવિહારતો અઞ્ઞસ્મિં વિહારે. તેસન્તિ રુક્ખાનં, સામીતિ સમ્બન્ધો. યેપીતિ રુક્ખાપિ, રોપિતાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞતો ઠાનતોતિ યોજના. તેસૂતિ રુક્ખેસુ. એત્થાતિ વિહારે. તેહિ પનાતિ પરિવેણસામિકેહિ ભિક્ખૂહિ પન. દસભાગન્તિ દસમભાગં. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના દસભાગં દત્વાતિ અત્થં અતિદિસતિ.

સમ્ભાવનીયભિક્ખુનોતિ સીલસુતાદીહિ સમ્ભાવનીયસ્સ ભિક્ખુનો. તત્થાતિ પોરાણવિહારે. મૂલેતિ પુબ્બે, આદિકાલેતિ અત્થો. નિક્કુક્કુચ્ચેનાતિ ‘‘અભાજિતમિદ’’ન્તિ કુક્કુચ્ચવિરહેન. ખિય્યનમત્તમેવ તન્તિ તં ખિય્યનં ખિય્યનમત્તમેવ, ન સામણેરાનં ખિય્યનં રુહતીતિ અત્થો.

પનસરુક્ખન્તિ કણ્ટકીફલરુક્ખં. અયં સામીચીતિ અયં ભાજેત્વા ખાદનં અનુધમ્મતા. ખાયિતન્તિ ખાદિતં. દ્વિન્નં તિણ્ણં કતિકપટિપ્પસ્સમ્ભનં નયેન ઞાતું સક્કુણેય્યત્તા તં અદસ્સેત્વા એકસ્સેવ કતિકપટિપ્પસ્સમ્ભનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકભિક્ખુકે પના’’તિઆદિ. પુરિમકતિકાતિ ‘‘યથાસુખં પરિભુઞ્જિતું રુચ્ચતી’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) પુરે કતા કતિકા. તેસન્તિ સામણેરાનં, ફાતિકમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. ભાજેત્વાતિ સામણેરાનં ભાજેત્વા. ઇમિના સામણેરાનં ફાતિકમ્મં ન દાતબ્બમ્પિ ભાગં ભાજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

સામન્તગામેહીતિ આસન્નગામેહિ, આગન્ત્વાતિ સમ્બન્ધો. એકં અમ્બં એકં લબુજન્તિ યોજના. અદિય્યમાને દોસે દસ્સિતે દિય્યમાને આનિસંસમ્પિ અત્થતો ઞાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અદિય્યમાને હી’’તિઆદિ.

ગણ્હન્તાનં મનુસ્સાનન્તિ સમ્બન્ધો. તતોતિ કતિકવત્તટ્ઠપનતો. ન વત્તબ્બાતિ ફલદાનકુલદૂસકત્તા ન વત્તબ્બા. કિન્તિ આચિક્ખિતબ્બન્તિ આહ ‘‘નાળિકેરાદીની’’તિઆદિ. અનુવિચરિત્વાતિ પદાનમનુક્કમેન વિચરિત્વા. ઉપડ્ઢભાગોતિ ભિક્ખૂનં લદ્ધભાગતો ઉપડ્ઢો ભાગો. અપલોકેત્વાતિ સઙ્ઘં આપુચ્છિત્વા.

મગ્ગગમિયસત્થવાહોતિ મગ્ગં ગમિકો સત્થવાહો. સોતિ બલક્કારેન ગહેત્વા ખાદન્તો. છાયાદીનન્તિઆદિસદ્દેન આરામવનાનિ સઙ્ગહેતબ્બાનિ. સચે અત્થીતિ સચે અત્થો અત્થિ. ફલભરિતાતિ ફલેન પરિપુણ્ણા. ‘‘ફલભારિતા’’તિપિ પાઠો. ફલસઙ્ખાતેન ભારેન સમન્નાગતાતિ અત્થો. અપચ્ચાસીસન્તેનાતિ તેસં સન્તિકા દાનપટિદાનં અપચ્ચાસીસન્તેન. પુબ્બે વુત્તમેવાતિ પુબ્બે સઙ્ઘિકટ્ઠાને ‘‘કુદ્ધો હિ સો’’તિઆદિના વુત્તમેવ. એત્થાતિ પુગ્ગલિકટ્ઠાને.

