૧. કમ્મક્ખન્ધકં

૧. તજ્જનીયકમ્મકથા

૧. ચૂળવગ્ગસ્સ પઠમે કમ્મક્ખન્ધકે એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘ચૂળવગ્ગસ્સા’’તિ પદં ‘‘કમ્મક્ખન્ધકે’’તિ પદે અવયવિસમ્બન્ધો. તાવાતિ પારિવાસિકક્ખન્ધકાદિતો, પારિવાસિક્ખન્ધકાદીનં વા પઠમં. ચેવસદ્દો ચ ચસદ્દો ચ ‘‘પણ્ડુકલોહિતકા’’તિ પદસ્સ અસમાહારદ્વન્દવાક્યં દીપેન્તિ. નિસ્સયાનં નામં નિસ્સિતેસુ ઉપચારવસેન તેસં સદ્ધિવિહારિકઅન્તેવાસિકાપિ પણ્ડુકલોહિતકનામાયેવ હોન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસં નિસ્સિતકાપી’’તિઆદિ. પિસદ્દેન ઉપચારત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. ‘‘સુટ્ઠુ બલવ’’ન્તિ ઇમિના બલવાબલવન્તિ દ્વિન્નં સદ્દાનં પરિયાયભાવેન વુત્તત્તા અતિસયત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘બલવબલવ’’ન્તિ વત્તબ્બે વાચાસિલિટ્ઠવસેન દીઘં કત્વા એવં વુત્તં. પટિવદથાતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાને કથેથ. ઇમિના પટિમન્તેથાતિ એત્થ મન્તધાતુયા ગુત્તભાસનત્થં દસ્સેતિ. અત્થેસુ કરણભાસનકિચ્ચેસુ અલં સમત્થાતિ અલમત્થા, તેસં વિસેસેનાતિ અલમત્થતરાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમત્થતરા’’તિ.

અધમ્મકમ્મદ્વાદસકકથા

૪. અસમ્મુખા કતન્તિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સમ્મુખેહિ વિરહિતા અસમ્મુખાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સઙ્ઘધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખાનં વિના કત’’ન્તિ. ‘‘અપ્પટિપુચ્છિત્વા’’તિ ઇમિના અપ્પટિપુચ્છાતિ એત્થ ત્વાપચ્ચયસ્સાકારભાવં દસ્સેતિ. તસ્સેવાતિ ચુદિતકસ્સેવ. અદેસનાગામિનિયાતિ એત્થ અકારસ્સ અઞ્ઞત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પારાજિકા…પે… વા’’તિ. એત્થાતિ તજ્જનીયકમ્મે. નવ પદાતિ નવસુ પદેસુ, નિદ્ધારણે ચેતં પચ્ચત્તવચનં. પુરિમકેસુ તીસુ તિકેસુ વુત્તેસુ નવસુ પદેસૂતિ યોજના. ‘‘એકેક’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બં. ઇમેહીતિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ. દ્વાદસ તિકાતિ પુરિમેહિ તીહિ તિકેહિ નવ તિકે મિસ્સેત્વા દ્વાદસ. સુક્કપક્ખેસુપીતિ પટિસેધવિરહવસેન સુક્કેસુ પક્ખેસુપિ.

૬. ‘‘પબ્બજિતાન’’ન્તિ ઇમિના ગિહીનં અનનુલોમિકતં નિવત્તેતિ. સહસોકિતાદીહીતિ આદિસદ્દેન સહનન્દિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમસ્મિં ઠાને સબ્બઅટ્ઠકથાપોત્થકેસુ ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બન્તિ ઉપજ્ઝાયેન હુત્વા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ પાઠતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘ન સમ્પયોજેતબ્બન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં યોજેત્વા કલહો ન કારેતબ્બો’’તિ પાઠો અત્થિ, તાવ અટ્ઠારસસમ્માવત્તનવત્તાનં સંવણ્ણનાપાઠો લિખિતો, સો પાઠો ઇમસ્મિં ઠાને ન લિખિતબ્બો. કસ્મા? પાળિક્કમાનુપ્પત્તાભાવતો, અટ્ઠકથાયમેવ ‘‘અટ્ઠારસ સમ્માવત્તનવત્તાનિ પારિવાસિકક્ખન્ધકે વણ્ણયિસ્સામા’’તિ વક્ખમાનત્તા, યથાવચનઞ્ચ પારિવાસિકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૭૬) સંવણ્ણિતત્થા ચ. તસ્મા સો પાઠો ન પોરાણપાઠો હોતિ, પચ્છા પક્ખિત્તપાઠોતિ દટ્ઠબ્બો.

