અપરદુતિયગાથાસઙ્ગણિકં

(૧) કાયિકાદિઆપત્તિવણ્ણના

૪૭૪. છ આપત્તિયો કાયિકાતિ એત્થ છ આપત્તિયો નામ કાતિ આહ ‘‘અન્તરપેય્યાલે’’તિઆદિ. અન્તરપેય્યાલે વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કાયદ્વારે સમુટ્ઠિતત્તા’’તિ ઇમિના કાયે સમુટ્ઠન્તીતિ કાયિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તસ્મિંયેવ અન્તરપેય્યાલે વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વજ્જપટિચ્છાદિકાયા’’તિઆદિના છાદેન્તસ્સ તિસ્સોતિ એત્થ તિણ્ણં સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘ભિક્ખુનિયા’’તિઆદિના પઞ્ચ સંસગ્ગપચ્ચયાતિ એત્થ પઞ્ચન્નં સરૂપં દસ્સેતિ.

‘‘એકરત્ત’’ઇતિઆદિના અરુણુગ્ગે તિસ્સોતિ એત્થ તિણ્ણં સરૂપં દસ્સેતિ. દ્વે યાવતતિયકાતિ સંવણ્ણેતબ્બેન ‘‘એકાદસ યાવતતિયકા નામા’’તિ સંવણ્ણનાય વિરુદ્ધભાવં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘પઞ્ઞત્તિવસેન પના’’તિઆદિ. ‘‘ઇમસ્મિં સાસને’’તિ ઇમિના એત્થસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. એકેન સબ્બસઙ્ગહોતિ એત્થ એકો નામ કો, સબ્બાનિ નામ કાનીતિ આહ ‘‘યસ્સ સિયા’’તિઆદિ. ‘‘નિદાનુદ્દેસેના’’તિ ઇમિના એકસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘સિક્ખાપદાનઞ્ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસાનઞ્ચા’’તિ ઇમેહિ પદેહિ સબ્બસરૂપં દસ્સેતિ. સઙ્ગહ સદ્દેન કમ્મછટ્ઠીસમાસો.

‘‘વજ્જપટિચ્છાદિકાયા’’તિઆદિના દ્વે દુટ્ઠુલ્લચ્છાદનાતિ એત્થ દ્વિન્નં સરૂપં દસ્સેતિ.

‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખુનિયા’’તિઆદિના ગામન્તરે ચતસ્સોતિ એત્થ ચતસ્સન્નં સરૂપં દસ્સેતિ. પુન ‘‘ભિક્ખુ ભિક્ખુનિયા’’તિઆદિના ચેતસ્સા નદિપારપચ્ચયાતિ એત્થ ચતસ્સન્નમેવ સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘ચીવરદાને પાચિત્તિય’’ન્તિ ઇમિના પાચિત્તિયભાવેન સદિસત્તા સઙ્ખ્યાવિસેસો ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

(૨) દેસનાગામિનિયાદિવણ્ણના

૪૭૫. એકેત્થાતિ એત્થસદ્દો સાસનવિસયો.

એકસિક્ખાપદમ્પિ નત્થીતિ પિસદ્દો બહુસિક્ખાપદાનિ પન પગેવાતિ ચ આપત્તિ પન પગેવાતિ ચ આપત્તીપિ નત્થીતિ ચ અત્થં દસ્સેતિ.

‘‘સકલેપિ વિનયે’’તિ ઇમિના દ્વેત્થાતિ પાઠે એત્થસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ઉભિન્નન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં. અઞ્ઞથા પન કિત્તકા પઠમાપત્તિકાતિ આહ ‘‘ઇતરથા પના’’તિઆદિ. તત્થ ઇતરથાતિ પઞ્ઞત્તિતો અઞ્ઞેન પકારેન. કમ્મઞ્ચાતિ કમ્મઞત્તિ ચ. કમ્મપાદિકા ચાતિ કમ્મપાદઞત્તિ ચ. નવસુ ઠાનેસૂતિ ઓસારણાદીસુ નવસુ ઠાનેસુ. દ્વીસૂતિ ઞત્તિદુતિય, ઞત્તિચતુત્થકમ્મેસુ.

વજ્જપટિચ્છાદિકાય પારાજિકં, ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકાય પારાજિકં, અટ્ઠવત્થુકાય પારાજિકન્તિ ઇતિ ઇમે તયોતિ યોજના. કારણભૂતેનાતિ હેતુભૂતેન, ‘‘કરણભૂતેના’’તિપિ પાઠો, સાધકતમસત્તિભૂતેનાતિ અત્થો.