તન્તિ ફલારામં. સોતિ પટિબલો ભિક્ખુ. ભારિયં કમ્મન્તિ જગ્ગનકમ્મં ભારિયં. એત્તકેનાતિ તતિયભાગઉપડ્ઢભાગમત્તેન. સબ્બં ફલારામન્તિ સમ્બન્ધો. મૂલભાગન્તિ પઠમભાગં. ‘‘દસભાગમત્ત’’ન્તિ ઇમિના તદત્થં દસ્સેતિ. દત્વાતિ સઙ્ઘસ્સ દત્વા. સોતિ ભિક્ખુ. અકતાવાસન્તિ પુબ્બે અકતં નવં સેનાસનં. આરામન્તિ સઙ્ઘસ્સ આરામં. તેહિપીતિ નિસ્સિતકેહિપિ. પિસદ્દો આચરિયં અપેક્ખતિ. તેસન્તિ નિસ્સિતકાનં. જગ્ગિતકાલેતિ જગ્ગિતાનં રુક્ખાનં પુપ્ફફલભરિતકાલે. જગ્ગનકાલેતિ જગ્ગનમત્તકાલે, જગ્ગનમત્તમેવ, ન જગ્ગનકારણા કિઞ્ચિ પુપ્ફં વા ફલં વા હોતિ, તસ્મિં કાલેતિ અત્થો. ‘‘બહુ’’ન્તિઆદિના વારેતબ્બાકારં દસ્સેતિ.

ફાતિકમ્મેન જગ્ગન્તો ન અત્થીતિ યોજના. અનાપુચ્છિત્વાવાતિ સઙ્ઘં અનપલોકેત્વાવ. ઇતીતિ એવં.

ઞત્તિકમ્મટ્ઠાનભેદે પન એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઓસારેતિ સઙ્ઘમજ્ઝં પવેસેતિ ઇમાય ઞત્તિયાતિ ઓસારણા.

નિસ્સારિયતિ સઙ્ઘતો બહિ કરિયતિ ઇમાયાતિ નિસ્સારણા. ઞત્તિ ઉપોસથો નામાતિ ઇદં કારણૂપચારવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઉપોસથકમ્મવસેન ઠપિતા’’તિ. એસેવ નયો ઞત્તિપવારણા નામાતિ એત્થાપિ.

અનુસાસેય્યાતિઆદિના પઠમપુરિસએય્યવિભત્તિવસેન ઠપિતા ઞત્તિ અત્તના પરં સમ્મનિતું ઠપિતા ઞત્તિ નામ. અનુસાસેય્યન્તિઆદિના ઉત્તમપુરિસએય્યંવિભત્તિવસેન ઠપિતા ઞત્તિ અત્તનાવ અત્તાનં સમ્મનિતું ઠપિતા ઞત્તિ નામ. અત્તનાવ અત્તા વા પરો વા સમ્મનિયતિ ઇમાય ઞત્તિયાતિ સમ્મુતિ. નિસ્સટ્ઠપત્તચીવરાદીનિ દીયન્તિ અનેનાતિ દાનં, ઞત્તિ. વચ્ચં અનપેક્ખિત્વા વાચકસ્સ નિયતનપુંસકલિઙ્ગત્તા નપુંસકલિઙ્ગવસેન વુત્તં.

આપત્તિ પટિગ્ગણ્હિયતિ અનેનાતિ પટિગ્ગહો.

પટિમુખં ઉપરિ કડ્ઢિયતિ ઇમાયાતિ પચ્ચુક્કડ્ઢના.

કમ્મમેવાતિ લક્ખિયતિ અનેનાતિ કમ્મલક્ખણં.

‘‘તથા’’તિ પદેન ‘‘કમ્મલક્ખણં નામા’’તિ પદં અતિદિસતિ. તતોતિ સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિતો. પરા દ્વે ઞત્તિયો કમ્મલક્ખણં નામાતિ યોજના. ઇતીતિઆદિ નિગમનં.

ઞત્તિદુતિયકમ્મટ્ઠાનભેદે ઓસારણાદીનં વિસેસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વડ્ઢસ્સ લિચ્છવિનો’’તિઆદિ. સીમાસમ્મુતિ ચાતિઆદિના યોજના કાતબ્બા.

યા પન દ્વે ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા વુત્તાતિ યોજના. ઇતીતિઆદિ નિગમનં.

ઞત્તિચતુત્થકમ્મટ્ઠાનભેદે યોજનાનયો પાકટોયેવ.

૪૯૭. ચતુવગ્ગકરણે કમ્મેતિઆદિકાય દેસનાય સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇતિ કમ્માનિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ ઇતીતિ એવં દસ્સેત્વાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સત્થોતિ તસ્સ ‘‘ચતુવગ્ગકરણે કમ્મે’’તિઆદિવચનસ્સ અત્થો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો.

ઇતિ કમ્મવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

અત્થવસવગ્ગાદિવણ્ણના

૪૯૮. એવં કમ્મવગ્ગવણ્ણનં દસ્સેત્વા તસ્સાનન્તરે વુત્તાય ‘‘દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચા’’તિઆદિકાય દેસનાય અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદાની’’તિઆદિ, ઇદાનિ આરદ્ધન્તિ સમ્બન્ધો. યાનિ તાનિ સિક્ખાપદાનીતિ યોજના. દિટ્ઠધમ્મિકવેરાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે પવત્તત્તા ચ વિરમિતબ્બત્તા ચ દિટ્ઠધમ્મિકાનં વેરાનં. સંવરાયાતિ એત્થ સંપુબ્બો વરધાતુ પિદહનત્થો, આયસદ્દો ચ તદત્થોતિ આહ ‘‘પિદહનત્થાયા’’તિ. વિપાકદુક્ખસઙ્ખાતાનન્તિ પાણાતિપાતાદીનં વિપાકભૂતાનં દુક્ખસઙ્ખાતાનં. સમ્પરાયિકાનન્તિ સમ્પરાયે પવત્તાનં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તાનિસંસટ્ઠાને. ‘‘વજ્જનીયભાવતો’’તિ ઇમિના વજ્જેતબ્બાનીતિ વજ્જાનીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ભાયન્તિ એતેહીતિ ભયાનિ. અક્ખમટ્ઠેનાતિ અસહણીયટ્ઠેન. ‘‘અકુસલાનીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ ઇમિના વિપાકદુક્ખાનિ ફલૂપચારેન અકુસલાનિ નામાતિ દસ્સેતિ. ગણબન્ધભેદનત્થાય સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ એવમેવ પાઠો. પોત્થકેસુ પન ‘‘ગણભોજનસિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ પાઠો લિખિતો. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં અત્થવસવગ્ગે. યન્તિ વચનં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં વગ્ગે.

ઇતિ અત્થવસવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

૪૯૯. વત્તેસુ વત્તમાનો પુગ્ગલો ઓસારીયતિ અનેનાતિ ઓસારણીયં, કમ્મં. તેન વુત્તં ‘‘યેન કમ્મેન ઓસારીયતિ, તં કમ્મં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ. ‘‘યેન કમ્મેના’’તિઆદિના ભણ્ડનકારકાદયો નિસ્સારીયન્તિ અનેન કમ્મેનાતિ નિસ્સારણીયન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

૫૦૦. સત્તાપત્તિક્ખન્ધા પઞ્ઞત્તં નામાતિ સમ્બન્ધો. અન્તરાતિ કકુસન્ધાદીનં તિણ્ણં બુદ્ધાનઞ્ચ અમ્હાકં ભગવતો ચ અન્તરે. ‘‘સિક્ખાપદે’’તિ ઇમિના ‘‘અપઞ્ઞત્તે’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. મક્કટીવત્થુઆદિવિનીતકથા અનુપઞ્ઞત્તં નામાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સિક્ખાપદે’’તિ ઇમિના ‘‘પઞ્ઞત્તે’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં આનિસંસવગ્ગે.

ઇતિ આનિસંસવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

૫૦૧. સબ્બસિક્ખાપદાનં સઙ્ગહન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘નવ સઙ્ગહા’’તિઆદિપાઠે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘વત્થુના સઙ્ગહો’’તિ ઇમિના ‘‘વત્થુસ્મિં, વત્થૂનં સઙ્ગહો’’તિ અત્થં નિવારેતિ. એત્થાતિ ‘‘વત્થુસઙ્ગહો’’તિઆદિપાઠે. હીતિ વિત્થારો. યસ્મા નત્થીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બાનીતિ સિક્ખાપદાનિ. ‘‘સઙ્ગહિતાની’’તિ ઇમિના સઙ્ગહિતબ્બોતિ સઙ્ગહોતિ નિબ્બચનં દસ્સેતિ. એવં તાવાતિઆદિ નિગમનં.

યસ્મા પન સઙ્ગહિતાતિ સમ્બન્ધો.

એવમેત્થાતિઆદિના ખન્ધસમુટ્ઠાનઅધિકરણસમથે સમ્પિણ્ડેત્વા નિગમનં દસ્સેતિ. એત્થાતિ સઙ્ગહવગ્ગે.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

નવસઙ્ગહિતવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

નિટ્ઠિતાતિ નિટ્ઠં નિપ્ફત્તિં ઇતા ગતાતિ નિટ્ઠિતા, અથ વા નિટ્ઠે નિપ્ફત્તિયં ઇતા ઠિતાતિ નિટ્ઠિતા. ચસદ્દો અવધારણત્થો, નિટ્ઠિતા એવાતિ હિ અત્થો. અનુત્તાનત્થપદવણ્ણનાતિ અનુત્તાનાનં અત્થવન્તપદાનં, અત્થાનઞ્ચ પદાનઞ્ચ વણ્ણના.

ઇતિ પરિવારવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ પાચિત્યાદિવણ્ણનાય યોજનાતિ.

જાદિલઞ્છિતનામેનનેકાનં વાચિતો મયા;

પરિવારવિનયસ્સ, સમત્તો યોજનાનયો.

નિગમનકથાવણ્ણના

એવં વિનયસંવણ્ણનં કત્વા ઇદાનિ તં નિગમેન્તો આહ ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ. તત્થ એત્તાવતાતિ એત્તકેન ‘‘યો કપ્પકોટીહિપિ અપ્પમેય્ય’’ન્તિઆદિવચનતો (પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) પટ્ઠાય ‘‘નવસઙ્ગહિતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા’’તિ વચનપરિયોસાનાનં અક્ખરપદબ્યઞ્જનાનં સમુદાયભૂતેન વચનક્કમેન, સમત્તાતિ સમ્બન્ધો.

ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકપરિવારવિભત્તિદેસનન્તિ ઉભતોવિભઙ્ગેન ચ ખન્ધકેન ચ પરિવારેન ચ વિભજિતબ્બદેસનં વિનયપિટકન્તિ સમ્બન્ધો. નાથોતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં હિતપટિપત્તિં યાચનટ્ઠેન ચ કિલેસાનં ઉપતાપનટ્ઠેન ચ વેનેય્યાનં હિતસુખં આસીસનટ્ઠેન ચ ચિત્તિસ્સરિયટ્ઠેન ચ નાથો. વેનેય્યન્તિ વિનેતબ્બટ્ઠેન વેનેય્યં. જિનોતિ પઞ્ચમારાનં જિતટ્ઠેન જિનો. અયં પનેત્થ યોજના – નાથો વેનેય્યં વિનેન્તો જિનો ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકપરિવારવિભત્તિદેસનં યં વિનયપિટકં આહાતિ.

સમધિકસત્તવીસતિસહસ્સમત્તેનાતિ સહ અધિકેન સત્તસહસ્સપ્પમાણેન ચ વીસતિસહસ્સપ્પમાણેન ચ ગન્થેનાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ વિનયપિટકસ્સ. સમન્તપાસાદિકાતિ સમન્તતો પસાદં વહિકા, જનિકા વા. તત્રાયં યોજના – તસ્સ સમધિકસત્તવીસતિસહસ્સમત્તેન ગન્થેન સમન્તપાસાદિકા નામ સંવણ્ણના સમત્તાતિ.

તત્રિદન્તિ તત્ર ઇદં. ‘‘તત્રા’’તિ પદં પુરિમવચનાપેક્ખં. તત્ર ‘‘સમન્તપાસાદિકા નામા’’તિ વચનેતિ હિ અત્થો. સમન્તપાસાદિકત્તસ્મિન્તિ પચ્ચત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં હોતિ ‘‘ઇદમ્પિ સીલસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૯૪ આદયો) વિય, સમન્તપાસાદિકત્તન્તિ અત્થો. અયં પનેત્થ યોજનાતત્ર ‘‘સમન્તપાસાદિકા નામા’’તિ વચને સમન્તપાસાદિકાય ઇદં સમન્તપાસાદિકત્તં હોતીતિ અયં સમન્તપાસાદિકભાવોતિ અત્થો.

આચરિયપરંપરતોતિઆદીસુ ગાથાસુ વુત્તં નવવિધં વિસેસનપદં ‘‘ન દિસ્સતી’’તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. સમ્પસ્સતન્તિ સમ્મા પસ્સન્તાનં વિઞ્ઞૂનન્તિ સમ્બન્ધો. યતોતિ યસ્મા, ન દિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સંવણ્ણનાયં. સમન્તપાસાદિકાત્વેવાતિ સમન્તપાસાદિકા ઇતિ એવ નામ. વિનયસ્સાતિ વિનયપિટકસ્સ. વિનેય્યદમનકુસલેનાતિ વિનેય્યાનં દમને છેકેન. લોકનાથેનાતિ લોકાનં નાથેન. લોકમનુકમ્પમાનેનાતિ લોકં અનુકમ્પમાનેન. અયઞ્હેત્થ યોજના – આચરિયપરંપરતો…પે… વિભઙ્ગનયભેદદસ્સનતો સમ્પસ્સતં વિઞ્ઞૂનં એત્થ કિઞ્ચિ અપાસાદિકં યતો ન દિસ્સતિ, તસ્મા વિનેય્યદમનકુસલેન લોકનાથેન લોકમનુકમ્પમાનેન ભગવતા વુત્તસ્સ વિનયસ્સ અયં સમન્તપાસાદિકાત્વેવ સંવણ્ણના પવત્તાતિ.

