ઉપાલિપઞ્ચકં

અનિસ્સિતવગ્ગવણ્ણના

૪૧૭. ઉપાલિપઞ્હેસુ ‘‘કતિ હિ નુ ખો ભન્તે’’તિ પુચ્છાય સમ્બન્ધો નત્થીતિ કસ્સચિ મઞ્ઞનં નિવારેન્તો આહ ‘‘અય સમ્બન્ધો’’તિ. થેરોતિ ઉપાલિત્થેરો, પુચ્છીતિ સમ્બન્ધો. ઇમેસન્તિ પઞ્ચકાનં તન્તિન્તિ સમ્બન્ધો. કેસં અત્થાય તન્તિં ઠપેસ્સામીતિ આહ ‘‘નિસ્સાય વસનકારીનં અત્થાયા’’તિ. વસનકારીનં ભિક્ખૂનન્તિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ પઞ્હાનં.

આપન્નો કમ્મકતોતિ એત્થ ‘‘આપન્નો’’તિ પદં ‘‘કમ્મકતો’’તિ પદસ્સ કારણદસ્સનન્તિ આહ ‘‘આપત્તિં આપન્નો, તપ્પચ્ચયાવ સઙ્ઘેન કમ્મં કતં હોતી’’તિ. તપ્પચ્ચયાવાતિ તંઆપત્તિઆપન્નસઙ્ખાતા કારણા એવ.

નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભનવગ્ગવણ્ણના

૪૨૦. અયન્તિ કમ્મકતો ભિક્ખુ, ન વત્તતીતિ સમ્બન્ધો. અનુલોમવત્તેતિ કતકમ્મસ્સ અનુલોમે વત્તે. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. સરજ્જુકોતિ સહ કમ્મસઙ્ખાતાય રજ્જુયાતિ સરજ્જુકો.

૪૨૧. સમગ્ગેહિ ભિક્ખૂહીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. અચ્ચયં દેસાપેત્વાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દોસં દેસાપેત્વા. તિણવત્થારકસમથં વાતિ વાસદ્દો અત્થન્તરવિકપ્પો. તત્ર ચેતિ એત્થ તસદ્દો કમ્મવિસયો, ચેસદ્દો સચેપરિયાયોતિ આહ ‘‘સચે તાદિસે કમ્મે’’તિ. દિટ્ઠાવિકમ્મમ્પિ કત્વાતિ દિટ્ઠાવિકમ્મં કત્વાપીતિ યોજના. પિસદ્દેન અકત્વાપીતિ સમ્પિણ્ડેતિ. યત્ર પનાતિ કમ્મે પન. તત્થાતિ કમ્મે. પક્કમિતબ્બન્તિ સઙ્ગામાવચરેન પક્કમિતબ્બં.

૪૨૨. ઉસ્સિતમન્તીતિ એત્થ ઉસ્સિતં મન્તી ઉસ્સિતમન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘લોભ…પે… ભાસિતા’’તિ. તત્થ ‘‘લોભદોસ મોહમાનુસ્સન્નં વાચ’’ન્તિ ઇમિના ઉસ્સિતપદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ભાસિતા’’તિ ઇમિના ‘‘મન્તી’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. નિસ્સિતજપ્પીતિ એત્થ અઞ્ઞનિસ્સિતં જપ્પમેતસ્સાતિ નિસ્સિતજપ્પીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો’’તિઆદિ. એત્થ જપ્પન્તિ વચનં. જપ્પ વચનેતિ હિ ધાતુપાઠેસુ વુત્તં. ઉસ્સદયુત્તન્તિ લોભાદિઉસ્સદયુત્તં, વચનન્તિ સમ્બન્ધો. એવમઞ્ઞન્તિ એવં અત્તના અઞ્ઞં. કથાનુસન્ધિવચનેતિ ચોદકચુદિતકાનં કથાય અનુસન્ધિવચને. એત્થ ‘‘વચને’’તિ ઇમિના ‘‘ભાસાનુસન્ધી’’તિ એત્થ ભાસસદ્દો વચનપરિયાયોતિ દસ્સેતિ.

