૧૬૧. મૂલાદિભેસજ્જકથા

૨૬૩. મૂલભેસજ્જાદિવિનિચ્છયોપીતિ પિસદ્દો અચ્છવસન્તિઆદીસુ વિનિચ્છયં અપેક્ખતિ. ઇધાતિ ભેસજ્જક્ખન્ધકે. યં યન્તિ વિનિચ્છયં. પિસનસિલાતિ પિસતિ એત્થાતિ પિસના, સાયેવ સિલાતિ પિસનસિલા. ઇમિના અચલં હુત્વા નિસીદતીતિ નિસદોતિ અત્થં દસ્સેતિ. પિસનપોતકોતિ પિસતિ અનેનાતિ પિસનો, સોયેવ પોતકોતિ પિસનપોતકો, ઇમિના નિસદતો પોતકોતિ નિસદપોતકોતિ અત્થં દસ્સેતિ. હિઙ્ગુજાતિયોતિ હિઙ્ગુકુલાનિ.

સામુદ્દન્તિ એત્થ સમુદ્દે સન્તિટ્ઠતીતિ સામુદ્દન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમુદ્દતીરે’’તિઆદિ. ‘‘તીરે’’તિ ઇમિના સમુદ્દેતિ એત્થ સત્તમીવિભત્તિયા સમીપત્થે પવત્તભાવં દસ્સેતિ. પકતિલોણન્તિ સભાવલોણં, ન દબ્બસમ્ભારેહિ સદ્ધિં પચિતન્તિ અત્થો. ‘‘પબ્બતે ઉટ્ઠહતી’’તિ ઇમિના સિન્ધુનામકે પબ્બતે ઉટ્ઠહતીતિ સિન્ધવન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. ઉબ્બિતો ભૂમિતો ઈરતિ ઉગ્ગચ્છતીતિ ઉબ્બિરન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભૂમિતો અઙ્કુરં ઉટ્ઠહતી’’તિ. ઇમિના અટ્ઠકથાનયેન ઓટ્ઠજો તતિયક્ખરોયેવ યુજ્જતિ, પોત્થકેસુ પન ચતુત્થક્ખરોયેવ દિસ્સતિ. ‘‘ઉબ્ભિદ’’ન્તિપિ પાઠો. બિલન્તિ કોટ્ઠાસો. તસ્મા દબ્બસમ્ભારેહિ બિલેહિ સદ્ધિં પચિતં બિલન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દબ્બસમ્ભારેહિ સદ્ધિં પચિત’’ન્તિ. અભિધાને પન (અભિધાને ૪૬૧ ગાથાયં) ‘‘બિલાલ’’ન્તિ પાઠો અત્થિ. તન્તિ બિલં.

૨૬૪. અસ્સાદીનં કાયગન્ધો વિય કસ્સચિ કાયગન્ધો હોતીતિ યોજના. તસ્સાપીતિ ભિક્ખુનોપિ. પિસદ્દેન કણ્ડુવાબાધભિક્ખુઆદયોપિ સમ્પિણ્ડેતિ. છકણસદ્દસ્સ અસ્સાદીનં મલેપિ પવત્તનતો વુત્તં ‘‘ગોમય’’ન્તિ. પાકતિકચુણ્ણમ્પીતિ અપક્કરજનચુણ્ણમ્પિ. એતમ્પીતિ પાકતિકચુણ્ણમ્પિ.

તન્તિ આમકમંસં, ન ખાદીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ આમકલોહિતં વા, ન પિવીતિ સમ્બન્ધો. અમનુસ્સોતિ મનુસ્સસદિસો ભૂતો. તન્તિ આમકમંસલોહિતં.

૨૬૫. ‘‘અઞ્જન’’ન્તિ નામં સામઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘અઞ્જનન્તિ સબ્બસઙ્ગાહકવચનમેત’’ન્તિ. સબ્બસઙ્ગાહકવચનન્તિ સબ્બેસં અઞ્જનાનં સઙ્ગાહકવચનં. એતન્તિ ‘‘અઞ્જન’’ન્તિ એતં વચનં. અઞ્જતિ ચક્ખું મક્ખેતિ અનેનાતિ અઞ્જનં, અઞ્જતિ ચક્ખું બ્યત્તં કરોતીતિ વા અઞ્જનં, તાલુજો તતિયક્ખરો. કપલ્લન્તિ કપલ્લે પવત્તં. કપાલઞ્હિ દીપસિખાય ઉપરિ નિકુજ્જિત્વા તત્થ પવત્તં મસિ ‘‘કપલ્લ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દીપસિખતો ગહિતમસી’’તિ. અઞ્જનૂપપિસનેહીતિ એત્થ અઞ્જનેહિ સદ્ધિં ઉપનેતું પિસિતબ્બન્તિ અઞ્જનૂપપિસનન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્જનેન સદ્ધિં એકતો પિસિતેહી’’તિ. ‘‘એકતો’’તિ ઇમિના ‘‘સદ્ધિ’’ન્તિ પદસ્સેવ અત્થં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. યંકિઞ્ચિ અઞ્જનૂપપિસનં ચુણ્ણં ન ન વટ્ટતીતિ યોજના. અથ વા ન વટ્ટતિ ન હોતિ, વટ્ટતિયેવાતિ યોજના. ઇમસ્મિં નયે ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ આખ્યાતપદં કિરિયાન્તરાપેક્ખત્તા કત્તા હોતિ. આખ્યાતેસુપિ હિ કત્તુત્તઞ્ચ કમ્મત્તઞ્ચ લબ્ભતિ. ચન્દનન્તિઆદીનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનેવ.

અટ્ઠિમયન્તિ પદસ્સ અતિબ્યાપિતદોસં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘મનુસ્સટ્ઠિં ઠપેત્વા’’તિ. સલાકટ્ઠાનિયન્તિ એત્થ સલાકા તિટ્ઠન્તિ એત્થાતિ સલાકટ્ઠાનિયન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થા’’તિઆદિ. તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં સુસિરદણ્ડકાદિકે. સલાકન્તિ અઞ્જનિસલાકં. ઓદહન્તીતિ ઠપેન્તિ. અંસબદ્ધકોતિ અંસે બદ્ધતિ અનેનાતિ અંસબદ્ધકો. યમકનત્થુકરણિન્તિ નત્થુ કરીયતિ ઇમાયાતિ નત્થુકરણી, યમકા નત્થુકરણી યમકનત્થુકરણી.

૨૬૭. તં સબ્બં તેલપાકન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અતિ વિય ખિત્તમજ્જાની’’તિ ઇમિના અતિ વિય ખિપીયન્તિ પક્ખિપીયન્તીતિ અતિખિત્તાનિ, તાનિયેવ મજ્જાનિ અતિખિત્તમજ્જાનીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

પણ્ણસેદન્તિ પણ્ણેહિ સેદં. અઙ્ગારાનન્તિ અઙ્ગારેહિ. તત્થાતિ તેસુ પંસુવાલિકાદીસુ. વાતહરણપણ્ણાનીતિ વાતસ્સ અપનયનાનિ ઉદ્દાલાદીનિ પણ્ણાનિ. તત્થાતિ તેસુ પણ્ણેસુ. નાનાપણ્ણભઙ્ગકુથિતન્તિ નાનાપણ્ણાનિયેવ ભઞ્જિતબ્બટ્ઠેન નાનાપણ્ણભઙ્ગં, તેન કુથિતં નાનાપણ્ણભઙ્ગકુથિતં. ઉણ્હોદકસ્સાતિ ઉણ્હોદકેન. તત્થાતિ ઉદકકોટ્ઠકે.

પબ્બે પબ્બેતિ ફળુમ્હિ ફળુમ્હિ. યેનાતિ પજ્જેન. તં પજ્જં અભિસઙ્ખરિતુન્તિ યોજના. ‘‘પાદાનં સપ્પાયભેસજ્જ’’ન્તિ ઇમિના પાદસ્સ હિતં પજ્જન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તિલકક્કેનાતિ એત્થ કક્કસદ્દસ્સ ચુણ્ણવાચકત્તા ‘‘પિટ્ઠેહી’’તિ વુત્તં. કબળેન પક્ખિપનં કબળિકં. સત્તુપિણ્ડસ્સ ભત્તકબળસદિસત્તા સત્તુપિણ્ડન્તિ વુત્તં. આણિ વિયાતિ ખીલા વિય. ખારેનાતિ લોણસક્ખરિકમયેન ખારેન. વિકાસં રુન્ધતીતિ વિકાસિકં, તેલરુન્ધનપિલોતિકં. વણકમ્મન્તિ વણસ્સ, વણે વા કમ્મં.

૨૬૮. સપ્પદટ્ઠકાલેયેવ કિં સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ. ઇદન્તિ મહાવિકટં, પરિભુઞ્જીકબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેસુ પનાતિ સપ્પદટ્ઠતો અઞ્ઞેસુ પન. સચે ભૂમિપત્તો ગૂથો હોતિ, પટિગ્ગહેતબ્બોતિ યોજના.

૨૬૯. વસીકરણપાનકસમુટ્ઠિતરોગોતિ કન્તિભાવસઙ્ખાતં વસં કરોતિ અનેનાતિ વસીકરણં, ભેસજ્જં, પિવતે પાનં, તંયેવ પાનકં, વસીકરણસ્સ પાનકં વસીકરણપાનકં, તેન સમુટ્ઠિતો રોગો વસીકરણપાનકસમુટ્ઠિતરોગો. ઇમિના ઘરદિન્નકાબાધોતિ એત્થ ઘરણિયા દિન્નેન વસીકરણપાનકેન સમુટ્ઠિતો આબાધો ઘરદિન્નકાબાધોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સીતાય આલોળેતબ્બન્તિ સીતાલોળં, ઉદકં. સીતાસદ્દો નઙ્ગલલેખાસઙ્ખાતં ફાલપદ્ધતિં મુખ્યતો વદતિ, ફાલપદ્ધતિકરે ફાલે લગ્ગમત્તિકં ઉપચારતો વદતિ. તેન વુત્તં ‘‘સીતાય આલોળેતબ્બ’’ન્તિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નઙ્ગલેના’’તિઆદિ.

વિપક્કગહણિકોતિ વિસેસેન પાચાપનગહણિકો. મુત્તહરીતકન્તિ એત્થ ‘‘મુત્ત’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ગોમુત્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગોમુત્તપરિભાવિતં હરીતક’’ન્તિ. ઇમિના મુત્તેન પરિભાવિતં હરીતકં મુત્તહરીતકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તણ્ડુલકસટોતિ તણ્ડુલધોવનોદકકસટો ધોતસિનિદ્ધો, સોવ મુગ્ગપચિતપાનીયોતિ યોજના. ‘‘મંસરસેના’’તિ ઇમિના મંસરસો મંસેન પટિચ્છાદેતબ્બન્તિ પટિચ્છાદનીયન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ.