૬. ભેસજ્જક્ખન્ધકં

૧૬૦. પઞ્ચભેસજ્જાદિકથા

૨૬૦. ભેસજ્જક્ખન્ધકે સરદકાલે ઉપ્પન્નો સારદિકોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સરદકાલે ઉપ્પન્નેના’’તિ. ‘‘પિત્તાબાધેના’’તિ ઇમિના આબાધસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. પિત્તાબાધસ્સ કારણં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તસ્મિં હી’’તિઆદિ. તેનાતિ હેતુના. તેસન્તિ ભિક્ખૂનં. કોટ્ઠબ્ભન્તરગતન્તિ કોટ્ઠસ્સ અબ્ભન્તરં ગતં. અન્તસ્સ અન્તો પવિસનં હોતીતિ અધિપ્પાયો. આહારત્થન્તિ આહારસ્સ કિચ્ચં, આહારેન વા કત્તબ્બં કિચ્ચં.

૨૬૧. નચ્છાદેન્તીતિ તાનિ ભેસજ્જાનિ ભોજનાનિ નચ્છાદેન્તિ. કસ્મા? ભોજનાનં અજીરણત્તા. ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન જીરન્તી’’તિ. નચ્છાદત્તા ન વાતરોગં પટિપ્પસ્સમ્ભેતું સક્કોન્તિ. એત્થ ચ ‘‘ન જીરન્તી’’તિ ઇમિના નચ્છાદનસ્સ કારણં દસ્સેતિ. ‘‘ન વાત…પે… સક્કોન્તી’’તિ ઇમિના તસ્સેવ ફલં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સિનિદ્ધાની’’તિ ઇમિના સિનિહન્તીતિ સેનેહિકાનીતિ અત્થં દસ્સેતિ. ભત્તચ્છન્નકેનાતિ એત્થ ભત્તસ્સ અચ્છન્નકં નામ ભત્તસ્સ અરોચિકં ભત્તસ્સ રુચિયા અનુપ્પાદકન્તિ આહ ‘‘ભત્તારોચકેના’’તિ.

૨૬૨. અચ્છવસન્તિઆદીસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. પાળિયં ‘‘પટિગ્ગહિતં નિપ્પક્કં સંસટ્ઠ’’ન્તિ પદાનં કિરિયાવિસેસનં કત્વા ‘‘પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ પદેન સમ્બન્ધિતબ્બભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતન્તિ આદીસૂ’’તિઆદિ. તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુન્તિ એત્થ કિત્તકં કાલં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સત્તાહકાલ’’ન્તિ.

૧૬૧. મૂલાદિભેસજ્જકથા

૨૬૩. મૂલભેસજ્જાદિવિનિચ્છયોપીતિ પિસદ્દો અચ્છવસન્તિઆદીસુ વિનિચ્છયં અપેક્ખતિ. ઇધાતિ ભેસજ્જક્ખન્ધકે. યં યન્તિ વિનિચ્છયં. પિસનસિલાતિ પિસતિ એત્થાતિ પિસના, સાયેવ સિલાતિ પિસનસિલા. ઇમિના અચલં હુત્વા નિસીદતીતિ નિસદોતિ અત્થં દસ્સેતિ. પિસનપોતકોતિ પિસતિ અનેનાતિ પિસનો, સોયેવ પોતકોતિ પિસનપોતકો, ઇમિના નિસદતો પોતકોતિ નિસદપોતકોતિ અત્થં દસ્સેતિ. હિઙ્ગુજાતિયોતિ હિઙ્ગુકુલાનિ.

સામુદ્દન્તિ એત્થ સમુદ્દે સન્તિટ્ઠતીતિ સામુદ્દન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમુદ્દતીરે’’તિઆદિ. ‘‘તીરે’’તિ ઇમિના સમુદ્દેતિ એત્થ સત્તમીવિભત્તિયા સમીપત્થે પવત્તભાવં દસ્સેતિ. પકતિલોણન્તિ સભાવલોણં, ન દબ્બસમ્ભારેહિ સદ્ધિં પચિતન્તિ અત્થો. ‘‘પબ્બતે ઉટ્ઠહતી’’તિ ઇમિના સિન્ધુનામકે પબ્બતે ઉટ્ઠહતીતિ સિન્ધવન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. ઉબ્બિતો ભૂમિતો ઈરતિ ઉગ્ગચ્છતીતિ ઉબ્બિરન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભૂમિતો અઙ્કુરં ઉટ્ઠહતી’’તિ. ઇમિના અટ્ઠકથાનયેન ઓટ્ઠજો તતિયક્ખરોયેવ યુજ્જતિ, પોત્થકેસુ પન ચતુત્થક્ખરોયેવ દિસ્સતિ. ‘‘ઉબ્ભિદ’’ન્તિપિ પાઠો. બિલન્તિ કોટ્ઠાસો. તસ્મા દબ્બસમ્ભારેહિ બિલેહિ સદ્ધિં પચિતં બિલન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દબ્બસમ્ભારેહિ સદ્ધિં પચિત’’ન્તિ. અભિધાને પન (અભિધાને ૪૬૧ ગાથાયં) ‘‘બિલાલ’’ન્તિ પાઠો અત્થિ. તન્તિ બિલં.

૨૬૪. અસ્સાદીનં કાયગન્ધો વિય કસ્સચિ કાયગન્ધો હોતીતિ યોજના. તસ્સાપીતિ ભિક્ખુનોપિ. પિસદ્દેન કણ્ડુવાબાધભિક્ખુઆદયોપિ સમ્પિણ્ડેતિ. છકણસદ્દસ્સ અસ્સાદીનં મલેપિ પવત્તનતો વુત્તં ‘‘ગોમય’’ન્તિ. પાકતિકચુણ્ણમ્પીતિ અપક્કરજનચુણ્ણમ્પિ. એતમ્પીતિ પાકતિકચુણ્ણમ્પિ.

તન્તિ આમકમંસં, ન ખાદીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ આમકલોહિતં વા, ન પિવીતિ સમ્બન્ધો. અમનુસ્સોતિ મનુસ્સસદિસો ભૂતો. તન્તિ આમકમંસલોહિતં.