તેસન્તિ અદ્ધાનહીનાદીનં. એત્થાતિ ‘‘તયો પુગ્ગલા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બા’’તિ પાઠે, એતેસુ અઙ્ગહીનાદીસુ વા. યોતિ પુગ્ગલો. અપરિપૂરો ન યાચતીતિ સમ્બન્ધો. માતુઘાતકાદયો કરણદુક્કટકા ચાતિ યોજના. તત્થાતિ તેસુ ઞત્તિકપ્પનાદીસુ. ઞત્તિકપ્પનાતિ ઞત્તિવિધિ. વિપ્પકતપચ્ચત્તન્તિ વિપ્પકતં પચ્ચત્તં. અતીતકરણન્તિ અતીતસ્સ કરણં. વિત્થારેન્તો આહ ‘‘વત્થુસમ્પન્નં હી’’તિઆદિ. તયો કમ્માન સઙ્ગહાતિ એત્થ છન્દભેદરક્ખનત્થાય નકારે નિગ્ગહિતલોપો. નાસિતકાતિ નાસેતબ્બા પુગ્ગલા, નાસિતબ્બાતિ નાસિતા, નાસિતા એવ નાસિતકા. તિણ્ણં જનાનન્તિ તિણ્ણં ઉપસમ્પદાપેક્ખજનાનં એકૂપજ્ઝાયેન નાનાચરિયેન હુત્વાતિ યોજના. એકાનુસ્સાવનાતિ એકતો અનુસ્સાવના.

પાદો નામ કહાપણસ્સ ચતુત્થભાગો. માસકો નામ પાદસ્સ પઞ્ચમભાગો. પારાજિકન્તિ વનપ્પતિં છિન્દન્તસ્સ દુતિયપારાજિકં (પારા. ૧૧૦). અનોદિસ્સાતિ ‘‘મનુસ્સો મરતૂ’’તિઆદિના ન ઉદ્દિસિત્વા. તેનાતિ વિસેન.

ભિક્ખુનોવાદકવગ્ગસ્મિન્તિ સામઞ્ઞાધારો. દસસુ સિક્ખાપદેસૂતિ વિસેસાધારો. પઠમસિક્ખાપદમ્હિયેવાતિ દસસુ સિક્ખાપદેસુ પઠમસિક્ખાપદમ્હિયેવ. ઉપસમ્પન્નાય ભિક્ખુનિયાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘આપત્તિ હોતી’’તિ ઇમિના ‘‘ચીવરેના’’તિ પદસ્સ સમ્બન્ધટ્ઠાનં દસ્સેતિ.

‘‘ચતસ્સો એવા’’તિ ઇમિના તત્તિકાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. તા ચતસ્સો પરિમાણા યાસં આપત્તીનન્તિ તત્તિકા. નિપન્નસ્સાપિ તત્તિકાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સાતિ ભિક્ખુની.

(૩) પાચિત્તિયવણ્ણના

૪૭૬. પઞ્ચ ભેસજ્જાનીતિ સબ્બિઆદીનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ. ઇમં આપત્તિન્તિ સમ્બન્ધો. પચ્છા આપન્નોતિ યોજના.

એકં કબળન્તિ એકં આલોપં, તુમ્હમૂલેતિ તુમ્હં સન્તિકે.

યથાવત્થુકન્તિ વત્થુઅનુલોમં, આપત્તિયો દેસિતાવ હોન્તીતિ યોજના.

કોકાલિકાદીનન્તિઆદિસદ્દેન કટમોદકતિસ્સકાદયો (પારા. ૪૧૭) સઙ્ગણ્હાતિ. પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે પાચિત્તિયઞ્ચ ચણ્ડકાળિકાય ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયઞ્ચાતિ યોજના. પયુત્તવાચાપચ્ચયાતિ વિઞ્ઞત્તિનિમિત્તાદીહિ પકારેન યુત્તાય વાચાય પચ્ચયા. આપત્તિ પારાજિકસ્સાતિ પારાજિકસ્સ આપજ્જનં. અથવા પારાજિકસ્સાતિ અસ્સ ભિક્ખુસ્સ પારાજિકા આપત્તિ હોતીતિ વા પારાજિકા આપત્તિ અસ્સ ભવતીતિ વા યોજના કાતબ્બા. ઇતીતિ ઇમા છ આપત્તિયો આપજ્જતીતિ યોજના.

