૯. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકં

૧. પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચનકથા

૩૮૩. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ એત્થ નન્દિયતિ તુસિયતીતિ નન્દિ, ઇકારન્તોયં નપુંસકલિઙ્ગો. ‘‘નન્દિસેનો (જા. અટ્ઠ. ૩.૪.૧) નન્દિવિસાલો’’તિઆદીસુ ઇકારન્તોયં પુલ્લિઙ્ગો હોતિ, ઇધ પન મુખં અપેક્ખિત્વા ઇકારન્તો નપુંસકલિઙ્ગો હોતિ. અરુણુટ્ઠિતકાલે ઓદાતદિસામુખતાય નન્દિ મુખં એતિસ્સં રત્તિયન્તિ નન્દિમુખી, રત્તિ, તાય નન્દિમુખિયા રત્તિયા, તેન વુત્તં ‘‘અરુણુટ્ઠિતકાલેપિ હિ નન્દીમુખા વિય રત્તિ ખાયતી’’તિ. અન્તોપૂતિન્તિ એત્થ કાયસ્સ અન્તો કુણપપૂતિન્તિ અત્થં પટિપક્ખિપન્તો આહ ‘‘અત્તચિત્તસન્તાને’’તિઆદિ. ‘‘કિલેસવસ્સનવસેના’’તિ ઇમિના ઉદકવસ્સનવસેનાતિ અત્થં પટિક્ખિપતિ. અવસ્સુતન્તિ તિન્તં, કિલિન્નન્તિ અત્થો. કસમ્બુજાતન્તિ એત્થ કસમ્બૂતિ સઙ્કારો. સો હિ સમ્મુઞ્ચનિયા કસિયમાને વિલેખિયમાને સમ્બતિ સદ્દં કરોતીતિ કસમ્બુ, તં વિય જાતન્તિ કસમ્બુજાતન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન અધિપ્પાયવસેન ‘‘આકિલિટ્ઠજાત’’ન્તિ વુત્તં, અતિવિય કિલિટ્ઠજાતન્તિ અત્થો. ‘‘આકિણ્ણદોસતાય કિલિટ્ઠજાત’’ન્તિપિ પાઠો. ‘‘યાવ બાહાગહણાપિ નામા’’તિ ઇમિના પાઠેન દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ પદપૂરણમત્તં. તેનાતિ મોઘપુરિસેન. ‘‘યાવા’’તિ નિપાતપયોગત્તા ‘‘બાહાગહણાપી’’તિ એત્થ પઞ્ચમીવિભત્તિ અવધિઅત્થે હોતિ. નામ-સદ્દો ગરહત્થજોતકો, તસ્સ પયોગત્તા ‘‘આગમેસ્સતી’’તિ એત્થ અતીતત્થે અનાગતવચનં (સદ્દનીતિસુત્તમાલાય ૮૯૩ સુત્તે). આગમેસ્સતિ નામાતિ યોજના. આગમેસ્સતીતિ ઈસં અધિવાસેસ્સતિ. ‘‘આતો ગમુઈસમધિવાસને’’તિ હિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૮ મકારન્તધાતુ) વુત્તં.

૩૮૪. ન આયતકેનેવ પપાતોતિ એત્થ દીઘેનેવ પપાતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન પઠમમેવ ગમ્ભીરો’’તિ. આયતસદ્દો હિ દીઘપરિયાયો. ‘‘ન આયતકેન ગીતસ્સરેન ધમ્મો ગાયિતબ્બો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૨૪૯) વિય પપાતો દીઘેન તીરસ્સ આદિમ્હિ ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ. પઠમમેવાતિ તીરસ્સ આદિમ્હિયેવ. ‘‘અનુપુબ્બેન ગમ્ભીરો’’તિ ઇમિના ‘‘ન પઠમમેવ ગમ્ભીરો’’તિ વચનસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ઠિતધમ્મોતિ તીરસ્સ અન્તોયેવ ઠિતસભાવો. વેલં નાતિવત્તતીતિ એત્થ વેલાસદ્દસ્સ તીરમરિયાદત્થેસુ પવત્તભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓસક્કનકન્દરં મરિયાદવેલ’’ન્તિ. તત્થ ‘‘ઓસક્કનકન્દર’’ઇતિ પદેન તીરત્થં દસ્સેતિ, ‘‘મરિયાદ’’ ઇતિ પદેન મરિયાદત્થં. કેન ઉદકેન દરિતબ્બોતિ કન્દરો, ઉદકેન ઓસક્કનો કન્દરો એત્થાતિ ઓસક્કનકન્દરં, તીરં. ઓસક્કનકન્દરભૂતઞ્ચ મરિયાદભૂતઞ્ચ વેલં તીરં નાતિક્કમતીતિ અત્થો. તીરં વાહેતીતિ એત્થ વહધાતુયા પાપુણનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તીરં અપ્પેતી’’તિ. તત્થ અપ્પેતીતિ પાપુણાપેતિ. ‘‘ઉસ્સારેતી’’તિ ઇમિના પાળિયં ‘‘થલં ઉસ્સારેતી’’તિ પદેન ‘‘તીરં વાહેતી’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતીતિ અત્થો દસ્સિતો. ઉસ્સારેતીતિ ઉદ્ધરિત્વા ગમાપેતિ. અઞ્ઞાપટિવેધોતિ એત્થ આજાનાતિ, આજાનિત્થાતિ વા અઞ્ઞં અરહત્તમગ્ગો વા અરહત્તફલં વા, તસ્સ પટિવિજ્ઝનં અઞ્ઞાપટિવેધો, સુખુચ્ચારણત્થં મજ્ઝે દીઘો, અઞ્ઞાપટિવેધો નામ અરહત્તુપ્પત્તિયેવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘અરહત્તુપ્પત્તી’’તિ.

૩૮૫. છન્નમતિવસ્સતીતિ ઉદાનપાળિયા સન્ધાયભાસિતપાળિભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આપત્તિ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઇદન્તિ ‘‘છન્નમતિવસ્સતી’’તિ વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એતન્તિ નવાપત્તિઆપજ્જનં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો.

૪. પાતિમોક્ખસવનારહકથા

૩૮૬. પુરે વા પચ્છા વાતિ ઞત્તિતો પુરે વા પચ્છા વા. ખેત્તેતિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનસ્સ ખેત્તે. ખેત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. રેકારં ભણતીતિ છત્તિંસત્યક્ખરેસુ રે-કારં ઞત્તિટ્ઠપનકો ભણતિ. ઇદન્તિ પઞ્ચતિંસત્યક્ખરાનં ઉચ્ચારણટ્ઠાનં. વુત્તેતિ ઞત્તિટ્ઠપનકેન વુત્તે. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વચને અનારદ્ધેયેવાતિ યોજના.

૫. ધમ્મિકાધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથા

૩૮૭. તેન પુગ્ગલેનાતિ તેન ચુદિતકેન પુગ્ગલેન. સા વિપત્તીતિ સીલવિપત્તિઆદિસઙ્ખાતા સા વિપત્તિ. સઞ્ઞાઅમૂલિકવસેનાતિ ‘‘કતા’’ ઇતિ સઞ્ઞાય અમૂલિકવસેન. કતઞ્ચાતિ એકન્તેન કતઞ્ચ. અકતઞ્ચાતિ એકન્તેન અકતઞ્ચ.

કોપેતુકામતાય નેવ આગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ અનાગમનાદિકારણેન. આપજ્જતીતિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનકો આપજ્જતિ. ઇચ્ચસ્સાપીતિ ઇતિ એવં અસ્સ પાતિમોક્ખટ્ઠપનકસ્સાપિ. પચ્ચાદિયતીતિ પતિ આદિયતિ, ‘‘અકતં કમ્મં, પુન કાતબ્બં કમ્મ’’ન્તિઆદિના પુન આદીયતિ, પુન આરભતીતિ અત્થો.