૨૬૫. ‘‘અઞ્જન’’ન્તિ નામં સામઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘અઞ્જનન્તિ સબ્બસઙ્ગાહકવચનમેત’’ન્તિ. સબ્બસઙ્ગાહકવચનન્તિ સબ્બેસં અઞ્જનાનં સઙ્ગાહકવચનં. એતન્તિ ‘‘અઞ્જન’’ન્તિ એતં વચનં. અઞ્જતિ ચક્ખું મક્ખેતિ અનેનાતિ અઞ્જનં, અઞ્જતિ ચક્ખું બ્યત્તં કરોતીતિ વા અઞ્જનં, તાલુજો તતિયક્ખરો. કપલ્લન્તિ કપલ્લે પવત્તં. કપાલઞ્હિ દીપસિખાય ઉપરિ નિકુજ્જિત્વા તત્થ પવત્તં મસિ ‘‘કપલ્લ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દીપસિખતો ગહિતમસી’’તિ. અઞ્જનૂપપિસનેહીતિ એત્થ અઞ્જનેહિ સદ્ધિં ઉપનેતું પિસિતબ્બન્તિ અઞ્જનૂપપિસનન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્જનેન સદ્ધિં એકતો પિસિતેહી’’તિ. ‘‘એકતો’’તિ ઇમિના ‘‘સદ્ધિ’’ન્તિ પદસ્સેવ અત્થં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. યંકિઞ્ચિ અઞ્જનૂપપિસનં ચુણ્ણં ન ન વટ્ટતીતિ યોજના. અથ વા ન વટ્ટતિ ન હોતિ, વટ્ટતિયેવાતિ યોજના. ઇમસ્મિં નયે ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ આખ્યાતપદં કિરિયાન્તરાપેક્ખત્તા કત્તા હોતિ. આખ્યાતેસુપિ હિ કત્તુત્તઞ્ચ કમ્મત્તઞ્ચ લબ્ભતિ. ચન્દનન્તિઆદીનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનેવ.

અટ્ઠિમયન્તિ પદસ્સ અતિબ્યાપિતદોસં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘મનુસ્સટ્ઠિં ઠપેત્વા’’તિ. સલાકટ્ઠાનિયન્તિ એત્થ સલાકા તિટ્ઠન્તિ એત્થાતિ સલાકટ્ઠાનિયન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થા’’તિઆદિ. તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં સુસિરદણ્ડકાદિકે. સલાકન્તિ અઞ્જનિસલાકં. ઓદહન્તીતિ ઠપેન્તિ. અંસબદ્ધકોતિ અંસે બદ્ધતિ અનેનાતિ અંસબદ્ધકો. યમકનત્થુકરણિન્તિ નત્થુ કરીયતિ ઇમાયાતિ નત્થુકરણી, યમકા નત્થુકરણી યમકનત્થુકરણી.

૨૬૭. તં સબ્બં તેલપાકન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અતિ વિય ખિત્તમજ્જાની’’તિ ઇમિના અતિ વિય ખિપીયન્તિ પક્ખિપીયન્તીતિ અતિખિત્તાનિ, તાનિયેવ મજ્જાનિ અતિખિત્તમજ્જાનીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

પણ્ણસેદન્તિ પણ્ણેહિ સેદં. અઙ્ગારાનન્તિ અઙ્ગારેહિ. તત્થાતિ તેસુ પંસુવાલિકાદીસુ. વાતહરણપણ્ણાનીતિ વાતસ્સ અપનયનાનિ ઉદ્દાલાદીનિ પણ્ણાનિ. તત્થાતિ તેસુ પણ્ણેસુ. નાનાપણ્ણભઙ્ગકુથિતન્તિ નાનાપણ્ણાનિયેવ ભઞ્જિતબ્બટ્ઠેન નાનાપણ્ણભઙ્ગં, તેન કુથિતં નાનાપણ્ણભઙ્ગકુથિતં. ઉણ્હોદકસ્સાતિ ઉણ્હોદકેન. તત્થાતિ ઉદકકોટ્ઠકે.

પબ્બે પબ્બેતિ ફળુમ્હિ ફળુમ્હિ. યેનાતિ પજ્જેન. તં પજ્જં અભિસઙ્ખરિતુન્તિ યોજના. ‘‘પાદાનં સપ્પાયભેસજ્જ’’ન્તિ ઇમિના પાદસ્સ હિતં પજ્જન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તિલકક્કેનાતિ એત્થ કક્કસદ્દસ્સ ચુણ્ણવાચકત્તા ‘‘પિટ્ઠેહી’’તિ વુત્તં. કબળેન પક્ખિપનં કબળિકં. સત્તુપિણ્ડસ્સ ભત્તકબળસદિસત્તા સત્તુપિણ્ડન્તિ વુત્તં. આણિ વિયાતિ ખીલા વિય. ખારેનાતિ લોણસક્ખરિકમયેન ખારેન. વિકાસં રુન્ધતીતિ વિકાસિકં, તેલરુન્ધનપિલોતિકં. વણકમ્મન્તિ વણસ્સ, વણે વા કમ્મં.

૨૬૮. સપ્પદટ્ઠકાલેયેવ કિં સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ. ઇદન્તિ મહાવિકટં, પરિભુઞ્જીકબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેસુ પનાતિ સપ્પદટ્ઠતો અઞ્ઞેસુ પન. સચે ભૂમિપત્તો ગૂથો હોતિ, પટિગ્ગહેતબ્બોતિ યોજના.

૨૬૯. વસીકરણપાનકસમુટ્ઠિતરોગોતિ કન્તિભાવસઙ્ખાતં વસં કરોતિ અનેનાતિ વસીકરણં, ભેસજ્જં, પિવતે પાનં, તંયેવ પાનકં, વસીકરણસ્સ પાનકં વસીકરણપાનકં, તેન સમુટ્ઠિતો રોગો વસીકરણપાનકસમુટ્ઠિતરોગો. ઇમિના ઘરદિન્નકાબાધોતિ એત્થ ઘરણિયા દિન્નેન વસીકરણપાનકેન સમુટ્ઠિતો આબાધો ઘરદિન્નકાબાધોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સીતાય આલોળેતબ્બન્તિ સીતાલોળં, ઉદકં. સીતાસદ્દો નઙ્ગલલેખાસઙ્ખાતં ફાલપદ્ધતિં મુખ્યતો વદતિ, ફાલપદ્ધતિકરે ફાલે લગ્ગમત્તિકં ઉપચારતો વદતિ. તેન વુત્તં ‘‘સીતાય આલોળેતબ્બ’’ન્તિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નઙ્ગલેના’’તિઆદિ.