ઉસ્સારેતીતિ ઉદ્ધં ગમાપેતિ. ઇમિના ઉસ્સાદેતિ ઉપરિ ગમાપેતીતિ ઉસ્સાદેતાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એત્થ હિ દકારરકારા સદિસત્થા. તે હિ દ્વે અક્ખરા કદાચિ કત્થચિ સદિસત્થા હોન્તિ. અવસારેતીતિ હીનભાવં ગમાપેતિ. ઇમિના અવસાદેતિ અધોભાવં ગમાપેતીતિ અવસાદેતાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અપસાદેતા’’તિપિ પાઠો, ઉપસગ્ગમત્તમેવ નાનં. સમ્ફઞ્ચ બહું ભાસતીતિ એત્થ સમ્ફસદ્દો નિરત્થકકથાવચનોતિ આહ ‘‘નિરત્થકકથ’’ન્તિ. નિરત્થકકથા હિ યસ્મા સં હિતસુખં ફલતિ વિનાસેતિ, તસ્મા સમ્ફન્તિ વુચ્ચતિ. ફા ધાતૂતિ ચ ફલધાતૂતિ ચ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૬ લકારન્તધાતુ) વુત્તં.

ભારે અનારોપિતેતિ ‘‘તવ ભારો’’તિ સઙ્ઘેન ભારે અનારોપિતે. અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ અભિભવિત્વા. ઇમિના પસય્હ પવત્તાતિ એત્થ પસય્હસદ્દસ્સ અભિભવનત્થં દસ્સેતિ. અનધિકારેતિ અનધિપચ્ચટ્ઠાને. ‘‘કથેતા’’તિ ઇમિના વતુધાતુયા કથનત્થં દસ્સેતિ. અનોકાસકમ્મં કારેત્વાતિ એત્થ નકારસ્સ અયુત્તયોગભાવતો યુત્તટ્ઠાનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓકાસકમ્મં અકારેત્વા’’તિ. યસ્સાતિ યા અસ્સ. અસ્સ ભિક્ખુનો અત્તનો યા દિટ્ઠિ અત્થીતિ યોજના, અથવા અત્તનો યા દિટ્ઠિ ભવેય્યાતિ યોજના. તન્તિ દિટ્ઠિં. ‘‘કથેતા’’તિ ઇમિના બ્યાકતાતિ એત્થ વિ આ પુબ્બકરધાતુયા કથનત્થં દસ્સેતિ.

વોહારવગ્ગવણ્ણના

૪૨૪. ‘‘નેવ દેસનાય ન વુટ્ઠાનેના’’તિ ઇદં પારાજિકાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં. દોસાનુરૂપન્તિ વત્થુસઙ્ખાતસ્સ દોસસ્સ અનુરૂપં.

પયોગં ન જાનાતીતિ એત્થ સચે પયોગો મૂલેન વિસદિસો હુત્વા ભિન્નો હોતિ, એવં સતિ મૂલપયોગન્તિ ન વત્તબ્બન્તિ આહ ‘‘અધિકરણાનં હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. મૂલમેવ પયોગા નામ હોન્તિ, ન અઞ્ઞન્તિ અધિપ્પાયો.

કાતબ્બન્તિ ન જાનાતીતિ કાતબ્બં ઇતિ કમ્મસ્સ કરણં ન જાનાતીતિ યોજના. વત્થૂતિ ભણ્ડનકલહાદિવત્થુ, નિયસ્સાદીનં વત્થૂતિ સમ્બન્ધો. ચતુન્નન્તિ તજ્જનીયનિયસ્સપબ્બાજનીયપટિસારણીયવસેન ચતુન્નં. યાચતીતિ સઙ્ઘં કમ્મસ્સ વૂપસમં યાચતિ.

વત્થુન્તિ એત્થ આપત્તિક્ખન્ધાનમેવ વત્થુન્તિ આહ ‘‘સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાન’’ન્તિ. પદેસપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિસાધારણપઞ્ઞત્તિઅસાધારણપઞ્ઞત્તિએકતોપઞ્ઞ- ત્તિઉભતોપઞ્ઞત્તિવસેન છન્નં પઞ્ઞત્તીનં પઞ્ઞત્તિયં પવિટ્ઠત્તા વુત્તં ‘‘તિવિધં પઞ્ઞત્તિ’’ન્તિ. ‘‘હેટ્ઠુપરિયં કત્વા પદં યોજેતી’’તિ ઇમિના પદપચ્ચાભટ્ઠન્તિ એત્થ પદાનં હેટ્ઠુપરિયવસેન પટિનિવત્તિત્વા આભસ્સનં ગળનં ચુતં પદપચ્ચાભટ્ઠન્તિ અત્થં દસ્સેતિ.

વિનયેતિ એત્થ ન કેવલં પાળિયંયેવ, અથ ખો અટ્ઠકથાયમ્પીતિ આહ ‘‘વિનયપાળિયઞ્ચેવ અટ્ઠકથાયઞ્ચા’’તિ.

ઞત્તિં ન જાનાતીતિ એત્થ ઞત્તિભેદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ખેપતો’’તિઆદિ. તત્થાતિ દુવિધાસુ ઞત્તીસુ. કમ્મઞત્તીતિ અનુસ્સાવનકમ્મસ્સ ઠાને ઠિતા ઞત્તિ. અનુસ્સાવનકમ્મં નત્થિ, સયમેવ અનુસ્સાવનકમ્મટ્ઠાને ઠિતાતિ અત્થો. કમ્મપાદઞત્તીતિ અનુસ્સાવનકમ્મસ્સ પાદભૂતા મૂલભૂતા ઞત્તિ. નવસુ ઠાનેસૂતિ ઓસારણાદીસુ નવસુ ઠાનેસૂ. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ ઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થવસેન દ્વીસુ ઠાનેસુ, કમ્મપાદઞત્તિયા કરણં ન જાનાતીતિ સમ્બન્ધો. ય્વાયં ચતુબ્બિધો સમથોતિ યોજના. તન્તિ ચતુબ્બિધં સમથં. ઞત્તિયાતિ સામ્યત્થે સામિવચનં. યં અધિકરણં વૂપસમતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ અધિકરણસ્સ. તં વૂપસમં ન જાનાતીતિ સમ્બન્ધો.

સુત્તં ન જાનાતીતિ એત્થ સુત્તસદ્દસ્સ કદાચિ કત્થચિ માતિકાયઞ્ચ સુત્તન્તપિટકે ચ પવત્તનતો ઇધ ઉભતોવિભઙ્ગેતિ આહ ‘‘ઉભતોવિભઙ્ગ’’ન્તિ. વિનયં ન જાનાતીતિ એત્થ વિનયસદ્દસ્સ સકલે વિનયપિટકે વત્તમાનસ્સાપિ સુત્તન્તિ એત્થ ઉભતોવિભઙ્ગસ્સ ગહિતત્તા ઇધ ખન્ધકપરિવારાવ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ખન્ધકપરિવારં ન જાનાતી’’તિ.

વિનયં ન જાનાતીતિ એત્થ વિનયપિટકસ્સ ગહેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘ઠપેત્વા વિનયપિટક’’ન્તિ. સુત્તન્તિકે ચત્તારો મહાપદેસેતિ (દી. નિ. ૨.૧૮૭ આદયો; અ. નિ. ૪.૧૮૦) બુદ્ધાપદેસસઙ્ઘાપદેસસમ્બહુલત્થેરાપદેસએકત્થેરા પદેસવસેન ચત્તારો મહાપદેસે. એત્થાતિ પઞ્ચકે. યન્તિ વચનં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ પઞ્ચકેસુ.

ઇતિ

અનિસ્સિતવગ્ગ-નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભનવગ્ગ-વોહારવગ્ગવણ્ણનાય

યોજના સમત્તા.

દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગવણ્ણના

૪૨૫. દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગે દિટ્ઠાવિકમ્માતિ એત્થ આવિ કરીયતે આવિકમ્મં, દિટ્ઠીનં આવિકમ્મં દિટ્ઠાવિકમ્મન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દિટ્ઠીનં આવિકમ્માની’’તિ. ‘‘લદ્ધિપકાસનાન’’ન્તિ ઇમિના દિટ્ઠિસદ્દો લદ્ધિપરિયાયો, આવિકમ્મસદ્દો પકાસનપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. એતન્તિ ‘‘દિટ્ઠાવિકમ્મા’’તિ નામં. અદેસનાગામિની નામ અત્થતો ગરુકન્તિ આહ ‘‘ગરુકાપત્તિયા’’તિ. લહુકાયપીતિ પિસદ્દો ગરહત્થો. લહુકાયપિ દેસિતાય દિટ્ઠાવિકમ્મં અધમ્મિકં હોતિ, પગેવ ગરુકાયાતિ અત્થો.