તિસ્સોપિ ઇમા સીહળટ્ઠકથાયો સુત્વાતિ સમ્બન્ધો. કસ્સ સન્તિકે સુતન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધમિત્તો…પે… સન્તિકે’’તિ. ‘‘બુદ્ધમિત્તો’’તિ નામેન વિસ્સુતસ્સ યસસ્સિનો વિનયઞ્ઞુસ્સ ધીરસ્સ થેરસ્સ સન્તિકે સુત્વાતિ યોજના. ‘‘સુત્વા’’તિ પદં ‘‘આરદ્ધા’’તિ પદે પુબ્બકાલકિરિયાવિસેસનં.

મહામેઘવનુય્યાને ભૂમિભાગે પતિટ્ઠિતો સત્થુ મહાબોધિવિભૂસિતો યો મહાવિહારો અત્થીતિ યોજના.

તસ્સ મહાવિહારસ્સ દક્ખિણે દિસાભાગે પધાનઘરં પધાનઘરનામકં ઉત્તમં સુચિચારિત્તસીલેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન સેવિતં યં પરિવેણં અત્થિ, તત્થ કારયીતિ યોજના.

કોનામો કારયીતિ આહ ‘‘ઉળારકુલસમ્ભૂતો…પે… વિસ્સુતો’’તિ. તત્થ ઉળારકુલસમ્ભૂતો સઙ્ઘુપટ્ઠાયકો સદા અનાકુલાય સદ્ધાય રતનત્તયે પસન્નો ‘‘મહાનિગમસામી’’તિ વિસ્સુતો ઉપાસકો કારયીતિ સમ્બન્ધો.

કં કારયીતિ આહ ‘‘ચારુ…પે… સમ્પન્નસલિલાસય’’ન્તિ. તત્થ ચારુપાકારસંચિતં સોભેન પાકારેન સુટ્ઠુ ચિતં ચિનિતં મનોરમં સીતચ્છાયતરૂપેતં સીતચ્છાયેન રુક્ખેન ઉપેતં સમ્પન્નસલિલાસયં મધુરજલાધારં યં પાસાદં કારયીતિ યોજના. મહાનિગમસામિનો તત્ર પાસાદે વસતામયાતિ સમ્બન્ધો.

કં ઉદ્દિસિત્વા કીદિસા કા આરદ્ધાતિ આહ ‘‘સુચિસીલસમાચારં…પે… વિનયવણ્ણના’’તિ. તત્થ સુચિસીલસમાચારં બુદ્ધસિરિવ્હયં થેરં ઉદ્દિસિત્વા ઇદ્ધા અત્થવિનિચ્છયાદીહિ પરિપુણ્ણા યા વિનયવણ્ણના આરદ્ધાતિ યોજના.

કિંનામસ્સ રઞ્ઞો કતમે સંવચ્છરે આરદ્ધા, કિસ્મિં કાલે પરિનિટ્ઠિતાતિ આહ ‘‘પાલયન્તસ્સ…પે… પરિનિટ્ઠિતા’’તિ. તત્થ સકલં લઙ્કાદીપં નિરબ્બુદં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. પાલયન્તસ્સ સિરિનિવાસસ્સ સિરિપાલયસસ્સિનો રઞ્ઞો જયસંવચ્છરેતિ સમ્બન્ધો. સમવીસતિમે ખેમે જયસંવચ્છરે અયં વિનયસંવણ્ણના આરદ્ધા, એકવીસમ્હિ રઞ્ઞો એકવીસતિમે સંવચ્છરે સમ્પત્તે સતિ પરિનિટ્ઠિતાતિ યોજના.

યથા અત્તનો સંવણ્ણના નિરુપદ્દવા સીઘં નિટ્ઠં ઉપગતા, એવં લોકસ્સ ધમ્મૂપસંહિતા સીઘં ગચ્છન્તૂતિ આસીસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપદ્દવાકુલે’’તિઆદિ. તત્થ ઉપદ્દવાકુલે ઉપદ્દવેહિ આકુલે લોકે સત્તલોકે નિરુપદ્દવતો ઉપદ્દવવિરહતો યથા અયં વિનયસંવણ્ણના એકસંવચ્છરેનેવ નિટ્ઠં ઉપાગતા, એવં સબ્બસ્સ લોકસ્સ આરદ્ધા સબ્બેપિ ધમ્મૂપસંહિતા અત્થા નિરુપદ્દવા સીઘં નિટ્ઠં ગચ્છન્તૂતિ યોજના.