વિપક્કગહણિકોતિ વિસેસેન પાચાપનગહણિકો. મુત્તહરીતકન્તિ એત્થ ‘‘મુત્ત’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ગોમુત્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગોમુત્તપરિભાવિતં હરીતક’’ન્તિ. ઇમિના મુત્તેન પરિભાવિતં હરીતકં મુત્તહરીતકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તણ્ડુલકસટોતિ તણ્ડુલધોવનોદકકસટો ધોતસિનિદ્ધો, સોવ મુગ્ગપચિતપાનીયોતિ યોજના. ‘‘મંસરસેના’’તિ ઇમિના મંસરસો મંસેન પટિચ્છાદેતબ્બન્તિ પટિચ્છાદનીયન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ.

૧૬૩. ગુળાદિઅનુજાનનકથા

૨૭૨. હીતિ સચ્ચં. પક્કત્તાતિ મુગ્ગાનં પક્કભાવતો. તેતિ મુગ્ગા.

૨૭૪. અકપ્પિયકુટિયન્તિ અકપ્પિયકુટિયા અન્તો. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. તમ્પીતિ ઉણ્હયાગુમ્પિ. પિસદ્દેન પગેવ આમિસં પચિતુન્તિ દસ્સેતિ. ઉત્તણ્ડુલભત્તન્તિ પક્કતણ્ડુલતો વિયોગોતિ ઉત્તણ્ડુલો, ઉકારો હિ વિયોગત્થવાચકો, અપક્કતણ્ડુલોતિ અત્થો. ઉત્તણ્ડુલમયં ભત્તન્તિ ઉત્તણ્ડુલભત્તં. સકિં કુથિતેસુ ખીરતક્કાદીસુ અગ્ગિં દાતું વટ્ટતીતિ યોજના. બિળાલાદીનં સત્તાનં સમૂહો રૂળ્હીવસેન ઉક્કપિણ્ડકોતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘બિળાલમૂસિકગોધામઙ્ગુસા’’તિ. વિઘાસાદભાવેન નિહતમાનત્તા કાયવાચં દમેતીતિ દમકો વિઘાસાદોતિ આહ ‘‘વિઘાસાદા’’તિ.

૨૭૬. તતો નીહટન્તિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થા’’તિઆદિ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. નીહટન્તિ નીહરિત્વા હરિતં.

૨૭૮. વનટ્ઠં પોક્ખરટ્ઠન્તિ એત્થ વને તિટ્ઠતીતિ વનટ્ઠો, પોક્ખરે તિટ્ઠતીતિ પોક્ખરટ્ઠોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વને ચેવા’’તિઆદિ. ‘‘પદુમિનિગચ્છે’’તિ ઇમિના પોક્ખરસદ્દો પદુમવાચકોતિ દસ્સેતિ. યસ્સ બીજં અઙ્કુરં ન જનેતિ, તં ફલં અબીજં નામાતિ યોજના.

૧૬૭. સત્થકમ્મપટિક્ખેપકથા

૨૭૯. દુક્ખેન રુપતીતિ દુરોપયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુક્ખેન રુહતી’’તિ. સત્થકમ્મં વા વત્થિકમ્મં વાતિ એત્થ સત્થેન કાતબ્બં કમ્મં સત્થકમ્મં, વત્થિપીળનં કાતબ્બં કમ્મં વત્થિકમ્મન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા પટિચ્છન્ને’’તિઆદિ. ‘‘સૂચિયા વા’’તિઆદિના સત્થકમ્મન્તિ એત્થ ‘‘સત્થ’’ન્તિ પદં ઉપલક્ખણમત્તન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘સત્થેન વા’’તિ પદં ‘‘છિન્દનં વા ફાલનં વા’’તિપદેહિ યોજેતબ્બં. ‘‘સૂચિયા વા કણ્ટકેન વા સત્તિકાય વા’’તિપદાનિ ‘‘વિજ્ઝનં વા’’તિ પદેન યોજેતબ્બાનિ. ‘‘પાસાણસક્ખલિકાય વા નખેન વા’’તિ પદાનિ ‘‘લેખનં વા’’તિ પદેન યોજેતબ્બાનિ. એતન્તિ સત્થેન છિન્દનાદિકમ્મં. એત્થ ચાતિ સત્થકમ્મવત્થિકમ્મેસુ. તત્થ પનાતિ સમ્બાધે પન. તેનાતિ ખારાદિના. વચ્ચમગ્ગે યાય ભેસજ્જમક્ખિતાદાનવટ્ટિયા ખારકમ્મં વા કરોન્તિ, યાય વેળુનાળિકાય તેલં વા પવેસેન્તિ, સા ભેસજ્જમક્ખિતાદાનવટ્ટિ વા સા વેળુનાળિકા વા વટ્ટતિયેવાતિ યોજના.

૨૮૦. તં દિવસન્તિ તસ્મિં દિવસે. કિઞ્ચિ સત્થન્તિ યોજના. ઇમાયાતિ સુપ્પિયાય અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અદેય્યં કિમ્પિ ભવિસ્સતીતિ યોજના. યત્ર નામાતિ એત્થ ત્રપચ્ચયો કારણત્થે હોતીતિ આહ ‘‘યસ્મા નામા’’તિ. ‘‘વીમંસી’’તિ ઇમિના પટિવેક્ખીતિ એત્થ પટિઅવપુબ્બો ઇક્ખધાતુ વીમંસનત્થોતિ દસ્સેતિ. અસુકમંસન્તિ અસુકં મંસં, અસુકસ્સ વા સત્તસ્સ મંસં.