યથા …પે… હોતીતિ યથા આવિકતે ચતૂહિ પઞ્ચહિ એકીભૂતેહિ આવિકતા હોતીતિ યોજના. ચતૂહિ પઞ્ચહીતિ અન્તિમપરિચ્છેદદસ્સનં. તતો અતિરેકેહિપિ એકતો દેસેતું ન વટ્ટતિ, દેસિતા ચ આપત્તિ ન વુટ્ઠાતિ, દેસનાપચ્ચયા દુક્કટઞ્ચ હોતિ. ‘‘ચતૂહિ પઞ્ચહી’’તિ અન્તિમપરિચ્છેદસ્સ દસ્સિતત્તા દ્વીહિ તીહિ પન એકતો દેસેતું વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બં. મનોમાનસેનાતિ એત્થ મનોસદ્દેન માનસસદ્દસ્સ રાગઅરહત્તેસુપિ પવત્તનતો તદત્થે પટિક્ખિપિત્વા ચિત્તે એવ વત્તતીતિ દસ્સેતિ. તેન વુત્તં ‘‘મનસઙ્ખાતેન માનસેના’’તિ. ઇમિના મનભૂતં માનસં મનોમાનસન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

સમાનસંવાસકસ્સાપીતિ પિસદ્દો સમાનસંવાસકસ્સપિ નાનાસીમાય ઠિતસ્સ સન્તિકે આવિકમ્મં અધમ્મિકં હોતિ, પગેવ નાનાસંવાસકસ્સાતિ દસ્સેતિ. માળકસીમાયાતિ ખણ્ડસીમાય અઙ્ગણે. અવિપ્પવાસસીમાયાતિ મહાસીમાય, ઠિતસ્સાપિ સન્તિકેતિ સમ્બન્ધો. પિસદ્દેન ‘‘ખણ્ડસીમાય ઠિતસ્સપી’’તિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતિ.

૪૩૦. ન પરિયત્તન્તિ ન સમત્થં. ઇમિના નાલન્તિ એત્થ અલંસદ્દો પરિયત્તત્થોવ, નારહભૂસનવારણત્થોતિ દસ્સેતિ. ઇધાપીતિ પઞ્ચકેપિ. પિસદ્દેન પુરિમપઞ્ચકં અપેક્ખતિ. ‘‘સાસનતો’’તિ ઇમિના ચુધાતુયા અપાદાનં દસ્સેતિ. ‘‘કામો’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયસદ્દો કામપરિયાયોતિ દસ્સેતિ.

૪૩૨. મન્દત્તા મોમૂહત્તાતિ એત્થ ત્તપચ્ચયસ્સ ભાવત્થે, પઞ્ચમીવિભત્તિયા ચ કારણત્થે પવત્તભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મન્દભાવેન મોમૂહભાવેના’’તિ. પરિભવાતિ એત્થ પરિભવકામાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિભવં આરોપેતુકામો હુત્વા’’તિ. અઞ્ઞબ્યાકરણેસુપીતિ અરહત્તબ્યાકરણેસુપિ. સબ્બત્થાતિ દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગે. યન્તિ વચનં.

ઇતિ દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

મુસાવાદવગ્ગવણ્ણના

૪૪૪. ધમ્મપધાનં ધમ્માધિટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘પારાજિકં ગચ્છતીતિ પારાજિકગામી’’તિ સુદ્ધકત્તુવસેન વુત્તં, પુગ્ગલપધાનં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં સન્ધાય ‘‘પારાજિકં ગચ્છતિ અનેન, ગમાપેતીતિ વા પારાજિકગામી’’તિ કરણહેતુકત્તુવસેનપિ વત્તબ્બં. વિત્થારં દસ્સન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘મુસાવાદો પારાજિકગામી’’તિઆદિપાઠે, એવં વિત્થારો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તેસુ ‘‘મુસાવાદો પારાજિકગામી’’તિઆદીસુ વા, નિદ્ધારણે ભુમ્મં.

