૧. તજ્જનીયકમ્મકથા

૧. ચૂળવગ્ગસ્સ પઠમે કમ્મક્ખન્ધકે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘ચૂળવગ્ગસ્સા’’તિ પદં ‘‘કમ્મક્ખન્ધકે’’તિ પદે અવયવિસમ્બન્ધો. તાવાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકાદિતો, પારિવાસિક્ખન્ધકાદીનં વા પઠમં. ચેવસદ્દો ચ ચસદ્દો ચ ‘‘પણ્ડુકલોહિતકા’’તિ પદસ્સ અસમાહારદ્વન્દવાક્યં દીપેન્તિ. નિસ્સયાનં નામં નિસ્સિતેસુ ઉપચારવસેન તેસં સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકાપિ પણ્ડુકલોહિતકનામાયેવ હોન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસં નિસ્સિતકાપી’’તિઆદિ. પિસદ્દેન ઉપચારત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. ‘‘સુટ્ઠુ બલવ’’ન્તિ ઇમિના બલવાબલવન્તિ દ્વિન્નં સદ્દાનં પરિયાયભાવેન વુત્તત્તા અતિસયત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘બલવબલવ’’ન્તિ વત્તબ્બે વાચાસિલિટ્ઠવસેન દીઘં કત્વા એવં વુત્તં. પટિવદથાતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાને કથેથ. ઇમિના પટિમન્તેથાતિ એત્થ મન્તધાતુયા ગુત્તભાસનત્થં દસ્સેતિ. અત્થેસુ કરણભાસનકિચ્ચેસુ અલં સમત્થાતિ અલમત્થા, તેસં વિસેસેનાતિ અલમત્થતરાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમત્થતરા’’તિ.

અધમ્મકમ્મદ્વાદસકકથા

૪. અસમ્મુખા કતન્તિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સમ્મુખેહિ વિરહિતા અસમ્મુખાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખાનં વિના કત’’ન્તિ. ‘‘અપ્પટિપુચ્છિત્વા’’તિ ઇમિના અપ્પટિપુચ્છાતિ એત્થ ત્વાપચ્ચયસ્સાકારભાવં દસ્સેતિ. તસ્સેવાતિ ચુદિતકસ્સેવ. અદેસનાગામિનિયાતિ એત્થ અકારસ્સ અઞ્ઞત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પારાજિકા…પે… વા’’તિ. એત્થાતિ તજ્જનીયકમ્મે. નવ પદાતિ નવસુ પદેસુ, નિદ્ધારણે ચેતં પચ્ચત્તવચનં. પુરિમકેસુ તીસુ તિકેસુ વુત્તેસુ નવસુ પદેસૂતિ યોજના. ‘‘એકેક’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇમેહીતિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ. દ્વાદસ તિકાતિ પુરિમેહિ તીહિ તિકેહિ નવ તિકે મિસ્સેત્વા દ્વાદસ. સુક્કપક્ખેસુપીતિ પટિસેધવિરહવસેન સુક્કેસુ પક્ખેસુપિ.

૬. ‘‘પબ્બજિતાન’’ન્તિ ઇમિના ગિહીનં અનનુલોમિકતં નિવત્તેતિ. સહસોકિતાદીહીતિ આદિસદ્દેન સહનન્દિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમસ્મિં ઠાને સબ્બઅટ્ઠકથાપોત્થકેસુ ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બન્તિ ઉપજ્ઝાયેન હુત્વા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ પાઠતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘ન સમ્પયોજેતબ્બન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં યોજેત્વા કલહો ન કારેતબ્બો’’તિ પાઠો અત્થિ, તાવ અટ્ઠારસસમ્માવત્તનવત્તાનં સંવણ્ણનાપાઠો લિખિતો, સો પાઠો ઇમસ્મિં ઠાને ન લિખિતબ્બો. કસ્મા? પાળિક્કમાનુપ્પત્તાભાવતો, અટ્ઠકથાયમેવ ‘‘અટ્ઠારસ સમ્માવત્તનવત્તાનિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે વણ્ણયિસ્સામા’’તિ વક્ખમાનત્તા, યથાવચનઞ્ચ પારિવાસિકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૬) સંવણ્ણિતત્થા ચ. તસ્મા સો પાઠો ન પોરાણપાઠો હોતિ, પચ્છા પક્ખિત્તપાઠોતિ દટ્ઠબ્બો.