૧૬૯. હત્થિમંસાદિપટિક્ખેપકથા

૨૮૧. અરઞ્ઞકોકા નામાતિ સસબિળાલાદયો સત્તે ખાદનત્થાય કુકતિ આદદાતીતિ કોકો અરઞ્ઞે જાતો કોકો અરઞ્ઞકોકો, સુનખસદિસાતિ ગામસુનખેન સદિસા. તેસન્તિ અરઞ્ઞકોકાનં. યો પનાતિ સુનખો પન, ઉપ્પન્નોતિ સમ્બન્ધો. ગામસુનખિયાતિ સામ્યત્થે સામિવચનં. કોકેનાતિ સહાદિયોગે કરણવચનં. તાનિ પદાનિ ‘‘સંયોગેના’’તિ પદેન યોજેતબ્બાનિ. તસ્સાતિ સુનખસ્સ.

એત્થાતિ મનુસ્સમંસાદીસુ. સજાતિકતાયાતિ સમાનજાતિકભાવતો. અનુપદ્દવત્થાયાતિ અનુપદ્દવત્થં, પટિક્ખિત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. આપત્તીતિ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયેન, સેસે દુક્કટેન આપત્તિ. ઉદ્દિસ્સ કતં પનાતિ ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ કતમંસં પન.

૧૭૦. યાગુમધુગોળકાદિકથા

૨૮૨. એકકોતિ એત્થ એકતો અસહાયત્થે કપચ્ચયોતિ આહ ‘‘નત્થિ મે દુતિયો’’તિ. સોતિ બ્રાહ્મણો. વયં કત્વાતિ પરિબ્બયં કત્વા, પટિયાદાપેસિ કિરાતિ યોજના. અનુમોદનગાથાયાતિ અનુમોદનપકાસકાય ગાથાય. ‘‘પત્થયતં ઇચ્છત’’ન્તિ પદાનં અલમત્થપયોગે સમ્પદાનત્તા વુત્તં ‘‘અલમેવ દાતુન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો’’તિ. સોયેવ ગહેતબ્બોતિ ‘‘દાતુ’’ન્તિભાવસ્સ કત્તુભાવેન સો એવ પાઠો ગહેતબ્બોતિ અત્થો.

૨૮૩. યા યાગુ પવારણં જનેતિ, સા યાગુ ભોજ્જયાગુ નામાતિ યોજના. યન્તિ કાલં. ‘‘આદિં કત્વા’’તિ ઇમિના યદગ્ગેનાતિ એત્થ અગ્ગસદ્દો આદ્યત્થો કિરિયાવિસેસનત્થે કરણવચનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘સગ્ગનિબ્બત્તકપુઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમિના સગ્ગાતિ એત્થ ફલૂપચારં દસ્સેતિ. સોતિ ગુળો.

૨૮૪. તથારૂપેનાતિ તથાસભાવેન. ગુળસ્સ અનુરૂપસભાવેનાતિ અત્થો.

૧૭૩. પાટલિગામવત્થુકથા

૨૮૫. યથા સબ્બં સન્થતં હોતિ, એવં તથા સબ્બસન્થરિસન્થતન્તિ યોજના.

૨૮૬. સુનિધો ચ વસ્સકારો ચાતિ એત્થ ચકારેહિ દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ. આયમુખપચ્છિન્દનત્થન્તિ સુઙ્કમુખસ્સ પચ્છેદનત્થં. ‘‘ઘરવત્થૂની’’તિ ઇમિના વત્થુસદ્દસ્સ કારણદબ્બત્થે પટિક્ખિપિત્વા ભૂભેદત્થં દીપેતિ. તા દેવતા નામેન્તિ કિરાતિ યોજના. યથાનુરૂપન્તિ યં યં ભોગબલાનુરૂપં. લોકેતિ સત્તલોકે. સદ્દોતિ કિત્તિઘોસો. તેનેવાતિ તેન સદ્દસ્સ અબ્ભુગ્ગતહેતુના એવ. ‘‘ઓસરણટ્ઠાનં નામા’’તિ ઇમિના અરિયં આયતનન્તિ એત્થ આયતનસદ્દો સમોસરણટ્ઠાનત્થોતિ દસ્સેતિ. યત્તકં કયવિક્કયટ્ઠાનં નામાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વાણિજાનં…પે… કયવિક્કયટ્ઠાનં નામા’’તિ ઇમિના વણિજા પતન્તિ સન્નિપતન્તિ એત્થાતિ વણિપ્પતોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘વણિજપતો’’તિ વત્તબ્બે જકારલોપોતિ દટ્ઠબ્બો. પાળિયં ‘‘તેસ’’ન્તિ પાઠસેસસ્સ અજ્ઝાહરિતબ્બભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તેસં અરિયાયતનવાણિજપતાન’’ન્તિ. તેસન્તિ ચ સામ્યત્થે સામિવચનં, નિદ્ધારણત્થે વા વિભત્તઅપાદાનત્થે વા. ઇદન્તિ પુરં. પુટભેદનન્તિ એત્થ પુટં ભિન્દન્તિ એત્થાતિ પુટભેદનન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભણ્ડિકભેદનટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘સમુચ્ચયત્થો વાસદ્દો’’તિ વુત્તવચનં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તત્ર હી’’તિઆદિ. તત્થ તત્રાતિ પાટલિપુત્તે, તીસુ વા અગ્ગિઉદકમિથુભેદેસુ. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞભેદા’’તિ ઇમિના મિથુભેદાતિ એત્થ મિથુસદ્દસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનભાવં દસ્સેતિ. ઉળુમ્પકુલ્લસદ્દાનં અત્થે સમાનેપિ કરણવિસેસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉળુમ્પ’’ન્તિઆદિ. ઉળુ વુચ્ચતિ ઉદકં, તતો પાતિ રક્ખતીતિ ઉળુમ્પો. કં વુચ્ચતિ ઉદકં, તસ્મિં ઉલતિ ગચ્છતીતિ કુલ્લો.