તિણ્ણં ભિક્ખવે ભિક્ખૂનન્તિઆદિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એકેકેનાપીતિ તીસુ અઙ્ગેસુ એકેકેનાપિ. ઇમિના અવયવવાક્યનિબ્બત્તિવસેન કમ્મારહભાવં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. નિયસ્સસ્સ વિસેસેન અભિણ્હાપત્તિકત્તં અઙ્ગં ઇતિ વુત્તન્તિ યોજના. એત્થ આકારવાચકો ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દટ્ઠબ્બં. એસેવ નયો અનન્તરેપિ. તજ્જીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ તજ્જનીયં, તમેવ કમ્મં તજ્જનીયકમ્મં. ‘‘નિસ્સાય તે વત્થબ્બ’’ન્તિ નિયસ્સીયતિ બાલો ભજાપીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ નિયસ્સં, દિવાદિગણિકત્તા સકારસ્સ દ્વેભાવો હોતિ ‘‘નસ્સં વસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય, નિયસ્સમેવ કમ્મં નિયસ્સકમ્મં. ગામાદિતો પબ્બાજિયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ પબ્બાજનીયં, તમેવ કમ્મં પબ્બાજનીયકમ્મં. તીસૂતિ ભણ્ડનકારકઅભિણ્હાપત્તિકકુલદૂસકવસેન તિવિધેસુ અઙ્ગેસુ. યેન કેનચિ અઙ્ગેનાતિ સમ્બન્ધો. યદિ સબ્બાનિ કમ્માનિ કાતું વટ્ટતીતિ યોજના. એવં સતિ ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૦૦ આદયો) વુત્તં ઇદં વચનં વિરુજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. વચનત્થનાનત્તતોતિ વચનસ્સ ચ અત્થસ્સ ચ નાનાભાવતો. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તજ્જનીયકમ્મારહસ્સાતિ ઇમસ્સ હી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘તિણ્ણં ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનસ્સ અઙ્ગસમ્ભવો અત્થોતિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા ન વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા. સઙ્ઘેન કતં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના લક્ખણેન તજ્જનીયાદિકમ્મારહસ્સ તસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ યોજના. એવં કમ્મસન્નિટ્ઠાનત્થં દસ્સેત્વા અઙ્ગસમ્ભવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ, અત્થીતિ સમ્બન્ધો. ભણ્ડનકારકાદીસૂતિઆદિસદ્દેન અભિણ્હાપત્તિકકુલદૂસકાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. આકઙ્ખમાનો સઙ્ઘો કરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કમ્મારહન્તિ કમ્મસ્સ, કમ્મે વા અરહં. એત્થાતિ કમ્મક્ખન્ધકે. પુબ્બેનાતિ પુબ્બે વુત્તેન ચમ્પેય્યક્ખન્ધકેન. અપરન્તિ અપરે વુત્તં કમ્મક્ખન્ધકં. સમેતીતિ સમં ગચ્છતિ.

તત્થાતિ કમ્મેસુ, તજ્જનીયકમ્મેતિ સમ્બન્ધો, અઙ્ગેસુ વા, ભણ્ડનકારકવસેનાતિ સમ્બન્ધો. અથ ખોતિ તથા વુત્તાપીતિ અત્થો. કરોન્તેન કમ્મવાચાવાચકેનાતિ સમ્બન્ધો. હીતિ ફલજોતકો. ભૂતેન વત્થુનાતિ તચ્છેન વત્થુના. અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સાતિ તજ્જનીયકમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ. કસ્મા બાલસ્સ અબ્યત્તસ્સ આપત્તિબહુલસ્સ તજ્જનીયકમ્મં કાતબ્બન્તિ યોજના. ઇદમ્પીતિ તજ્જનીયકમ્મમ્પિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ કમ્મેસુ.

નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બઅટ્ઠારસકાદિકથા

૮. પન્નલોમાતિ પતિતમાનલોમા. એતન્તિ વત્તં. નેત્થારન્તિ એત્થ અફુટ્ઠક્ખરસંયોગે પરસ્સ તકારસ્સ થકારો હોતિ, તસ્મા દુતિયક્ખરેન પાઠો યુત્તો. યેનાતિ વત્તેન. નિસ્સારણાતિ નિસ્સારણતો. દસ વા દિવસાનિ, પઞ્ચ વા દિવસાનિ પૂરેતબ્બન્તિ યોજના. હીતિ સચ્ચં. એત્તકેનાતિ એતપ્પમાણેન દસપઞ્ચદિવસેન.

૨. નિયસ્સકમ્મકથા

૧૧. અપિસ્સુ ભિક્ખૂ પકતાતિ એત્થ નિપાતાનમનેકત્થત્તા ઇધ અપિસ્સુસદ્દો નિચ્ચત્થો હોતિ. પકતસદ્દો ‘‘કુક્કુચ્ચપકતા’’તિઆદીસુ (પારા. અટ્ઠ. ૧.તતિયસઙ્ગીતિકથા; પાચિ. અટ્ઠ. ૪૩૮) અભિભવનત્થો, ઇધ પન બ્યાવટત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિચ્ચં બ્યાવટા હોન્તી’’તિ.

૩. પબ્બાજનીયકમ્મકથા

૨૭. એત્થાતિ અસ્સજિપુનબ્બસુકવત્થુમ્હિ. કાયિકોતિ એત્થ કાયેન કીળતીતિ કાયિકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયકીળા વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના વાચાય કીળતીતિ વાચસિકો, કાયિકો ચ વાચસિકો ચ કાયિકવાચસિકોતિ વચનત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ પચ્છિમવચનત્થો સમાહારદ્વન્દો, સમાહારદ્વન્દેપિ કત્થચિ પુલ્લિઙ્ગમિચ્છન્તિ સદ્દવિદૂ ‘‘ધમ્મવિનયો’’તિઆદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૫૦૯) વિય. કાયદ્વારપઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં વીતિક્કમતીતિ કાયિકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદવીતિક્કમો વુચ્ચતી’’તિ. કાયેન પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં વીતિક્કમેતીતિ કાયિકોતિ વચનત્થોપિ યુજ્જતેવ. ‘‘ઉપહનનં વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના ઉપહનનં ઉપઘાતં, તમેવ ઉપઘાતિકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘નાસન’’ન્તિ ઇમિના હનધાતુયા હિંસનત્થં દસ્સેતિ. પટિક્ખિત્તવેજ્જકમ્માદિવસેન તેલપચનઅરિટ્ઠપચનાદીનિ કાયિકો મિચ્છાજીવો નામાતિ યોજના. ઇમિના મિચ્છાજીવસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ.

૪. પટિસારણીયકમ્મકથા

૩૩. સુધમ્મવત્થુસ્મિં એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. અનપલોકેત્વાતિ એત્થ અપપુબ્બો લોકસદ્દો આપુચ્છનત્થોતિ આહ ‘‘ન આપુચ્છિત્વા’’તિ.

૩૪. કિન્તિ કિં નામ ખાદનીયભોજનીયં. વોતિ તુમ્હેહિ. ગહપતીતિ આલપનપદં. થેરાનં અત્થાયાતિ સમ્બન્ધો. પટિયત્તન્તિ પટિયાદિતં. ‘‘એતં અવોચા’’તિ ઇમિના એતદવોચાતિ એત્થ નિગ્ગહિતાદેસસન્ધિં દસ્સેતિ. યદિદન્તિ સદ્દો ‘‘તિલસંગુળિકા’’તિ પદેન યોજિતત્તા ઇત્થિલિઙ્ગોતિ આહ ‘‘યા અય’’ન્તિ. તિલસક્ખલિકાતિ તિલેન સંસટ્ઠા સક્ખલિકા. ‘‘સા નત્થી’’તિ ઇમિના ઉત્તરવાક્યે યંસદ્દસ્સ પુબ્બવાક્યે તંસદ્દાપેક્ખતં દસ્સેતિ. એકો પુરિસોતિ સમ્બન્ધો. પૂવિયોતિ પૂવં, પૂવેન વા કયવિક્કયો. તેનાતિ કારણેન. નન્તિ ગહપતિં. થેરોતિ સુધમ્મત્થેરો. યદેવ કિઞ્ચીતિ એત્થ કિઞ્ચિ એવ યં વચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિઞ્ચિદેવ તિલસંગુળિકાવચન’’ન્તિ. ઇદન્તિ ઇમં અત્થં. સોતિ કુક્કુટપોતકો. કાકવસ્સિતન્તિ કાકસ્સ વસ્સિતં, નેવ અકાસીતિ સમ્બન્ધો. તયાપીતિ પિસદ્દો કુક્કુટપોતકં અપેક્ખતિ. નેવ ભિક્ખુવચનં વુત્તં, ન ગિહિવચનં વુત્તં, ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેતીતિ યોજના.

અધમ્મકમ્માદિદ્વાદસકકથા

૩૯. પુરિમેહિ કમ્મેહીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અઙ્ગેસુ. યથા પરિસક્કિયમાને ગિહિનો લાભં ન લભન્તીતિ યોજના. પરિપુબ્બો સક્કધાતુ પરક્કમત્થોતિ આહ ‘‘પરક્કમન્તો’’તિ. તત્થાતિ અનત્થાદીસુ. અત્થભઙ્ગોતિ ગિહીનં અત્થસ્સ ભઙ્ગો. અવસનન્તિ ગિહીનં અવસનં. ગિહીનન્તિ એત્થ સામ્યત્થે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘ગિહીનં સન્તિકે’’તિ. યથા કરિયમાને સચ્ચો હોતિ, એવં ન કરોતીતિ યોજના. એકઙ્ગેનાપીતિ પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તતો અધિકેહિ અઙ્ગેહિ કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ પટિસારણીયકમ્મે. પટિમુખં અત્તનો દોસં સરાપેતબ્બં અનેન વિનયકમ્મેનાતિ પટિસારણીયં, તમેવ કમ્મં પટિસારણીયકમ્મં.

૫. આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મકથા

૪૬. સંસથાતિ એત્થ સંસધાતુયા કથનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આરોચેથા’’તિ. તુમ્હે સંસથ, કથેથાતિ અત્થો.

૫૦. ભણ્ડનકારકો હોતીતિઆદિ કારણૂપચારવસેન વુત્તોતિ આહ ‘‘ભણ્ડનાદિપચ્ચયા’’તિઆદિ. ભણ્ડનકારકાદિ કારણં, તેન આપન્ના આપત્તિ ફલં, તસ્સા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મં કાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તસ્સાતિ આપત્તિયા.

૫૧. એત્થાતિ ઉક્ખેપનીયકમ્મે. તત્થાતિ તેચત્તાલીસવત્તેસુ. અનુદ્ધંસેતબ્બોતિ એત્થ ધંસધાતુયા ગત્યત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘ન ચોદેતબ્બો’’તિ. ‘‘રજોનુદ્ધંસતી’’તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૧૦૧) હિ ધંસધાતુ ગત્યત્થે વત્તતિ. ‘‘ન ભિક્ખુ ભિક્ખૂહી’’તિ એત્થ સોયેવ ભિક્ખુ તેહેવ ભિક્ખૂહીતિ અત્થં નિવારેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞો ભિક્ખુ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહી’’તિ. ન ગિહિદ્ધજોતિ એત્થ ગિહીનં ધજો ગિહિદ્ધજોતિ વુત્તે ઓદાતવત્થાદીનીતિ આહ ‘‘ઓદાતવત્થાની’’તિઆદિ. ન તિત્થિયાદિપદત્તયન્તિ ‘‘ન તિત્થિયા સેવિતબ્બા, ભિક્ખૂ સેવિતબ્બા, ભિક્ખુસિક્ખાય સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ પદાનં તયં. ‘‘ન અપસાદેતબ્બો’’તિ ઇમિના ન આસાદેતબ્બોતિ એત્થ આપુબ્બસદધાતુયા અપપુબ્બસદધાતુયા સમાનભાવં દસ્સેતિ. ‘‘અન્તો વા બહિ વાતિ’’ એત્થ કસ્સ અન્તો વા બહિ વાતિ આહ ‘‘વિહારસ્સા’’તિ. સેસં સબ્બંવત્તન્તિ યોજના. ઇમિનાતિ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મેન.

૬૫. તસ્સાતિ આપત્તિયા. ઇધાતિ પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે કતે ઉક્ખેપનીયકમ્મે. આપત્તિઅદસ્સનાદીસુ ઉદ્ધરિત્વા ખિપીયતિ અપનીયતિ અનેન વિનયકમ્મેનાતિ ઉક્ખેપનીયં, તમેવ કમ્મં ઉક્ખેપનીયકમ્મં.

ઇતિ કમ્મક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.