૬. ધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથા

૩૮૮. મગ્ગપટિપાદનાદીસૂતિ મગ્ગસ્મિં પટિપાદનાદીસુ. આદિસદ્દેન થેય્યચિત્તેન અવહારાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. આકારાદિસઞ્ઞાતિ આકારસઞ્ઞા લિઙ્ગસઞ્ઞા નિમિત્તસઞ્ઞા. તન્તિ પરિસઙ્કં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો.

૭. અત્તાદાનઅઙ્ગકથા

૩૯૮. અત્તાદાનં આદાતુકામેનાતિ એત્થ કિં અત્તાદાનન્તિ આહ ‘‘સાસનં સોધેતુકામો’’તિઆદિ. ઇમિના પરં ચોદેતું અત્તના આદાતબ્બં અધિકરણં અત્તાદાનન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ. અકાલો ઇમં અત્તાદાનં આદાતુન્તિ એત્થ અકાલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘રાજભય’’ન્તિઆદિ. તત્થ વસ્સારત્તોતિ વસ્સકાલો. સો હિ વસ્સો અતિવિય રઞ્જતિ એત્થ કાલેતિ વસ્સારત્તોતિ વુચ્ચતિ. વસ્સારત્તોપિ અધિકરણવૂપસમત્થં લજ્જિપરિસાય દૂરતો આનયનસ્સ દુક્કરત્તા અકાલો નામ. ઇતીતિ અયં રાજભયાદિકાલોતિ અત્થો. વિપરીતોતિ રાજભયાદીનં અભાવકાલો.

અભૂતં ઇદં અત્તાદાનન્તિ એત્થ અભૂતસદ્દો અવિજ્જમાનપરિયાયોતિ આહ ‘‘અસન્તમિદ’’ન્તિ, ઇદં અત્તાદાનં અવિજ્જમાનન્તિ અત્થો. મયા ગહિતોતિ સમ્બન્ધો. સીલવા પુગ્ગલોતિ યોજના. યન્તિ અત્તાદાનં સંવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. ઇદન્તિ અત્તાદાનં.

ન લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે, લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠેતિ એત્થ ‘‘ન લભિસ્સામિ, લભિસ્સામી’’તિ ઇદં કિં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘અપ્પેકદા હી’’તિઆદિ. તત્થ અપ્પેકદાતિ અપિ એકદા. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. એવરૂપાતિ સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તસભાવા. તન્તિ ઉપત્થમ્ભકભિક્ખુલભનં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન લભિસ્સામી’’તિ ઇદં વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

કોસમ્બકાનં ભણ્ડનાદિ ભવતિ વિય ભણ્ડનાદિ ભવિસ્સતીતિ યોજના. પચ્છાપિ અવિપ્પટિસારકરં ભવિસ્સતીતિ એત્થ કેસં અવિપ્પટિસારકરં ભવતિ વિય પઞ્ચઙ્ગસમ્પન્નાગતં અત્તાદાનં આદિયતો પચ્છાપિ અવિપ્પટિસારકરં ભવતીતિ આહ ‘‘સુભદ્દં વુડ્ઢપબ્બજિત’’ન્તિઆદિ. તત્થ પઞ્ચસતિકસઙ્ગીતિન્તિ પઞ્ચસતેહિ મહાકસ્સપાદીહિ કત્તબ્બં સઙ્ગીતિં. મહાકસ્સપત્થેરસ્સ પચ્છા સમનુસ્સરણકરં હોતિ ઇવ હોતીતિ યોજના. એસેવ નયો સેસેસુપિ. સમનુસ્સરણકરન્તિ સમ્મોદવસેન પુનપ્પુનં અનુસ્સરણસ્સ કરં. ઇમિના ‘‘અવિપ્પટિસારકર’’ન્તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. પચ્છાપીતિ એત્થ પિસદ્દસ્સ અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સાસનસ્સ ચા’’તિઆદિ. તત્થ સાસનસ્સ ચ સસ્સિરિકતાયાતિ સમ્બન્ધો. વિગતઉપક્કિલેસચન્દિમસૂરિયાનં વિય સાસનસ્સ ચ સસ્સિરિકતાય સંવત્તતીતિ અધિપ્પાયો.

૮. ચોદકેન પચ્ચવેક્ખિતબ્બધમ્મકથા

૩૯૯. ‘‘અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેના’’તિઆદીસુ એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. છિદ્દસપ્પટિમંસં પઠમં દસ્સેત્વા વિપરીતવસેન અચ્છિદ્દઅપ્પટિમંસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. તત્થ યેન કતાનીતિ સમ્બન્ધો. છિજ્જતીતિ છિદ્દો, પટિ પુનપ્પુનં મસિયતિ આમસિયતીતિ પટિમંસો, નિગ્ગહિતાગમો, ભાવપ્પધાનોયં કમ્મનિદ્દેસો. સહ પટિમંસેનાતિ સપ્પટિમંસો, કાયસમાચારો. વિપરીતોતિ વિપરિવત્તવસેન ઇતો પવત્તો, કાયસમાચારોતિ અત્થો. અમૂલકાનુદ્ધંસનાદીહીતિ આદિસદ્દેન દુટ્ઠુલ્લવાચાદયો સઙ્ગણ્હાતિ.

મેત્તં નુ ખો મે ચિત્તન્તિ એત્થ અપ્પનાભાવપ્પત્તં મેત્તચિત્તમેવાધિપ્પેતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પલિબોધે છિન્દિત્વા’’તિઆદિ. તત્થ પલિબોધેતિ આવાસપલિબોધાદિકે પલિબોધે. ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન વિહતાઘાત’’ન્તિ ઇમિના અપ્પનાભાવપ્પત્તં મેત્તચિત્તમેવ દસ્સેતિ. ઇદં પનાવુસો કત્થ વુત્તં ભગવતાતિ એત્થ ઇદંસદ્દકિંસદ્દાનં વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં સિક્ખાપદં કતરસ્મિં નગરે’’તિ.

૯. ચોદકેન ઉપટ્ઠાપેતબ્બકથા

૪૦૦. ‘‘કાલેન વક્ખામી’’તિઆદીસુ ચોદનાય કાલઅકાલાદિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકો એક’’ન્તિઆદિ. તત્થ એકોતિ એકકો ચોદકો. એકન્તિ એકકં ચુદિતકં. સઙ્ઘમજ્ઝ…પે… અસનસાલાદીસુ વા પરિવારિતક્ખણે વાતિ યોજના. તત્થ ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝ…પે… અસનસાલાદીસૂ’’તિ ઇમિના ઠાનાભાવં દસ્સેતિ, ‘‘ઉપટ્ઠાકેહિ પરિવારિતક્ખણે’’તિ ઇમિના કાલાભાવં દસ્સેતિ. ઇમેહિ પદેહિ ઠાનમ્પિ કાલેન સઙ્ગહેત્વા ‘‘કાલેન વક્ખામી’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. તચ્છેનાતિ સચ્ચેન. હમ્ભોતિ નિપાતો પચ્છિમપદેસુ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. હમ્ભો મહલ્લક, હમ્ભો પરિસાવચર, હમ્ભો પંસુકૂલિક, હમ્ભો ધમ્મકથિકાતિ હિ અત્થો. ઇદન્તિ કમ્મં. કારણનિસ્સિતન્તિ મહલ્લકભાવકારણાદીસુ નિસ્સિતં. ‘‘ભન્તે’’તિ નિપાતોપિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. એત્થ ચ ‘‘હમ્ભો’’તિ નિપાતેન લોકવોહારવસેન અનાદરસ્સ પકાસકત્તા ફરુસેન વદતિ નામ, ‘‘ભન્તે’’તિ નિપાતેન સાદરસ્સ પકાસકત્તા સણ્હેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં કત્વાતિ ઇમસ્મિં વીતિક્કમે અયં નામ દોસોતિ કારણનિસ્સિતં કત્વા. ‘‘મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના મેત્તચિત્તોતિ પદસ્સ ‘‘વક્ખામી’’તિ પદે કિરિયાવિસેસનભાવં દસ્સેતિ. નો દોસન્તરોતિ એત્થ અન્તરસદ્દસ્સ ચિત્તવાચકભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન દુટ્ઠચિત્તો’’તિ. ‘‘હુત્વા’’તિ ઇમિના કિરિયાવિસેસનભાવં દસ્સેતિ.

૧૦. ચોદકચુદિતકપટિસંયુત્તકથા

૪૦૧. અજ્ઝત્તન્તિ એત્થ અત્તસદ્દસ્સ ચિત્તવાચકભાવઞ્ચ સત્તમીવિભત્તિયાપિ અમાદેસભાવઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો ચિત્તે’’તિ. ઉપ્પાદેત્વાતિ ઇમિના ‘‘મનસિકરિત્વા’’તિ પદસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. કારુઞ્ઞતાતિ એત્થ દ્વીસુ ણ્યપચ્ચયતાપચ્ચયેસુ એકસ્સેવ ભાવવાચકત્તા એકો સ્વત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કરુણભાવો’’તિ. તત્થ કરુણસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભાવો કારુઞ્ઞં, તદેવ કારુઞ્ઞતા. અથ વા કરુણો એવ પુગ્ગલો કારુઞ્ઞં, તસ્સ ભાવો કારુઞ્ઞતાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. ઇમિનાતિ ‘‘કારુઞ્ઞતા’’તિ પદેન. કરુણઞ્ચાતિ અપ્પનાપત્તં કરુણઞ્ચ. કરુણાપુબ્બભાગઞ્ચાતિ અપ્પનાપત્તાય કરુણાય પુબ્બભાગે પરિકમ્મૂપચારવસેન પવત્તં કામાવચરકરુણઞ્ચ. દ્વીહિપીતિ ‘‘હિતેસિતા, અનુકમ્પિતા’’તિ દ્વીહિપિ પદેહિ. મેત્તઞ્ચાતિ અપ્પનાપત્તમેત્તઞ્ચ. મેત્તાપુબ્બભાગઞ્ચાતિ અપ્પનાપત્તાય મેત્તાય પુબ્બભાગે પરિકમ્મૂપચારવસેન પવત્તં કામાવચરમેત્તઞ્ચ. સુદ્ધન્તેતિ સુદ્ધે કોટ્ઠાસે. પટિઞ્ઞં આરોપેત્વાતિ ચુદિતકં પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા. યે એતેતિ ‘‘કારુઞ્ઞતા’’તિઆદિના નયેન યે એતે પઞ્ચ ધમ્મા વુત્તાતિ યોજના. ઇમિના ઇમે પઞ્ચ ધમ્મેતિ એત્થ ઇમસદ્દસ્સ અનિયમનિદ્દેસભાવં દસ્સેતિ.

સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચાતિ એત્થ સચ્ચસદ્દસ્સ વિરતિસચ્ચપરમત્થસચ્ચાનિ પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘વચીસચ્ચે ચા’’તિ. ‘‘અકુપ્પનતાયા’’તિ ઇમિના નકુપસ્સ ભાવો અકુપ્પન્તિ કત્વા ણ્યપચ્ચયસ્સ ભાવત્થં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં, વિત્થારો વા. ન પરો ઘટ્ટેતબ્બોતિ ન પરો કુજ્ઝાપેતબ્બો. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે.

ઇતિ પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.