અણ્ણવન્તિ એત્થ અણ્ણવો નામ કિં સમુદ્દસ્સ નામન્તિ આહ ‘‘અણ્ણવ’’ન્તિઆદિ. ‘‘અણ્ણવ’’ન્તિ એતં નામં ઉદકટ્ઠાનસ્સ અધિવચનન્તિ યોજના. અણ્ણો વુચ્ચતિ ઉદકં, તં એતસ્મિં અત્થીતિ અણ્ણવો. સરસદ્દસ્સ અકારાદિમ્હિ ચ કણ્ડે ચ પવત્તનતો વુત્તં ‘‘સરન્તિ ઇધ નદી અધિપ્પેતા’’તિ. ઇધાતિ ઇમિસ્સં ગાથાયં. ઇદન્તિ અત્થજાતં.

યેતિ અરિયા. તેતિ અરિયા, તરન્તીતિ સમ્બન્ધો. વિસજ્જપલ્લલાનીતિ એત્થ વિસજ્જસદ્દો ત્વાપચ્ચયન્તો, પલ્લલસદ્દો નિન્નટ્ઠાનવાચકોતિ આહ ‘‘વિસજ્જ…પે… નિન્નટ્ઠાનાની’’તિ. અયં પન જનો કુલ્લં બન્ધતીતિ યોજના. તિણ્ણા મેધાવિનો જના ઇતિ વુત્તં હોતીતિ યોજના.

૨૮૭. અનનુબોધાતિ એત્થ કારણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘અબુજ્ઝનેના’’તિ. સન્ધાવિતં સંસરિતન્તિ એત્થ તપચ્ચયસ્સ કમ્મત્થં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મયા ચ તુમ્હેહિ ચા’’તિ. ઇમિના કત્તુત્થે સામિવચનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અથ વા’’તિઆદિના તપચ્ચયસ્સ ભાવત્થં દસ્સેતિ. સંસિતન્તિ એત્થ સરધાતુયા રકારો લોપોતિ આહ ‘‘સંસરિત’’ન્તિ. ‘‘તણ્હારજ્જૂ’’તિ ઇમિના ભવતો ભવં નેતીતિ ભવનેત્તીતિ વચનત્થેન તણ્હારજ્જુ ભવનેત્તિ નામાતિ દસ્સેતિ.

૨૮૯. વણ્ણવત્થાલઙ્કારાનિ સામઞ્ઞવસેન ‘‘નીલા’’તિ વુત્તાનીતિ આહ ‘‘નીલાતિ ઇદં સબ્બસઙ્ગાહક’’ન્તિ. તત્થાતિ ‘‘નીલા’’તિઆદિપાઠે. તેસન્તિ લિચ્છવીનં. પકતિવણ્ણા નીલા ન હોન્તીતિ યોજના. એતન્તિ ‘‘નીલા’’તિઆદિવચનં. પટિવત્તેસીતિ એત્થ વતુધાતુ ઉપસગ્ગવસેન વા અત્થાતિસયવસેન વા પહરણત્થોતિ આહ ‘‘પહારેસી’’તિ. ‘‘સજનપદ’’ન્તિ ઇમિના સાહારન્તિ એત્થ આહારસદ્દો જનપદત્થોતિ દસ્સેતિ. જનપદો હિ યસ્મા નગરસ્સ પરિવારભાવેન આહરિતબ્બો, ઇમસ્મા ચ રાજપુરિસા બલિં આહરન્તિ, તસ્મા આહારોતિ વુત્તો. સજનપદં વેસાલિં દજ્જેય્યાથાતિ યોજના. અઙ્ગુલિં ફોટેસુન્તિ એત્થ ફુટધાતુ સઞ્ચલનત્થોતિ આહ ‘‘અઙ્ગુલિં ચાલેસુ’’ન્તિ. ઇત્થિકાયાતિ ઇત્થીયેવ પુરિસતો ખુદ્દકટ્ઠેન ઇત્થિકા, તાય.

૧૭૮. સીહસેનાપતિવત્થુકથા

૨૯૦. ધમ્મસ્સ ચ અનુધમ્મન્તિ એત્થ ધમ્મસદ્દો કારણત્થોતિ આહ ‘‘કારણસ્સ અનુકારણ’’ન્તિ. ‘‘પરેહી’’તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ઇતિ પદે કત્તા. ‘‘વુત્તકારણેના’’તિપદં ‘‘સકારણો’’તિપદે કરણં. કોચિ અપ્પમત્તકોપિ તુમ્હાકં વાદોતિ યોજના. ‘‘વિઞ્ઞૂહી’’તિ પદં ‘‘ગરહિતબ્બ’’ઇતિ પદે કત્તા. ‘‘ગરહિતબ્બકારણ’’ન્તિ પદં ‘‘ન આગચ્છતી’’તિ પદે કમ્મં. અનબ્ભક્ખાતુકામાતિ એત્થ અભિત્યૂપસગ્ગો અભિભવનત્થો આપુબ્બો ખાધાતુ પકથનત્થોતિ આહ ‘‘અભિભવિત્વા ન આચિક્ખિતુકામા’’તિ.

૨૯૩. અનુવિચ્ચકારન્તિ એત્થ અનુવિચ્ચસદ્દો વિચધાતુ ત્વાપચ્ચયન્તોતિ આહ ‘‘અનુવિચિત્વા’’તિ. ‘‘ચિન્તેત્વા’’તિ ઇમિના વિચધાતુયા ઞાણત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કાતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના કાતબ્બન્તિ કારન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પટાકન્તિ ધજપટાકં. ‘‘આહિણ્ડેય્યુ’’ન્તિ ઇમિના પરિયાયેય્યુન્તિ એત્થ પરિપુબ્બઆપુબ્બ યાધાતુયા ગત્યત્થં દસ્સેતિ. પાળિયં ‘‘પરિહરેય્યુ’’ન્તિપિ પાઠો. આહિણ્ડેય્યુન્તિ આહિણ્ડન્તિ. મુદ્ધજો તતિયક્ખરો. ઓપાનભૂતન્તિ એત્થ ઓપાનો વિય ભૂતો ઓપાનભૂતોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિયત્તઉદપાનો વિય ઠિત’’ન્તિ. ‘‘ઉદપાનો’’તિ ઇમિના ઓપાનસદ્દો ઉદપાનત્થોતિ દસ્સેતિ. ઉદપાનો હિ સબ્બે જના ઓસરિત્વા પિવન્તિ એત્થાતિ ઓપાનોતિ વુચ્ચતિ. ઇમેસન્તિ નિગણ્ઠાનં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સમ્પત્તાનં દાનં દાતબ્બમેવ, તસ્મા મા ઉપચ્છિન્દિત્થાતિ યોજના. ઉદ્દિસ્સાતિ ત્વાપચ્ચયન્તસદ્દો ‘‘કત’’ન્તિ ઉત્તરપદેન સમાસોતિ આહ ‘‘ઉદ્દિસિત્વા કત’’ન્તિ. એસેવ નયો ‘‘પટિચ્ચકમ્મ’’ન્તિ એત્થાપિ.

૨૯૪. પટિચ્ચકમ્મન્તિ એતં નામં નિમિત્તકમ્મસ્સ અધિવચનન્તિ યોજના. યોતિ યો કોચિ જનો. વધકસ્સ પાણઘાતકમ્મં હોતિ વિય, તસ્સાપિ હોતીતિ યોજના. ન જીરન્તીતિ એત્થ જરધાતુ ગત્યત્થોતિ આહ ‘‘ન ગચ્છન્તી’’તિ.

૧૭૯. કપ્પિયભૂમિઅનુજાનનકથા

૨૯૫. બહારામકોટ્ઠકેતિ એત્થ સમીપત્થે ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘બહારામકોટ્ઠકસમીપેતિ આરામકોટ્ઠકસ્સ બહિ સમીપેતિ અત્થો’’તિ. અચ્છન્તીતિ વસન્તિ. એતન્તિ ‘‘પચ્ચન્તિમ’’ન્તિ એતં વચનં. ધુરવિહારોપીતિ પધાનવિહારોપિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. અનુપગેયેવાતિ પાતોયેવ. ઓરવસદ્દન્તિ ઉચ્ચરવસઙ્ખાતં સદ્દં. કપિલસુત્તપરિયોસાનેતિ સુત્તનિપાતે (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.કપિલસુત્તવણ્ણના) સઙ્ગહિતસ્સ કપિલસુત્તસ્સ પરિયોસાને. પઞ્ચસતાનં કેવટ્ટપુરિસાનન્તિ સમ્બન્ધો.

ઉસ્સાવનન્તિકાદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. યો વિહારો કરિયતીતિ સમ્બન્ધો. ભૂમિયા ગતિ વિય ગતિ એતેસન્તિ ભૂમિગતિકા. પતિટ્ઠાપેન્તેહિ બહૂહિ ભિક્ખૂહિ પતિટ્ઠાપેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. નિચ્છારેન્તેહિ ભિક્ખૂહીતિ યોજના. સયન્તિ ભિક્ખુ. તં પનાતિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ કપ્પિયકુટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વચનં પન. અવત્વાપીતિ પિસદ્દો તથા ‘‘વત્વાપી’’તિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. અટ્ઠકથાસૂતિ મહાઅટ્ઠકથાદીસુ તીસુ અટ્ઠકથાસુ. એત્થાતિ ઉસ્સાવનન્તિકકુટિયં. ‘‘સમકાલં વટ્ટતી’’તિ વચનં દળ્હીકરોન્તો આહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. વચનેતિ ‘‘કપ્પિયકુટિં કરોમા’’તિ વચને. તસ્મિન્તિ થમ્ભે. તેનેવાતિ અકતભાવેનેવ. હીતિ સચ્ચં. એત્થાતિ બહૂસુ.

યતોતિ ઇટ્ઠકસિલામત્તિકાપિણ્ડતો. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘બહૂહિ સમ્પરિવારેત્વા કપ્પિયકુટિં કરોમા’’તિ વુત્તનયેનેવ. ઇટ્ઠકાદયોતિ ‘‘કપ્પિયકુટિં કરોમા’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બઇટ્ઠકાદયો. અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તથાતિ યથા અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા. થમ્ભાદીનિ ઉક્ખિપિત્વા પતિટ્ઠાપનઞ્ચ ‘‘કપ્પિયકુટિં કરોમા’’તિ સાવનઞ્ચ અન્તં પરિયોસાનમેતિસ્સાતિ ઉસ્સાવનન્તિકા.

તાસૂતિ દ્વીસુ ગોનિસાદિકાસુ. યત્થાતિ કુટિયં. નેવ આરામો પરિક્ખિત્તો હોતીતિ સમ્બન્ધો. પુન યત્થાતિ કુટિયં. અયન્તિ કુટિ. ઉભયત્થાપીતિ આરામવિહારગોનિસાદિકાસુ દ્વીસુપિ. બહુતરં પરિક્ખિત્તોપિ પરિક્ખિત્તોયેવ નામાતિ યોજના. એત્થાતિ ઉપડ્ઢપરિક્ખિત્તબહુતરપરિક્ખિત્તઆરામે. ગાવો પવિસિત્વા યથાસુખં નિસીદન્તિ એત્થાતિ ગોનિસાદા ગોસાલા. ગોનિસાદા વિયાતિ ગોનિસાદિકા કુટિ.

મનુસ્સા વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. એસાતિ કુટિ. વુત્તેપીતિ પિસદ્દે, ‘‘કપ્પિયકુટિં દેમા’’તિ વાક્યં અપેક્ખતિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્મા વટ્ટતિ, તસ્માતિ યોજના. તેસન્તિ સેસસહધમ્મિકદેવમનુસ્સાનં. તેહીતિ સેસસહધમ્મિકદેવમનુસ્સેહિ. પુનપિ વુત્તં, કિં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ભિક્ખુસ્સ…પે… હોતી’’તિ. અપીતિ તદઞ્ઞેસં. તન્તિ વચનં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સઙ્ઘસ્સ સન્તકમેવ વા ભિક્ખુસ્સ સન્તકમેવ વાતિ યોજના. ઇતિ તસ્મા સુવુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ગહપતીનં સન્તકં ગહપતિ કુટિ. ‘‘કમ્મવાચં સાવેત્વા’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં કમ્મવાચમવત્વા અપલોકનેનપિ કપ્પિયત્તા. કમ્મવાચાય વા અપલોકનેન વા સમ્મનિતબ્બાતિ સમ્મુતિ કુટિ. ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો.

યં આમિસં વુત્થં, સબ્બં તં આમિસન્તિયોજના. અકપ્પિયભૂમિયં સહસેય્યપહોનકે ગેહે વુત્થં ઠપિતન્તિ સમ્બન્ધો. યં પન સઙ્ઘિકં વા પુગ્ગલિકં વા અત્થીતિ યોજના. તેસંયેવાતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનમેવ. એકરત્તમ્પિ ઠપિતં યં સન્તકં અત્થીતિ યોજના. તન્તિ સઙ્ઘિકાદિ. તત્થાતિ અકપ્પિયભૂમિયં સહસેય્યપહોનકગેહે. એતન્તિ અન્તોવુત્થઅન્તોપક્કસઙ્ખાતં યાવયામકાલિકં, ‘‘ન કપ્પતી’’તિ બ્યતિરેકસ્સ અન્વયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સત્તાહકાલિકં પના’’તિઆદિ.

તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. તત્ર વચનેતિ હિ અત્થો. સામણેરો દેતીતિ સમ્બન્ધો. યંકિઞ્ચિ તણ્ડુલાદિકં આમિસન્તિ યોજના. મુખસન્નિધિ નામાતિ આપત્તિયા મુખો ઉપાયો સન્નિધિ નામાતિ અત્થો. તત્થાતિ મહાપચ્ચરિયં, મુખસન્નિધિઅન્તોવુત્થેસુ વા. ભિક્ખુ પચિત્વા પરિભુઞ્જતીતિ સમ્બન્ધો. આમિસસંસટ્ઠન્તિ આમિસેન સંસગ્ગં.

જહિતવત્થુકાતિ જહિતં વત્થુ એતાસન્તિ જહિતવત્થુકા. ઉસ્સાવનન્તિકા કતાતિ સમ્બન્ધો. સાતિ ઉસ્સાવનન્તિકા. યો યોતિ થમ્ભો વા ભિત્તિપાદો વા. ઇટ્ઠકાદીહિ કતા ઉસ્સાવનન્તિકાતિ યોજના. ચયસ્સાતિ અધિટ્ઠાનસ્સ. યેહિ પન ઇટ્ઠકાદીહીતિઆદિસદ્દેન થમ્ભસિલામત્તિકાયો સઙ્ગણ્હાતિ. તદઞ્ઞેસૂતિ તેહિ અધિટ્ઠિતઇટ્ઠકાદીહિ અઞ્ઞેસુ.

પાકારાદિપરિક્ખેપેતિ ઉપચારસીમાપરિચ્છિન્નસ્સ આરામસ્સ પાકારાદિના પરિક્ખેપે કતે. પાકારાદીતિ આદિસદ્દેન વતિં સઙ્ગણ્હાતિ. કપ્પિયકુટિં લદ્ધું વટ્ટતીતિ ગોનિસાદિકાય અભાવેન સેસાસુ તીસુ કપ્પિયકુટીસુ યંકિઞ્ચિ કપ્પિયકુટિં લદ્ધું વટ્ટતીતિ અત્થો. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. ઇતરા પનાતિ ઉસ્સાવનન્તિકગોનિસાદિકાહિ અઞ્ઞા. દ્વેતિ ઉભો ગહપતિસમ્મુતિયો, જહિતવત્થુકાવ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. પક્ખપાસકમણ્ડલન્તિ દ્વે પક્ખે અપતનત્થાય પસતિ બન્ધતીતિ પક્ખપાસકો, મણ્ડલન્તિ છદનકોટિગોપાનસીનં ઉપરિ ઠપિતકટ્ઠવિસેસો, પક્ખપાસકો ચ મણ્ડલઞ્ચ પક્ખપાસકમણ્ડલં.

યત્રાતિ યસ્મિં ઠાને. અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વાતિ અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેન અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા. ચીવરવિકપ્પનં વિય સાપેક્ખવિસ્સજ્જનમ્પિ વટ્ટતીતિ વદન્તિ. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. સોતિ કરવીકતિસ્સત્થેરો, પસ્સિત્વા પુચ્છીતિ સમ્બન્ધો. થેરોતિ મહાસિવત્થેરો. લૂખદિવસેતિ અસિનિદ્ધદિવસે. તતોતિ બ્રવનતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. નન્તિ મહાસિવત્થેરં. પમુખેતિ ગબ્ભસ્સ પમુખે. તન્તિ સબ્બિકુમ્ભિં. બહીતિ વિહારસ્સ બહિ. સોતિ મહાસિવત્થેરો.

૧૮૦. મેણ્ડકગહપતિવત્થુકથા

૨૯૬. ‘‘બહિદ્વારે’’તિ એત્થ કસ્સ બહિદ્વારેતિ આહ ‘‘ધઞ્ઞાગારસ્સ બહિદ્વારે’’તિ. આળકથાલિકન્તિ એત્થ આળકતણ્ડુલપચનકં ગણ્હકથાલિ આળકથાલિ, તાય પચિતં ભત્તં આળકથાલિકન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આળકતણ્ડુલપચનકથાલિક’’ન્તિ. બ્યઞ્જનભણ્ડિકન્તિ બ્યઞ્જનપરિક્ખારિકં, બ્યઞ્જનપરિવારકન્તિ અત્થો. ઇમિના સૂપભિઞ્જનકન્તિ એત્થ સૂપસદ્દો બ્યઞ્જનવાચકો, ભિઞ્જનકસદ્દો ભણ્ડિકપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. દાસકમ્મકરપોરિસન્તિ એત્થ દાસપોરિસા ચ કમ્મકરપોરિસા ચ દાસકમ્મકરપોરિસં, સમાહારદ્વન્દો પુબ્બપદે ઉત્તરલોપો, ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દાસપુરિસે ચ કમ્મકરપુરિસે ચા’’તિ. પોરિસસદ્દોપિ પુરિસસદ્દેન સમાનો ‘‘પુરિસો એવ પોરિસો’’તિ અત્થેન. ધુવભત્તેનાતિ એત્થ ધુવસદ્દો નિચ્ચપરિયાયોતિ આહ ‘‘નિચ્ચકાલ’’ન્તિ. દુય્હેન ખીરેનાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મેણ્ડકવત્થુસ્મિં પના’’તિ પાઠતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘ખણઞ્ઞેવ દુય્હેના’’તિ પાઠા કેસુચિયેવ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ અત્થિ. એત્થાતિ મેણ્ડકવત્થુમ્હિ. ગોરસેતિ ગવયેહિ નિબ્બત્તે ખીરદધિતક્કનવનીતસબ્બિસઙ્ખાતે રસે. પાથેય્યન્તિ પથસ્સ હિતં પાથેય્યં. ઞત્વાતિ પાથેય્યમિચ્છતીતિ ઞત્વા. ભિક્ખાચારવત્તેન વાતિ અઞ્ઞાતકઅપવારિતટ્ઠાનતો ભિક્ખાચારવત્તેન વા. યાચિત્વાપીતિ પિસદ્દો પગેવ ભિક્ખાચારવત્તેનાતિ દસ્સેતિ. યત્તકેન પાથેય્યેનાતિ સમ્બન્ધો.