ભોજનં ગહેત્વા અજ્ઝોહરમાનાતિ સમ્બન્ધો. તથેવાતિ યથા ખાદને, તથેવ મંસં લસુણં અજ્ઝોહરમાનાતિ યોજના. ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ ચ ‘‘અકપ્પિયમંસ’’ન્તિ ચ પદાનિ ‘‘અજ્ઝોહરમાના’’તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બાનિ.

પઞ્ચ ઠાનાનીતિ પઞ્ચ આપત્તિસઙ્ખાતાનિ ઠાનાનિ. તત્થાતિ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ. દ્વિન્નન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં. તેસન્તિ સિક્ખમાનાદીનં. પઞ્ચન્નમેવાતિ સહધમ્મિકાનંયેવ. વિનિચ્છયવોહારોતિ વિનિચ્છયવચનં. ઇમિના ચત્તારિ અધિકરણાનિ પટિક્ખિપતિ. અડ્ડકમ્મં નામાતિ અભિયુઞ્જન્તાનં કમ્મં નામ.

‘‘સહધમ્મિકાન’’ન્તિ ઇમિના પઞ્જન્નં વિનિચ્છયોતિ એત્થ પઞ્ચસરૂપં દસ્સેતિ. સોભણભાવં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘કતવીતિક્કમો હી’’તિઆદિ. અબ્ભુણ્હસીલોતિ અભિનવુપ્પન્નસીલો. અબ્ભુણ્હસીલો નામ અત્થતો પાકતિકસીલોતિ આહ ‘‘પાકતિકો’’તિ, પકતિસીલેન નિયુત્તોતિ અત્થો.

‘‘કાયદ્વારસમ્ભવા’’તિ ઇમિના કાયિકાતિ પદસ્સ તદ્ધિતભાવં દસ્સેતિ. મુખં ઓલોકેતબ્બન્તિ એત્થ વુત્તાતિ સમ્બન્ધો.

ચતુન્નં દેસનાય ચાતિ એત્થ ‘‘દેસનાયા’’તિ પદં આદિપદલોપન્તિ આહ ‘‘અચ્ચયદેસનાયા’’તિ. સાતિ અચ્ચયદેસના. અભિનિલીયિત્વા ધનુના મારેન્તીતિ અભિમારા.

છેજ્જં હોતીતિ એત્થ છેજ્જં નામ પારાજિકાપજ્જનમેવાતિ આહ ‘‘દેવદત્તો વિય પારાજિકં આપજ્જતી’’તિ. ઇમા પન આપત્તિયોતિ પારાજિકથુલ્લચ્ચયાપત્તિયો.

(૪) અવન્દનીયપુગ્ગલાદિવણ્ણના

૪૭૭. તેસન્તિ દસન્નં પુગ્ગલાનં. ‘‘સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના સામીચેનાતિ એત્થ સહત્થે કરણવચનન્તિ દસ્સેતિ. સામીચેનાતિ ચ સામીચિના કત્તબ્બં સામીચં કમ્મં, તેન સામીચેન. દસ ચીવરધારણાતિ પદસ્સ સમાસભાવં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘દસ દિવસાનિ અતિરેકચીવરસ્સ ધારણા’’તિ.

કતિસતન્તિઆદીસુ દ્વીસુ ગાથાપાદેસુ ચતૂસુ વિભત્યન્તપદેસુ પુરિમં પુરિમેન, પચ્છિમઞ્ચ પચ્છિમેન યથાક્કમં યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કતિસતં આપત્તિયો રત્તિસતં છાદયિત્વાના’’તિ. પચ્છિમગાથાય પુબ્બડ્ઢેપિ એસેવ નયો. અયં હીતિ અયં એવ વક્ખમાનો. એત્થાતિ ગાથાયં. યોતિ ભિક્ખુ, પટિચ્છાદેતીતિ સમ્બન્ધો. ઇતીતિ અયં સઙ્ખેપત્થો.

હેટ્ઠા વુત્તેસુ ચતૂસુ ચતુક્કેસુ ધમ્મેન સમગ્ગં અપનેત્વા દ્વાદસ કમ્મદોસા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. અધમ્મેન વગ્ગકમ્મં, અધમ્મેન સમગ્ગકમ્મન્તિ યોજેતબ્બં.

એત્થાતિ છસુ કમ્મેસુ. એતદેવાતિ ધમ્મેન સમગ્ગકમ્મમેવ.

યં દેસિતાતિ એત્થ યંસદ્દો વચનવિપલ્લાસોતિ આહ ‘‘યાનિ દેસિતાની’’તિ. ‘‘દેસિતાની’’તિ ઇમિના દેસિતાતિ એત્થ નિકારસ્સ આકારાદેસભાવં દસ્સેતિ. ‘‘પરિયન્તપરિચ્છેદભાવરહિતત્તા’’તિ ઇમિના નત્થિ અન્તં પરિયન્તમેતસ્સાતિ અનન્તન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તન્તિ નિબ્બાનં, જિતન્તિ સમ્બન્ધો. કેન કં કિન્તિ કત્વા જિતન્તિ આહ ‘‘ભગવતા કિલેસગણં અભિમદ્દિત્વા’’તિ. કેન કં કિન્તિ કત્વા કિં જિતં વિયાતિ આહ ‘‘રઞ્ઞા સપત્તગણં અભિમદ્દિત્વા રજ્જં વિયા’’તિ. તત્થ ‘‘રઞ્ઞા’’તિ ઇમિના ‘‘કેના’’તિ પુચ્છં વિસ્સજ્જેસિ. ‘‘સપત્તગણ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ક’’ન્તિ પુચ્છં વિસ્સજ્જેસિ. ‘‘અભિમદ્દિત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘કિન્તિ કત્વા’’તિ પુચ્છં વિસ્સજ્જેસિ. ‘‘રજ્જ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘કિ’’ન્તિ પુચ્છં વિસ્સજ્જેસિ. સપત્તગણન્તિ વેરિગણં. અયં પનેત્થ યોજના – રઞ્ઞા સપત્તગણં અભિમદ્દિત્વા રજ્જં રાજભાવં જિતં વિય, ભગવતા કિલેસગણં અભિમદ્દિત્વા નિબ્બાનં જિતન્તિ. સ્વેવાતિ ભગવા એવ. ‘‘નિબ્બિકારતાયા’’તિ ઇમિના તાદિસદ્દો નિબ્બિકારત્થવાચકો અનિપ્ફન્નપાટિપદિકોતિ દસ્સેતિ. ‘‘વિવેકપઞ્ચક’’ન્તિ ઇમિના કાયચિત્તઉપધિવસેન વિવેકત્તયમ્પિ ગહેતબ્બં વિવેકભાવેન સમાનત્તા. તેન ભગવતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યાનિ સત્ત આપત્તિક્ખન્ધાની’’તિ ઇમિના એકેત્થાતિ એત્થ એકસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. તત્થાતિ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ. એત્થ પનાતિ સમથેસુ પન. હીતિ સચ્ચં. તસ્સાતિ સમ્મુખાવિનયસ્સ. અટ્ઠકથાસૂતિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ. મયં પનાતિ સઙ્ગહકારકા અમ્હે પન, બુદ્ધઘોસનામકા મયં પનાતિ અત્થો, રોચયામાતિ સમ્બન્ધો. કસ્સ કિમત્થં ગહેત્વા રોચેસીતિ આહ ‘‘વિનાતિ નિપાતસ્સ પટિસેધનમત્થમત્ત’’ન્તિ. ‘‘વિનાતિ નિપાતસ્સા’’તિ પદં ‘‘અત્થમત્ત’’ન્તિ પદે વાચકસમ્બન્ધો. અત્તનો સાધ્યવચનં બુદ્ધવચનસઙ્ખાતેન સાધકવચનેન સાધેન્તો આહ ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ.

અટ્ઠારસ અટ્ઠકાનીતિ અધમ્મદિટ્ઠિભેદ, ધમ્મદિટ્ઠિભેદ, વેમતિકભેદેસુ તીસુ એકમેકં મૂલં કત્વા તયો તયો મૂલિં કત્વા નવ હોન્તિ, તેસુ ધમ્મદિટ્ઠિભેદેસુ ધમ્મદિટ્ઠિભેદં અપનેત્વા અટ્ઠ હોન્તિ, તાનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂસુ યોજેત્વા અટ્ઠારસ અટ્ઠકાનિ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. છઊનદિયડ્ઢસતન્તિ ચતુચત્તાલીસાધિકં સતન્તિ વુત્તં હોતિ.

એકેકવત્થુસ્મિન્તિ અટ્ઠારસસુ ભેદકરવત્થૂસુ એકેકસ્મિં વત્થુસ્મિં.

ઇતિ ગાથાસઙ્ગણિકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.