તિણ્ણં ભિક્ખવે ભિક્ખૂનન્તિઆદિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એકેકેનાપીતિ તીસુ અઙ્ગેસુ એકેકેનાપિ. ઇમિના અવયવવાક્યનિબ્બત્તિવસેન કમ્મારહભાવં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. નિયસ્સસ્સ વિસેસેન અભિણ્હાપત્તિકત્તં અઙ્ગં ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના. એત્થ આકારવાચકો ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો અનન્તરેપિ. તજ્જીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ તજ્જનીયં, તમેવ કમ્મં તજ્જનીયકમ્મં. ‘‘નિસ્સાય તે વત્થબ્બ’’ન્તિ નિયસ્સીયતિ બાલો ભજાપીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ નિયસ્સં, દિવાદિગણિકત્તા સકારસ્સ દ્વેભાવો હોતિ ‘‘નસ્સં વસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય, નિયસ્સમેવ કમ્મં નિયસ્સકમ્મં. ગામાદિતો પબ્બાજિયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ પબ્બાજનીયં, તમેવ કમ્મં પબ્બાજનીયકમ્મં. તીસૂતિ ભણ્ડનકારકઅભિણ્હાપત્તિકકુલદૂસકવસેન તિવિધેસુ અઙ્ગેસુ. યેન કેનચિ અઙ્ગેનાતિ સમ્બન્ધો. યદિ સબ્બાનિ કમ્માનિ કાતું વટ્ટતીતિ યોજના. એવં સતિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૦૦ આદયો) વુત્તં ઇદં વચનં વિરુજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. વચનત્થનાનત્તતોતિ વચનસ્સ ચ અત્થસ્સ ચ નાનાભાવતો. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તજ્જનીયકમ્મારહસ્સાતિ ઇમસ્સ હી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘તિણ્ણં ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનસ્સ અઙ્ગસમ્ભવો અત્થોતિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા ન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા. સઙ્ઘેન કતં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના લક્ખણેન તજ્જનીયાદિકમ્મારહસ્સ તસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ યોજના. એવં કમ્મસન્નિટ્ઠાનત્થં દસ્સેત્વા અઙ્ગસમ્ભવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ, અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ભણ્ડનકારકાદીસૂતિઆદિસદ્દેન અભિણ્હાપત્તિકકુલદૂસકાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો કરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કમ્મારહન્તિ કમ્મસ્સ, કમ્મે વા અરહં. એત્થાતિ કમ્મક્ખન્ધકે. પુબ્બેનાતિ પુબ્બે વુત્તેન ચમ્પેય્યક્ખન્ધકેન. અપરન્તિ અપરે વુત્તં કમ્મક્ખન્ધકં. સમેતીતિ સમં ગચ્છતિ.

તત્થાતિ કમ્મેસુ, તજ્જનીયકમ્મેતિ સમ્બન્ધો, અઙ્ગેસુ વા, ભણ્ડનકારકવસેનાતિ સમ્બન્ધો. અથ ખોતિ તથા વુત્તાપીતિ અત્થો. કરોન્તેન કમ્મવાચાવાચકેનાતિ સમ્બન્ધો. હીતિ ફલજોતકો. ભૂતેન વત્થુનાતિ તચ્છેન વત્થુના. અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સાતિ તજ્જનીયકમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ. કસ્મા બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ આપત્તિબહુલસ્સ તજ્જનીયકમ્મં કાતબ્બન્તિ યોજના. ઇદમ્પીતિ તજ્જનીયકમ્મમ્પિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ કમ્મેસુ.

નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બઅટ્ઠારસકાદિકથા

૮. પન્નલોમાતિ પતિતમાનલોમા. એતન્તિ વત્તં. નેત્થારન્તિ એત્થ અફુટ્ઠક્ખરસંયોગે પરસ્સ તકારસ્સ થકારો હોતિ, તસ્મા દુતિયક્ખરેન પાઠો યુત્તો. યેનાતિ વત્તેન. નિસ્સારણાતિ નિસ્સારણતો. દસ વા દિવસાનિ, પઞ્ચ વા દિવસાનિ પૂરેતબ્બન્તિ યોજના. હીતિ સચ્ચં. એત્તકેનાતિ એતપ્પમાણેન દસપઞ્ચદિવસેન.