૧. પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચનકથા

૩૮૩. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ એત્થ નન્દિયતિ તુસિયતીતિ નન્દિ, ઇકારન્તોયં નપુંસકલિઙ્ગો. ‘‘નન્દિસેનો (જા. અટ્ઠ. ૩.૪.૧) નન્દિવિસાલો’’તિઆદીસુ ઇકારન્તોયં પુલ્લિઙ્ગો હોતિ, ઇધ પન મુખં અપેક્ખિત્વા ઇકારન્તો નપુંસકલિઙ્ગો હોતિ. અરુણુટ્ઠિતકાલે ઓદાતદિસામુખતાય નન્દિ મુખં એતિસ્સં રત્તિયન્તિ નન્દિમુખી, રત્તિ, તાય નન્દિમુખિયા રત્તિયા, તેન વુત્તં ‘‘અરુણુટ્ઠિતકાલેપિ હિ નન્દીમુખા વિય રત્તિ ખાયતી’’તિ. અન્તોપૂતિન્તિ એત્થ કાયસ્સ અન્તો કુણપપૂતિન્તિ અત્થં પટિપક્ખિપન્તો આહ ‘‘અત્તચિત્તસન્તાને’’તિઆદિ. ‘‘કિલેસવસ્સનવસેના’’તિ ઇમિના ઉદકવસ્સનવસેનાતિ અત્થં પટિક્ખિપતિ. અવસ્સુતન્તિ તિન્તં, કિલિન્નન્તિ અત્થો. કસમ્બુજાતન્તિ એત્થ કસમ્બૂતિ સઙ્કારો. સો હિ સમ્મુઞ્ચનિયા કસિયમાને વિલેખિયમાને સમ્બતિ સદ્દં કરોતીતિ કસમ્બુ, તં વિય જાતન્તિ કસમ્બુજાતન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન અધિપ્પાયવસેન ‘‘આકિલિટ્ઠજાત’’ન્તિ વુત્તં, અતિવિય કિલિટ્ઠજાતન્તિ અત્થો. ‘‘આકિણ્ણદોસતાય કિલિટ્ઠજાત’’ન્તિપિ પાઠો. ‘‘યાવ બાહાગહણાપિ નામા’’તિ ઇમિના પાઠેન દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ પદપૂરણમત્તં. તેનાતિ મોઘપુરિસેન. ‘‘યાવા’’તિ નિપાતપયોગત્તા ‘‘બાહાગહણાપી’’તિ એત્થ પઞ્ચમીવિભત્તિ અવધિઅત્થે હોતિ. નામ-સદ્દો ગરહત્થજોતકો, તસ્સ પયોગત્તા ‘‘આગમેસ્સતી’’તિ એત્થ અતીતત્થે અનાગતવચનં (સદ્દનીતિસુત્તમાલાય ૮૯૩ સુત્તે). આગમેસ્સતિ નામાતિ યોજના. આગમેસ્સતીતિ ઈસં અધિવાસેસ્સતિ. ‘‘આતો ગમુઈસમધિવાસને’’તિ હિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૮ મકારન્તધાતુ) વુત્તં.

૩૮૪. ન આયતકેનેવ પપાતોતિ એત્થ દીઘેનેવ પપાતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન પઠમમેવ ગમ્ભીરો’’તિ. આયતસદ્દો હિ દીઘપરિયાયો. ‘‘ન આયતકેન ગીતસ્સરેન ધમ્મો ગાયિતબ્બો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૨૪૯) વિય પપાતો દીઘેન તીરસ્સ આદિમ્હિ ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. પઠમમેવાતિ તીરસ્સ આદિમ્હિયેવ. ‘‘અનુપુબ્બેન ગમ્ભીરો’’તિ ઇમિના ‘‘ન પઠમમેવ ગમ્ભીરો’’તિ વચનસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ઠિતધમ્મોતિ તીરસ્સ અન્તોયેવ ઠિતસભાવો. વેલં નાતિવત્તતીતિ એત્થ વેલાસદ્દસ્સ તીરમરિયાદત્થેસુ પવત્તભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓસક્કનકન્દરં મરિયાદવેલ’’ન્તિ. તત્થ ‘‘ઓસક્કનકન્દર’’ઇતિ પદેન તીરત્થં દસ્સેતિ, ‘‘મરિયાદ’’ ઇતિ પદેન મરિયાદત્થં. કેન ઉદકેન દરિતબ્બોતિ કન્દરો, ઉદકેન ઓસક્કનો કન્દરો એત્થાતિ ઓસક્કનકન્દરં, તીરં. ઓસક્કનકન્દરભૂતઞ્ચ મરિયાદભૂતઞ્ચ વેલં તીરં નાતિક્કમતીતિ અત્થો. તીરં વાહેતીતિ એત્થ વહધાતુયા પાપુણનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તીરં અપ્પેતી’’તિ. તત્થ અપ્પેતીતિ પાપુણાપેતિ. ‘‘ઉસ્સારેતી’’તિ ઇમિના પાળિયં ‘‘થલં ઉસ્સારેતી’’તિ પદેન ‘‘તીરં વાહેતી’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતીતિ અત્થો દસ્સિતો. ઉસ્સારેતીતિ ઉદ્ધરિત્વા ગમાપેતિ. અઞ્ઞાપટિવેધોતિ એત્થ આજાનાતિ, આજાનિત્થાતિ વા અઞ્ઞં અરહત્તમગ્ગો વા અરહત્તફલં વા, તસ્સ પટિવિજ્ઝનં અઞ્ઞાપટિવેધો, સુખુચ્ચારણત્થં મજ્ઝે દીઘો, અઞ્ઞાપટિવેધો નામ અરહત્તુપ્પત્તિયેવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અરહત્તુપ્પત્તી’’તિ.

૩૮૫. છન્નમતિવસ્સતીતિ ઉદાનપાળિયા સન્ધાયભાસિતપાળિભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આપત્તિ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઇદન્તિ ‘‘છન્નમતિવસ્સતી’’તિ વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એતન્તિ નવાપત્તિઆપજ્જનં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો.