૮. વત્તક્ખન્ધકં

૧. આગન્તુકવત્તકથા

૩૫૭. વત્તક્ખન્ધકે આરામન્તિ ઉપચારસીમં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉપચારસીમસમીપ’’ન્તિ. ‘‘ગહેત્વા’’તિ પદસ્સ ‘‘ઉપાહના’’તિ કમ્મં પાકટં, કરણં પન અપાકટં. તસ્મા કરણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપાહનદણ્ડકેન ગહેત્વા’’તિ. ઇમિના ‘‘હત્થેના’’તિ કરણં નિવત્તેતિ. પટિક્કમન્તીતિ એત્થ પવિસન્તીતિ ચ અપક્કમન્તીતિ ચ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘સન્નિપતન્તી’’તિ. ઉપાહના…પે… પુચ્છિતબ્બાતિ એત્થ ‘‘પુચ્છિતબ્બા’’તિ પદસ્સ સહ કમ્મેન પુચ્છિતબ્બાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કતરસ્મિં ઠાને’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘કતરસ્મિં…પે… ચોળક’’ન્તિ ઇમિના પુચ્છિતબ્બાકારં દસ્સેતિ. ‘‘આવાસિકા ભિક્ખૂ’’તિ ઇમિના કમ્મં દસ્સેતિ. ‘‘પત્થરિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના વિસ્સજ્જેતબ્બન્તિ એત્થ સજધાતુયા ચજનત્થં પટિક્ખિપતિ. ગોચરો પુચ્છિતબ્બોતિ એત્થ ગોચરસદ્દો ભિક્ખાચારસદ્દેન અત્થતો એકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભિક્ખાચારો પુચ્છિતબ્બો’’તિ. ભિક્ખાય ચરન્તિ એત્થાતિ ભિક્ખાચારો, ગોચરગામો. યત્થાતિ યસ્મિં ગામે. ‘‘કિ’’ન્તિઆદિના પાનીયં પુચ્છિતબ્બન્તિઆદીસુ પુચ્છિતબ્બાકારં દસ્સેતિ. કં કાલન્તિ કસ્મિં કાલે.

બહિ નિક્ખમન્તસ્સાતિ વિહારતો બહિ નિક્ખમન્તસ્સ. નિલ્લોકેતબ્બોતિ ઓલોકેતબ્બો. ‘‘યદિ સક્કોતી’’તિ ઇમિના સચે ઉસ્સહતીતિ એત્થ સચેસદ્દો યદિપરિયાયો, ઉસ્સહતિસદ્દો સક્કોતિ પરિયાયોતિ દસ્સેતિ. સક્કોન્તસ્સ વિહારસોધનવત્તેતિ સમ્બન્ધો.

૨. આવાસિકવત્તકથા

૩૫૯. આવાસિકવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સબ્બં કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ વુડ્ઢતરસ્સ આગન્તુકસ્સ. ‘‘પણ્ડિતો’’તિઆદિના સચે બાલો ‘‘સમ્મજ્જાહિ તાવ ચેતિયઙ્ગણ’’ન્તિ ન વદતિ, સમ્મજ્જનિં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ વત્તમેવ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ભેસજ્જમેવ કાતબ્બન્તિ સહાવધારણેન વુત્તત્તા બાલો ‘‘કરોહિ તાવ ભેસજ્જ’’ન્તિ અવદન્તોપિ ભેસજ્જમેવ કાતબ્બં. ‘‘પણ્ડિતો હી’’તિઆદિના પન આગન્તુકસ્સ વત્તબ્બભાવમત્તમેવ દસ્સેતિ. પાળિમુત્તકવત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. બીજનેનાતિ બીજનિયા. ‘‘બીજન’’ન્તિ હિ નપુંસકલિઙ્ગો, ‘‘બીજની’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગો. ‘‘બીજિતબ્બો’’તિ ચ ‘‘બીજિતબ્બ’’ન્તિ ચ ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન બીજિયતિ અનેનાતિ બીજનં, બીજિયતિ એતાયાતિ બીજનીતિ વચનત્થો કાતબ્બો. અસ્સાતિ વુડ્ઢતરઆગન્તુકસ્સ. મક્ખેતબ્બાતિ અઞ્જેતબ્બા. હીતિ સચ્ચં. એત્થાતિ ઉપાહનપુઞ્છને. કત્થાતિ કસ્મિં વિહારે. પુચ્છિતેન આવાસિકેનાતિ સમ્બન્ધો.

‘‘અત્તનો સન્તિકં…પે… ન લભતી’’તિ ઇમિના અત્તાનં સન્ધાય અનાગચ્છન્તોપિ અત્તનો સન્તિકં સમ્પત્તસ્સ આગન્તુકસ્સ વત્તં અકાતું ન લભતીતિ દસ્સેતિ.

૩. ગમિકવત્તકથા

૩૬૦. ગમિકવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. તત્થાતિ સેનાસનક્ખન્ધકે. તં સબ્બં પટિસામેત્વાતિ સમ્બન્ધો. યત્થ યેસુ પાસાણપિટ્ઠિપાસાણત્થમ્ભેસુ ઉપચિકા નારોહન્તિ, તસ્સં પાસાણપિટ્ઠિયં વા તેસુ પાસાણત્થમ્ભેસુ વા યં કતસેનાસનં અત્થિ, તં અનાપુચ્છન્તસ્સાપિ અનાપત્તીતિ યોજના. ચતૂસુ પાસાણેસૂતિઆદિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો, ઉપચિકાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાને કતેતિ સમ્બન્ધો. અયન્તિ આનિસંસો. ઓવસ્સકગેહે પન ઠપિતાનં મઞ્ચપીઠાનન્તિ સમ્બન્ધો.

૪. અનુમોદનવત્તકથા

૩૬૨. ઇદ્ધં અહોસીતિ એત્થ ઇધધાતુયા વડ્ઢનત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘સમ્પન્નં અહોસી’’તિ. સઙ્ઘત્થેરે નિસિન્નેતિ સમ્બન્ધો. અનુથેરે અનુમોદનત્થાય નિસિન્નેતિ યોજના. સઙ્ઘત્થેરેન અજ્ઝિટ્ઠેપીતિ સમ્બન્ધો. અનુમોદકો વદતીતિ સમ્બન્ધો. અનુ પુનપ્પુનં, પચ્છા વા દાયકે ધમ્મકથાય મોદેતીતિ અનુમોદકો. ‘‘ગચ્છથા’’તિ સચે વદતિ અનુમોદકોતિ યોજના. તસ્સાતિ અનુમોદકસ્સ. મનુસ્સા કારેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘એકેના’’તિ પદં ‘‘કારેન્તી’’તિ પદે કારિતકમ્મં. તસ્સાતિ કારિતભિક્ખુસ્સ. અનુમોદનતોતિ અનુમોદનકારણા. ઉપનિસિન્નકથાતિ ઉપસમીપે નિસિન્નાનં કથિયતિ એતાયાતિ ઉપનિસિન્નકથા. અનુમોદનાયાતિ અનુમોદનત્થાય. અજ્ઝિટ્ઠોવાતિ સયં અજ્ઝિટ્ઠો એવ. એત્થાતિ અનુમોદનવત્થુસ્મિં. ‘‘સઞ્જાતવચ્ચો’’તિ ઇમિના વચ્ચો સઞ્જાતો ઇમસ્સાતિ વચ્ચિતોતિ કત્વા સઞ્જાતત્થે ઇત પચ્ચયોતિ દસ્સેતિ.

૫. ભત્તગ્ગવત્તકથા

૩૬૪. ભત્તગ્ગવત્તેતિ ભત્તં ગણ્હન્તિ એત્થાતિ ભત્તગ્ગં, પરિવિસનટ્ઠાનં. તસ્મિં કત્તબ્બં વત્તં ભત્તગ્ગવત્તં, તસ્મિં ભત્તગ્ગવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. મનુસ્સાનં પરિવિસનટ્ઠાનં નામ યત્થ મનુસ્સા સપુત્તદારા આવસિત્વા ભિક્ખૂભોજેન્તિ. ‘‘અતિઅલ્લીયિત્વા’’તિ ઇમિના અનુપખજ્જાતિ એત્થ ખદધાતુસ્સ હિંસનં નામ અતિઅલ્લીયનન્તિ દસ્સેતિ. આસનેસુ સતીતિ આસનેસુ સન્તેસુ. નિસીદન્તસ્સ નવકસ્સાતિ સમ્બન્ધો. આપજ્જતીતિ આપત્તિં આપજ્જતિ. આપુચ્છિતે અનનુજાનન્તો થેરો આપજ્જતીતિ યોજના. સઙ્ઘાટિન્તિ પારુતસઙ્ઘાટિં.