અત્તના સમાચિતસ્સ પુઞ્ઞસ્સ ઇચ્છિતત્થે પરિણામનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિરટ્ઠિતત્થં ધમ્મસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ધમ્મસ્સ ચિરટ્ઠિતત્થં ઇમં વિનયસંવણ્ણનં કરોન્તેન સદ્ધમ્મબહુમાનેન મયા યઞ્ચ પુઞ્ઞં સમાચિતં, સબ્બસ્સ તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ આનુભાવેન સબ્બેપિ પાણિનો ધમ્મરાજસ્સ ભગવતો સદ્ધમ્મરસસેવિનો ભવન્તુ.

સદ્ધમ્મો ચિરં તિટ્ઠતુ, દેવો કાલે વસ્સં વસ્સન્તો ચિરં પજં સત્તસમૂહં તપ્પેતુ. રાજા ધમ્મેન મેદનિં રક્ખતૂતિ યોજના. ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો. ઇતિ પરિનિટ્ઠં સુટ્ઠુ આપનં દટ્ઠબ્બન્તીતિ અત્થો.

સદ્ધા ચ બુદ્ધિ ચ વીરિયઞ્ચ સદ્ધાબુદ્ધિવીરિયાનિ, વિસુદ્ધાનિ ચ તાનિ સદ્ધાબુદ્ધિવીરિયાનિ ચેતિ વિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયાનિ, પરમાનિ ચ તાનિ વિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયાનિ ચેતિ પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયાનિ, તેહિ પરિમણ્ડિતો પરમવિસુદ્ધસદ્ધાબુદ્ધિવીરિયપટિમણ્ડિતો, તેન, થેરેનાતિ સમ્બન્ધો. સીલઞ્ચ આચારો ચ અજ્જવઞ્ચ મદ્દવઞ્ચ સીલાચારજ્જવમદ્દવાનિ, તાનિ આદીનિ યેસં તેતિ સીલાચારજ્જવમદ્દવાદયો, આદિસદ્દેન ખન્તિસોરચ્ચાદયો સઙ્ગણ્હાતિ, તેયેવ ગુણાતિ સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણા, તેસં સમુદયોતિ સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયો, તેન સમુદિતો સુટ્ઠુ પાકટોતિ સીલાચારજ્જવમદ્દવાદિગુણસમુદયસમુદિતો, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો.

સકસમયો ચ સમયન્તરો ચ સકસમયસમયન્તરા, તેયેવ પન ગહનસદિસત્તા ગહનન્તિ સકસમયસમયન્તરગહનં, તસ્સ અજ્ઝોગાહણં સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણં, તસ્મિં સમત્થો સકસમયસમયન્તરગહનજ્ઝોગાહણસમત્થો. તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો. વિસેસેન અઞ્જતિ પાકટં કરોતીતિ વિયત્તો, પુગ્ગલો, વિયત્તસ્સ ઇદં વેય્યત્તિયં, સતિ. પઞ્ઞા ચ વેય્યત્તિયઞ્ચ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં, તેન સમન્નાગતેનાતિ સમ્બન્ધો. સમન્નાગતેન થેરેનાતિ યોજના.

તીણિ પિટકાનીતિ તિપિટકં, તમેવ પરિયાપુણિતબ્બત્તા પરિયત્તીતિ તિપિટકપરિયત્તિ, તસ્સ પભેદો એત્થ સત્થુસાસનેતિ તિપિટકપરિયત્તિપભેદં, તસ્મિં. સહ અટ્ઠકથાયાતિ સાટ્ઠકથં, સત્થુ સાસનં, તસ્મિં સત્થુસાસનેતિ સમ્બન્ધો. સત્થુનો પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધં સાસનં સત્થુસાસનં, બ્યાસોપિ યુજ્જતેવ, તસ્મિં સત્થુસાસને ‘‘અપ્પટિહત’’ઇતિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. અપ્પટિહતં ઞાણં અપ્પટિહતઞાણં, ઇદં તસ્મિં વિનયસંવણ્ણનાકાલે થેરસ્સ પટિવેધઞાણાભાવતો સુતમયચિન્તામયઞાણં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અપ્પટિહતઞાણસ્સ પભાવો એતસ્સાતિ અપ્પટિહતઞાણપભાવો, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો. મહન્તં વેય્યાકરણમેતસ્સાતિ મહાવેય્યાકરણો, ઇમિના સિક્ખાનિરુત્તિઆદીહિ છળઙ્ગે મહન્તવેય્યાકરણે થેરસ્સ અપ્પટિહતઞાણપભાવતં દસ્સેતિ, તેન મહાવેય્યાકરણેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો.

કરણં વુચ્ચતિ ઠાનં કરિયતિ ઉચ્ચારિયતિ એત્થ, એતેનાતિ વા વચનત્થેન, કરણસ્સ સમ્પત્તિ કરણસમ્પત્તિ, તાય જનિતં કરણસમ્પત્તિજનિતં. સુખેન થેરમુખતો વિનિગ્ગતં સુખવિનિગ્ગતં, કરણસમ્પત્તિજનિતેન હેતુભૂતેન સુખવિનિગ્ગતં કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતં. મધુરવચનઞ્ચ ઉદારવચનઞ્ચ મધુરોદારવચનં, પુબ્બપદે ઉત્તરપદલોપો, ઇમિના કેટુભપકરણે (સુબોધાલંકારે ૧૨૭-૧૪૨ ગાથાસુ) વુત્તેસુ દસસુ સદ્દગુણેસુ મધુરતાગુણેન ચ ઉદારતાગુણેન ચ સમન્નાગતભાવં દસ્સેતિ. કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતઞ્ચ તં મધુરોદારવચનઞ્ચેતિ કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનં. અથ વા કરણસમ્પત્તિજનિતઞ્ચ તં સુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનઞ્ચેતિ કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનં. એલં વુચ્ચતિ દુરુત્તદોસો, નત્થિ એલમેતસ્સાતિ નેલા, સોયેવ વણ્ણો નેલવણ્ણો, તેન યુત્તં નેલવણ્ણયુત્તં, કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનં નેલવણ્ણયુત્તમેતસ્સાતિ કરણસમ્પત્તિજનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનનેલવણ્ણયુત્તો, થેરો. વિસેસનપરપદસમાસો, નેલવણ્ણયુત્તકરણસમ્પત્તિ જનિતસુખવિનિગ્ગતમધુરોદારવચનોતિ હિ અત્થો, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો. યુત્તઞ્ચ પરિસાય સોતેન અનુરૂપત્તા, મુત્તઞ્ચ પરિસાય વિસારદત્તાતિ યુત્તમુત્તં, વચનં, તં વદતિ સીલેનાતિ યુત્તમુત્તવાદી, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો.

કમ્મસસ્સતઉચ્છેદઇસ્સરનિમ્માનાદિવસેન નાના વાદા એતેસન્તિ વાદિનો, નાનાવાદા જના, વાદીનં, વાદીસુ વા વરો કમ્મકિરિયવાદત્તાતિ વાદિવરો, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો. પાળિયા અત્થં વણ્ણેતું સમત્થત્તા મહન્તો કવિ મહાકવિ, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો.

અત્થધમ્મનિરુત્તિપટિભાનવસેન પભિન્નાય પટિસમ્ભિદાય પરિવારિતોતિ પભિન્નપટિસમ્ભિદાપરિવારો, તસ્મિં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેતિ સમ્બન્ધો. છ અભિઞ્ઞા ચ પટિસમ્ભિદા ચ છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદા, તા આદયો યેસં તેતિ છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદયો, આદિસદ્દેન તેવિજ્જાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદયો પભેદા એતસ્સાતિ છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદો, સોયેવ ગુણો છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણો, તેન પટિમણ્ડિતો છળભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાદિપ્પભેદગુણપટિમણ્ડિતો, તસ્મિં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેતિ સમ્બન્ધો. ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાનલાભિઆદીનં ધમ્મો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો, અથ વા મનુસ્સાનં કુસલકમ્મપથસઙ્ખાતધમ્મતો ઉત્તરીતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો, ઝાનાદિધમ્મો, તસ્મિં, ‘‘સુપ્પતિટ્ઠિત’’ ઇતિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. સુપ્પતિટ્ઠિતા બુદ્ધિ એતેસન્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધિનો, તેસં થેરાનન્તિ સમ્બન્ધો. થેરાનં વંસે પકારેન દિપ્પન્તિ, પદીપો વિયાતિ વા થેરવંસપ્પદીપા, તેસં. થિરો સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતો ગુણો એતેસમત્થીતિ થેરા, તેસં, વંસાલઙ્કારભૂતેનાતિ સમ્બન્ધો. મહાવિહારે વસનસીલા વસનધમ્મા, વસને સાધુકારીતિ વા મહાવિહારવાસિનો, તેસં, થેરાનન્તિ સમ્બન્ધો. વંસે અલઙ્કારો, વંસસ્સ વાતિ વંસાલઙ્કારો, સો હુત્વા ભૂતો, વંસાલઙ્કારભાવં વા પત્તોતિ વંસાલઙ્કારભૂતો, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો.

વિપુલા ચ સા વિસુદ્ધા ચેતિ વિપુલવિસુદ્ધા, વિસેસનોભયપદો, વિપુલવિસુદ્ધા બુદ્ધિ એતસ્સાતિ વિપુલવિસુદ્ધબુદ્ધિ, તેન થેરેનાતિ સમ્બન્ધો. નામમેવ નામધેય્યં, ગહિતં નામધેય્યમેતસ્સાતિ ગહિતનામધેય્યો, તેન થેરેન કતા સમન્તપાસાદિકા નામ અયં વિનયસંવણ્ણના તિટ્ઠતૂતિ સમ્બન્ધો.

સુદ્ધચિત્તસ્સ તાદિનો લોકજેટ્ઠસ્સ મહેસિનો ‘‘બુદ્ધો’’તિ નામમ્પિ યાવ લોકમ્હિ પવત્તતિ, તાવ લોકનિત્થરણેસીનં કુલપુત્તાનં સીલવિસુદ્ધાય નયં દસ્સેન્તી લોકસ્મિં તિટ્ઠતૂતિ યોજના.

ઇતિ નિગમનસ્સ અત્થયોજના સમત્તા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા ચ –

રતનપુણ્ણનામસ્સ, પુરસ્સ રાજધાનિયા;

દક્ખિણે મુનિરૂપસ્સ, ઈસંપાચીનનિસ્સિતે.

યો વિહારો સપાસાદો, કારિતો રાજદેવિયા;

યા વસતા મયા તત્ર, કતા પાચિત્યાદિયોજના.

માપિતરત્નપુણ્ણસ્સ, સત્તરસેવ રાજિનો;

જયવસ્સેટ્ઠારસમ્હિ, સમ્પત્તેયં સુનિટ્ઠિતા.

‘‘રતનપુણ્ણા’’તિવ્હયસ્સ રાજધાનીનગરસ્સ દક્ખિણસ્મિં દિસાભાગે પઞ્ચયોજનપ્પમાણે ઠાને દ્વીહિ મહાતળાકેહિ સુસોભિતસ્સ મિધિલનામનગરસ્સ પુરત્થિમસ્મિં દિસાભાગે દિયડ્ઢગાવુતપ્પમાણે ઠાને અનેકતાલપન્તીહિ સુસોભિતો ચતુન્નં કુલાનં રમણીયભૂતો ‘‘કફ્રૂ’’ ઇતિ વોહરિતો યો સો મહાગામો પતિટ્ઠિતો, તત્થ પટિસન્ધિયા જાતેન સીલાદિગુણેહિ પસંસિતેન ‘‘જાગરો’’તિ ગરૂહિ ગહિતનામધેય્યેન તિક્ખત્તું રાજૂહિ રાજમુદ્દિના લઞ્છિતેન મે કતાયં પાચિત્યાદિવણ્ણનાય યોજના સમ્પત્તે જિનચક્કે તેરસાધિકચતુવસ્સસતાધિકં દ્વિસહસ્સં, સક્કરાજે પન એકતિંસાધિકદ્વિવસ્સસતાધિકં સહસ્સં ગિમ્હાને જેટ્ઠમાસે જુણ્હપક્ખસ્સ પઞ્ચમે સુક્કવારે નિટ્ઠં પત્તા અનાયાસેનાતિ.

યોજનાય ઇમિસ્સાહં, રચનસ્સાનુભાવતો;

ભવેય્યાનેકજાતીસુ, પિટકત્તયધારકો.

કુસલો ચુભયત્થેસુ, પરિસાસુ વિસારદો;

સમિજ્ઝન્તુ સુસઙ્કપ્પા, મય્હઞ્ચ સબ્બપાણિનં.

વપ્પાદિમનતિક્કમ્મ, સમ્મા દેવો પવસ્સતુ;

અત્તજમિવ રક્ખન્તુ, રાજાનો ચાપિ મેદિનિન્તિ.

ઇતિ ભદન્તજાગરત્થેરેન કતા

પાચિત્યાદિવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.