અદસ્સનેનાતિ એત્થ કસ્સ અદસ્સનેનાતિ આહ ‘‘વિનયધરસ્સા’’તિ. વિત્થારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયેસુ હી’’તિઆદિ. તન્તિ વિનયધરં. અસ્સવનેનાતિ એત્થ કેસં વચનં અસ્સવનેનાતિ આહ ‘‘એકવિહારેપી’’તિઆદિ. એકવિહારેપીતિ વિનયધરેન એકવિહારેપિ. પિસદ્દેન નાનાવિહારે પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનત્થં, ઉપટ્ઠાનટ્ઠાનં વા. વુચ્ચમાનં અઞ્ઞેસં વચનં અસુણન્તો હુત્વા વાતિ યોજના. પસુત્તકતાતિ એત્થ યકારલોપોતિ આહ ‘‘પસુત્તકતાયા’’તિ. પસુત્તકભાવેનપીતિ પિસદ્દો અઞ્ઞમ્પિ અદસ્સનાદિકારણં સમ્પિણ્ડેતિ. તથાસઞ્ઞીતિ એત્થ તથાસદ્દો કોવિસયોતિ આહ ‘‘અકપ્પિયે…પે… આપજ્જન્તો’’તિ. એકરત્તાતિક્કમાદિવસેનાતિ આદિસદ્દેન છારત્તાતિક્કમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બત્થાતિ મુસાવાદવગ્ગે.

ઇતિ મુસાવાદવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

ભિક્ખુનોવાદવગ્ગવણ્ણના

૪૫૦. ભિક્ખુનિવગ્ગે અલાભાયાતિ એત્થ લભધાતુયા કમ્મં, સમ્પદાનવચનસ્સ ચ તદત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુન્નં પચ્ચયાનં અલાભત્થાયા’’તિ. ‘‘વાયમતી’’તિ ઇમિના પરિસક્કતીતિ એત્થ સક્કધાતુયા સમત્થત્થં પટિક્ખિપિત્વા વાયમત્થં દસ્સેતિ. કલિસાસનન્તિ પાપપરાજયઆણં. નીહરણત્થાયાતિ નિદ્ધરિત્વા અપનયનત્થાય.

૪૫૧. ‘‘કમ્મ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા ‘‘સત્તન્નં કમ્માનં અઞ્ઞતર’’ન્તિ.

૪૫૪. ન સાકચ્છાતબ્બોતિ એત્થ કો નામ કથામગ્ગો ન સાકચ્છાતબ્બો, નનુ વિનયોયેવાતિ આહ ‘‘કપ્પિયા…પે… કથામગ્ગો’’તિ. ‘‘ન કથેતબ્બો’’તિ ઇમિના કચ્છસદ્દસ્સ કથધાતુયા નિપ્ફન્નભાવં દીપેતિ. કસ્મા પન પઠમપઞ્ચકે ‘‘ન અસેક્ખેના’’તિ પટિક્ખિપિત્વા દુતિયપઞ્ચકે ‘‘અસેક્ખેના’’તિઆદિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ઇતરો પુથુજ્જનો ન કથેતીતિ યોજના.

ન અત્થપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ એત્થ અત્થો નામ અટ્ઠકથાયેવાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાયા’’તિ. ‘‘પભેદગતઞાણપ્પત્તો’’તિ ઇમિના અત્થાદીસુ પતિ વિસું સમ્ભિજ્જતીતિ પટિસમ્ભિદા, પઞ્ઞા, તં પત્તોતિ પટિસમ્ભિદાપત્તો. અત્થે પટિસમ્ભિદાપત્તો અત્થપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ દસ્સેતિ. ‘‘પાળિધમ્મે’’તિ ઇમિના ધમ્મપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ એત્થ ધમ્મસરૂપં દસ્સેતિ. વોહારનિરુત્તિયન્તિ પઞ્ઞત્તિનિરુત્તિયં. ઇમિના નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ એત્થ નિરુત્તિસરૂપં દસ્સેતિ. પટિભાનપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ એત્થ પટિભાનં નામ હેટ્ઠિમઞાણત્તયમેવાતિ આહ ‘‘અત્થપટિસમ્ભિદાદીનિ ઞાણાની’’તિ, તેસૂતિ ઞાણેસુ, યં યં વિમુત્તં યથાવિમુત્તં, ચિત્તં. પચ્ચવેક્ખિતાતિ પુનપ્પુનં ઓલોકિતા. સબ્બત્થાતિ ભિક્ખુનિવગ્ગે.