પત્તધોવનઉદકન્તિ ભુઞ્જનત્થાય પત્તાનં ધોવનઉદકં. ગહેતબ્બન્તિ હત્થેન ગહેતબ્બં.

યથા ગણ્હિયમાનેતિ યોજના. મત્તાયાતિ પમાણાય. સબ્બિઆદીસુ એવાતિ એવસદ્દો અજ્ઝાહરિતબ્બો. સબ્બિઆદીસૂતિ સબ્બિતેલઉત્તરિભઙ્ગેસુ, નિદ્ધારણે ભુમ્મં. યન્તિ સબ્બિઆદિકં. અપ્પહોતીતિ સબ્બેસં ભિક્ખૂનં નપ્પહોતિ. તન્તિ સબ્બિઆદિકં, સમ્પાદેહીતિ સમ્બન્ધો. તાદિસં સબ્બિઆદિકન્તિ સમ્બન્ધો.

યં ભત્તગ્ગન્તિ યોજના. હત્થધોવનઉદકન્તિ ભુત્તાવીનં હત્થસ્સ ધોવનઉદકં. અન્તરાતિ ભોજનસ્સ મજ્ઝે. પિપાસિતેનાતિ પિવિતું ઇચ્છન્તેન. ગલેતિ કણ્ઠે.

નિવત્તન્તેનાતિ એત્થ કસ્મા ઠાના નિવત્તન્તેનાતિ આહ ‘‘ભત્તગ્ગતો’’તિ. કથં કેનાકારેન નિવત્તિતબ્બન્તિ યોજના. કસ્મા નવકેહિ ભિક્ખૂહિ પઠમતરં નિવત્તિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સમ્બાધેસુ હી’’તિઆદિ. નિક્ખમનોકાસોતિ પઠમતરં નિક્ખન્તોકાસો. પટિપાટિયાતિ વુડ્ઢપટિપાટિયા. ધુરેતિ ગેહદ્વારસ્સ સમીપે. ધુરસદ્દો હિ ઇધ સમીપવાચકો. નવકા અન્તોગેહે ચે નિસિન્ના હોન્તીતિ યોજના. અન્તરેનાતિ ભિક્ખૂનં વિવરેન, મજ્ઝેન વા. વિરળાયાતિ તનુકાય.

૬. પિણ્ડચારિકવત્તકથા

૩૬૬. પિણ્ડચારિકવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. કપ્પાસં વા ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. યઞ્ચાતિ યઞ્ચ કિઞ્ચિ વત્થું, ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. કરોન્તી ઠિતા વાતિ કરોન્તી હુત્વા ઠિતા વા. તન્તિ કમ્મં. ન ચ ભિક્ખાદાયિકાયાતિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તત્તા ઇત્થિયા એવ મુખં ન ઉલ્લોકેતબ્બન્તિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘ઇત્થી વા હોતૂ’’તિઆદિ. ‘‘ભિક્ખાદાનસમયે’’તિ ઇમિના અઞ્ઞસ્મિં સમયે ઓલોકેન્તોપિ નત્થિ દોસોતિ દસ્સેતિ. એકસ્મિં કાલે ભિક્ખાય દદમાનાય સબ્બકાલમ્પિ ન ઓલોકેતબ્બન્તિ અનિચ્છિતત્થં પટિક્ખિપતિ.

૭. આરઞ્ઞિકવત્તકથા

૩૬૮. આરઞ્ઞિકવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સેનાસના ઓતરિતબ્બન્તિ એત્થ અરઞ્ઞે રુક્ખમૂલાદીસુ નિસિન્નસ્સ વિહારાભાવતો સેનાસનં નામ વસનટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘વસનટ્ઠાનતો નિક્ખમિતબ્બ’’ન્તિ.

પત્તં થવિકાય પક્ખિપિત્વાતિ એત્થ કથં પત્તો થવિકાય પક્ખિપિતબ્બોતિ આહ ‘‘સચે બહી’’તિઆદિ. તત્થ પત્તો પક્ખિપિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. ધોવિત્વા કત્વાતિ પદેસુ ‘‘પત્તં વોદક’’ન્તિ વિભત્તિપરિણામં કત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તમ્પીતિ વેળુનાળિકમ્પિ. સમીપેતિ આરઞ્ઞકસ્સ સેનાસનસ્સ સમીપે. યથા ચ આરઞ્ઞકસ્સ અરણિસહિતં ઇચ્છિતબ્બં, એવં કન્તારં પટિપન્નસ્સાપિ અરણિસહિતં ઇચ્છિતબ્બન્તિ યોજના. ગણવાસિનોતિ ગણેન સહ વાસિનો, આરઞ્ઞકસ્સાતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ અરણિસહિતેન. ‘‘નક્ખત્તાનેવ નક્ખત્તપદાની’’તિ ઇમિના અસ્સયુજાદિનક્ખત્તાનેવ (અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૫૮-૬૦ ગાથાસુ) દિસાભાગજાનનસ્સ, ચ સમયજાનનસ્સ ચ કારણત્તા નક્ખત્તપદાનિ નામાતિ દસ્સેતિ.

૮. સેનાસનવત્તકથા

૩૬૯. સેનાસનવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. દ્વારં નામાતિ મહાદ્વારં. મહાવળઞ્જન્તિ મહન્તેહિ જનેહિ પરિભુઞ્જિતબ્બં. તત્થાતિ દ્વારે. આપુચ્છિત્વાવાતિ વુડ્ઢં આપુચ્છિત્વાવ, સભાગસ્સ વુડ્ઢતરસ્સાતિ સમ્બન્ધો. વટ્ટતિયેવાતિ યથાસુખં વિહરિતું વટ્ટતિયેવ. પરિવત્તિતબ્બન્તિ પરિમુખં વત્તિતબ્બં.

૯. જન્તાઘરવત્તાદિકથા

૩૭૧. જન્તાઘરવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. બહિજગતીતિ બહિઆલિન્દો.

૩૭૩. આચમનવત્થુસ્મિં એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. નીહરિત્વાતિ ઉદકં નીહરિત્વા. આચમિતબ્બન્તિ ધોવિતબ્બં. ‘‘આપુબ્બો ચમુ ધોવને’’તિ હિ ધાતુપાઠેસુ વુત્તં. ઇદં અતિવિવટન્તિ ઇદં ઠાનં અતિવિવટં, ન કેનચિ પટિચ્છન્નન્તિ અત્થો. ઉદકં અલભન્તસ્સેવાતિ ઉદકં અલભન્તેયેવ.

૩૭૪. વચ્ચકુટિવત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. અયન્તિ દન્તકટ્ઠં ખાદતો વચ્ચકરણં. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિં એવ ઠાને. ‘‘ન ફરુસેન કટ્ઠેના’’તિ એત્થ ન કેવલં ખરકટ્ઠમેવ, ફાલિતકટ્ઠાદયોપિ છવિઅવલેખનકટ્ઠા ફરુસાયેવ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ફાલિતકટ્ઠેન વા’’તિઆદિ. પવિટ્ઠસ્સાતિ વચ્ચકુટિં પવિટ્ઠસ્સ.

સબ્બસાધારણટ્ઠાનન્તિ સબ્બેસં ભિક્ખૂનં, સબ્બેહિ વા સાધારણં વચ્ચકુટિસઙ્ખાતં ઠાનં. તત્રાતિ તસ્મિં સબ્બસાધારણે ઠાને. નિબદ્ધગમનત્થાયાતિ અત્તનો નિબદ્ધગમનત્થાય કતં યં ઠાનં વા યં પુગ્ગલિકટ્ઠાનં વા હોતીતિ યોજના.

ઉહતાતિ એત્થ ઉપુબ્બો હદધાતૂતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉહદિતા’’તિ. ‘‘હદ કરીસોસ્સગ્ગે’’તિ ધાતુપાઠેસુ (પાણિની ૯૭૭ ધાતુપાઠે; સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ દકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા વચ્ચકૂપતો બહિ કરીસસ્સ ઓસ્સજ્જનન્તિ આહ ‘‘બહિ વચ્ચમક્ખિતા’’તિ. ધોવિતબ્બાતિ ઉદકેન ધોવિતબ્બા. એતમ્પીતિ ઉદકસ્સ અવિજ્જમાનમ્પિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં વત્તક્ખન્ધકે.

ઇતિ વત્તક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.