ઇતિ ભિક્ખુનોવાદવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

ઉબ્બાહિકવગ્ગવણ્ણના

૪૫૫. ઉબ્બાહિકવગ્ગે અત્થકુસલોતિઆદિપદાનં ભેદનિસ્સિતસમાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અટ્ઠકથાકુસલો’’તિઆદિ. આચરિયમુખતોતિ આચરિયવદનતો, આચરિયસમ્મુખે વા, સિથિલધનિતાદીતિ આદિસદ્દેન દીઘરસ્સાદીનિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૫૨) સઙ્ગણ્હાતિ. અક્ખરપરિચ્છેદેતિ એત્તકો સિથિલો, એત્તકો ધનિતોતિઆદિના અક્ખરપરિચ્છેદે. ઇમિના બ્યઞ્જનકુસલોતિ એત્થ બ્યઞ્જનસદ્દો અક્ખરપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. ન પુબ્બાપરકુસલોતિ એત્થ પુબ્બાપરો નામ પુરિમાનં ચતુન્નઞ્ચેવ કથાય ચ પુબ્બાપરોતિ આહ ‘‘અત્થપુબ્બાપરે’’તિઆદિ.

કોધનોતિઆદીનિ વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. યસ્મા ન સક્કોતીતિ યોજના. પસારેતાતિ એત્થ સરધાતુ ઉપસગ્ગવસેન વેચિત્તવાચકોતિ આહ ‘‘મોહેતા’’તિ.

ઇતિ ઉબ્બાહિકવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

અધિકરણવૂપસમવગ્ગવણ્ણના

૪૫૭. અધિકરણવૂપસમવગ્ગે સઙ્ઘગરુ નામ કોતિ આહ ‘‘ધમ્મઞ્ચ…પે… સઙ્ઘગરુ નામ હોતી’’તિ. તાનીતિ ચીવરાદીનિ.

૪૫૮. પઞ્ચહુપાલિ આકારેહીતિ એત્થ આકારસદ્દો કારણત્થોતિ આહ ‘‘પઞ્ચહિ કારણેહી’’તિ. કમ્મેનાતિઆદીસુ કમ્માદીનં સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપલોકનાદીસૂ’’તિઆદિ. ઉપપત્તીહીતિ યુત્તીહિ. મય્હં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવઞ્ચ બહુસ્સુતભાવઞ્ચ તુમ્હે જાનાથાતિ યોજના. માદિસો નામ…પે… તુમ્હાકં યુત્તં નનૂતિ યોજના. કણ્ણમૂલેતિ કણ્ણસમીપે. અનુસ્સાવનેનાતિ અનુસમીપે સાવાપનેન. તેસન્તિ ભિક્ખૂનં. અનિવત્તિધમ્મેતિ અનિવત્તનસભાવે. સલાકગ્ગાહેનાતિ અત્તનો સલાકાય ગાહાપનેન.

એત્થાતિ કમ્માદીસુ. પમાણન્તિ સઙ્ઘભેદસ્સ કારણં. પુબ્બભાગાતિ સઙ્ઘભેદતો પુબ્બભાગે પવત્તા. પુબ્બભાગભાવં આવિકરોન્તો આહ ‘‘અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસેન હી’’તિઆદિ. વોહરન્તેપીતિ યોજના. તત્થાતિ વોહારે. કદા પન સઙ્ઘો ભિન્નોતિ આહ ‘‘યદા પના’’તિઆદિ. યદા પન કરોતીતિ સમ્બન્ધો. કમ્મન્તિ ઉપોસથકમ્મતો અઞ્ઞં કમ્મં ગહેતબ્બં. ઉદ્દેસન્તિ ઉપોસથકમ્મં. ઇતીતિ એવં. સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકવણ્ણનાયં ‘‘એવં…પે… પકાસયિસ્સામા’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૫૧) યં વચનં અવોચુમ્હાતિ યોજના. તસ્સ વચનસ્સાતિ પાઠં અજ્ઝાહરિત્વા ‘‘સ્વાયં અત્થો’’તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બો.

પઞ્ઞત્તેતન્તિ એત્થ નિગ્ગહિતલોપસન્ધીતિ આહ ‘‘પઞ્ઞત્તં એત’’ન્તિ. ક્વાતિ કિસ્મિં ખન્ધકે. તત્રાતિ વત્તક્ખન્ધકે. એત્તાવતાતિ એત્તકેન આગન્તુકવત્તાદિઅકરણમત્તેન. અનુપુબ્બેનાતિ અનુક્કમેન. યથારત્તન્તિ એત્થ યથાસદ્દો અનુરૂપત્થવાચકો, રત્તિસદ્દેન રત્તિપ્પમાણં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રત્તિપરિમાણાનુરૂપ’’ન્તિ. ઇમિના રત્તિયા અનુરૂપં યથારત્તન્તિ નિબ્બચનં દસ્સેતિ. ‘‘રત્તિપરિમાણાનુરૂપ’’ન્તિ વુત્તે રત્તિપરિમાણસ્સ અતિક્કન્તત્તા અત્થતો થેરોતિ આહ ‘‘યથાથેરન્તિ અત્થો’’તિ. વવત્થાનન્તિ પરિચ્છેદો. સો હિ વિસું અવહિતો હુત્વા તિટ્ઠતીતિ વવત્થાનન્તિ વુચ્ચતિ. કમ્માકમ્માનીતિ એત્થ કમ્મં અકમ્માનીતિ પદવિભાગં કત્વા અકારો વુદ્ધત્થોતિ આહ ‘‘ખુદ્દકાનિ ચેવ મહન્તાનિ ચ કમ્માની’’તિ. સતિ ચ અકમ્મસ્સ મહન્તભાવે કમ્મં નામ ખુદ્દકન્તિ અત્થતો સિદ્ધં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ખુદ્દકાનિ ચેવા’’તિ. અકારસ્સ અપ્પત્થં ગહેત્વા ‘‘મહન્તાનિ ચેવ ખુદ્દકાનિ ચ કમ્માની’’તિ અત્થોપિ યુજ્જતેવ. સો પન ઇધ ન ગહિતો, અઞ્ઞત્થ પન દિસ્સતિ. ‘‘ઉચ્ચાવચાનિ કમ્માની’’તિ હિ વાક્યવસેન વુત્તટ્ઠાને ઉચ્ચસદ્દેન મહન્તત્થં દસ્સેતિ, અવચસદ્દેન ખુદ્દકત્થં દસ્સેતિ. તસ્મા મહન્તખુદ્દકાનિ કમ્માનીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. સતિ ચ અકમ્મસ્સ ખુદ્દકભાવે કમ્મં નામ મહન્તન્તિ અત્થતોપિ સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સઙ્ઘભેદવગ્ગદ્વયવણ્ણના

૪૫૯. સઙ્ઘભેદવગ્ગદ્વયે એતેતિ સભાવા. તેતિ અધમ્માદયો. ઇતીતિ એવં. યં કમ્મન્તિ યોજના. દિટ્ઠિં વિનિધાયાતિ સમ્બન્ધો. એકસ્મિં પઞ્ચકે અયં અત્થયોજના કાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાપીતિ ઇમસ્મિં પઞ્ચકેપિ. પિસદ્દેન હેટ્ઠા વુત્તં પઞ્ચકં અપેક્ખતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ પઞ્ચકેસુ. હીતિ સચ્ચં. પુબ્બે અવુત્તનયં યં વચનમત્થિ, તં વચનં એત્થ પઞ્ચકેસુ ન અત્થીતિ યોજના.

આવાસિકવગ્ગવણ્ણના

૪૬૧. આવાસિકવગ્ગે ‘‘હરિત્વા’’તિ ઇમિના યથાભતન્તિ એત્થ ભરધાતુયા હરણત્થઞ્ચ કિરિયાવિસેસનભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. ‘‘ઠપિતો’’તિ ઇમિના નિક્ખિત્તોતિ એત્થ ખિપધાતુયા ઠપનત્થં દસ્સેતિ.

૪૬૨. પરિણામેતીતિ પરિણતંપાપેતિ. ‘‘નિયામેતિ કથેતી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ, એત્થાતિ આવાસિકવગ્ગે.

કથિનત્થારવગ્ગવણ્ણના

૪૬૭. કથિનત્થારવગ્ગે ઓતમસિકોતિ એત્થ અવતમં ગતો ઓતમસિકોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્ધકારગતો’’તિ. અન્ધકારસદ્દેન તમસદ્દો અન્ધકારપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. તન્તિ ઓતમસિકં. અસમન્નાહરન્તોતિ તં અસમન્નાહરન્તો, કસ્મા અસમન્નાહરન્તોતિ આહ ‘‘કિચ્ચયપસુતત્તા વન્દન’’ન્તિ. એકતોતિ કોપેન સદ્ધિં. વેરી વિસભાગપુગ્ગલો એકતો આકોધેન વત્તનટ્ઠેન એકાવત્તોતિ વુચ્ચતિ. પહરેય્યાતિ વન્દન્તં પહરેય્ય. ‘‘અઞ્ઞં ચિન્તયમાનો’’તિ ઇમિના અઞ્ઞસ્મિં આરમ્મણે ચિત્તં વિદહતિ ઠપેતીતિ અઞ્ઞવિહિતોતિ દસ્સેતિ.

સઙ્ઘતો ઉદ્ધરિત્વા ખિપિતબ્બો અપનેતબ્બોતિ ઉક્ખિત્તો, સોયેવ ઉક્ખિત્તકો. તેહીતિ ચતૂહિ. અવન્દિયેસુ પન્નરસપુગ્ગલેસૂતિ સમ્બન્ધો. અન્તરા વુત્તકારણેન ચાતિ અન્તરે વુત્તેન ‘‘તઞ્હિ વન્દન્તસ્સ મઞ્ચપાદાદીસુપિ નલાટં પટિહઞ્ઞેય્યા’’તિઆદિના કારણેન ચ. ઇતોતિ પન્નરસપુગ્ગલમ્હા. ઇતીતિ એવં. સચે ઉદ્દેસાચરિયો ચ ઓવાદાચરિયો ચ નવકો હોતિ, ન વન્દનીયો. સબ્બત્થાતિ કથિનત્થારવગ્ગે.

ઇતિ કથિનત્થારવગ્ગવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ ઉપાલિપઞ્ચકવણ્ણનાય યોજના.

આપત્તિસમુટ્ઠાનવણ્ણના

૪૭૦. ‘‘અચિત્તકો આપજ્જતી’’તિઆદીસુ એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. અચિત્તકો આપજ્જતીતિ અચિત્તકો હુત્વા આપજ્જતિ. એસેવ નયો અચિત્તકો વુટ્ઠાતીતિ એત્થાપિ. યંકિઞ્ચિ આપત્તિન્તિ સમ્બન્ધો. ઇતરં આપત્તિન્તિ યોજના. ધમ્મદાનં કરોમીતિ ‘‘સબ્બદાનં ધમ્મદાનં જિનાતી’’તિ (ધ. પ. ૩૫૪) ચ ‘‘અમતંદદો ચ સો હોતિ, યો ધમ્મમનુસાસતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૪૨) ચ ભગવતા વુત્તવચનં સુત્વા ધમ્મદાનં કરોમિ. દોમનસ્સિકોતિ દોમનસ્સેન યુત્તો, દોમનસ્સવન્તો વા. એત્થાતિ અબ્યાકતમૂલે.

૪૭૩. યસ્સ યસ્સાતિ સિક્ખાપદસ્સ. તં સબ્બન્તિ સબ્બં તંતંસમુટ્ઠાનસિક્ખાપદં.