૧૮૨. કેણિયજટિલવત્થુકથા

૩૦૦. કાજેહીતિ એત્થ કાજસ્સ ગણનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્ચહિ કાજસતેહી’’તિ. એકેન કાજેન દ્વિન્નં કુટાનં ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘કુટસહસ્સ’’ન્તિ. વોતિ તુમ્હે. સુટ્ઠુ પસન્નોતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ ‘‘અટ્ઠ પાનાની’’તિ પાઠે, અટ્ઠસુ પાનેસુ વા. ‘‘અમ્બેહિ કતપાન’’ન્તિ ઇમિના મજ્ઝેલોપસમાસં દસ્સેતિ. તત્થાતિ આમપક્કેસુ. કરોન્તેન કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. આદિચ્ચપાકેનાતિ આદિચ્ચહેતુના પચનેન. પુરેભત્તમેવ કપ્પતીતિ ભિક્ખુના સયં કતત્તા પુરેભત્તમેવ કપ્પતિ. તેન વુત્તં ‘‘અનુપસમ્પન્નેહી’’તિઆદિ. કતં અમ્બપાનન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બપાનેસૂતિ જમ્બુપાનાદીસુ સબ્બેસુ પાનેસુ.

તેસૂતિ જમ્બુપાનાદીસુ સત્તસુ પાનેસુ. પનસદ્દો વિસેસત્થજોતકો. જમ્બુફલેહીતિ આમેહિ વા પક્કેહિ વા જમ્બુફલેહિ. અટ્ઠિકેહીતિ અટ્ઠિ અસ્મિમત્થીતિ અટ્ઠિકં ફલં. જાતિરસેનાતિ યથાજાતેન રસેન. ઇમિના મધુસક્ખરકપ્પુરાદીહિ ન યોજેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. તં પનાતિ મધુકપાનં પન. મુદ્દિકાતિ મુદ્દિકફલાનિ. સાલુકેતિ કન્દે. સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં ફલરસન્તિ તણ્ડુલધોવનોદકં. ‘‘પક્કડાકરસ’’ન્તિ ઇમિના અપક્કડાકરસં વટ્ટતીતિ દીપેતિ. હીતિ સચ્ચં, વિત્થારો વા. રસોતિ પક્કરસો. પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતસબ્બિઆદીહિ પક્કાનં યાવજીવિકાનં પત્તાનં રસોતિ યોજના. પક્કં યાવજીવિકપત્તરસન્તિ સમ્બન્ધો. યાવકાલિકપત્તાનમ્પીતિ પિસદ્દો પગેવ યાવજીવિકપત્તાનન્તિ દસ્સેતિ. યં પાનન્તિ યં મધુકપુપ્ફરસપાનં. સોતિ મધુકપુપ્ફરસો. તેનાતિ મધુકપુપ્ફેન. યતો કાલતો પટ્ઠાય મજ્જં ન કરોન્તિ, તતોતિ યોજના. ઉચ્છુરસો નિકસટો પચ્છાભત્તં વટ્ટતિ સત્તાહકાલિકત્તા. ઇમે ચત્તારો રસાતિ ફલપત્તપુપ્ફઉચ્છુરસસઙ્ખાતા ઇમે ચત્તારો રસા. અગ્ગિહુત્તમુખાતિ યઞ્ઞા અગ્ગિહુતમુખા, અગ્ગિહુતસેટ્ઠાતિ અત્થો.

૧૮૩. રોજમલ્લાદિવત્થુકથા

૩૦૧. સઙ્કરમકંસૂતિ એત્થ સઙ્કરસદ્દસ્સ યુદ્ધત્થાદીસુ પવત્તનતો ઇધ પટિઞ્ઞાતત્થેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કતિકમકંસૂ’’તિ. કતિકન્તિ પટિઞ્ઞાતસઙ્ખાતં કતિકં. ઉળારં ખોતિ એત્થ ઉળારસદ્દો સેટ્ઠવાચકો. સેટ્ઠન્તિ ચ સુન્દરમેવાતિ આહ ‘‘સુન્દરં ખો તે ઇદ’’ન્તિ. તેતિ તુય્હં. ‘‘બહુકતો’’તિ પદસ્સ કતબહુમાનોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પસાદબહુમાનેના’’તિ. ‘‘પિટ્ઠમયંખાદનીય’’ન્તિ ઇમિના પિટ્ઠખાદનીયન્તિ એત્થ મયસદ્દલોપં દસ્સેતિ.

૩૦૩. પટિભાનેય્યકાતિ એત્થ પટિભાને નિયુત્તા પટિભાનેય્યકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિભાનસમ્પન્ના’’તિ. ‘‘નિદ્દોસસિપ્પા’’તિ ઇમિના પરિયોદાતસિપ્પાતિ એત્થ પરિસમન્તતો ઓદાતં સિપ્પં એતેસન્તિ પરિયોદાતસિપ્પાતિ અત્થં દસ્સેતિ. સિપ્પત્થિકેહિ સિયતિ સેવિયતીતિ સિપ્પં, સિપ્પિકાનં હિતાય સેતિ પવત્તતીતિ વા સિપ્પં, ઓટ્ઠજો પઠમક્ખરો. નાળિયાવાપકેનાતિ પદસ્સ દ્વન્દભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નાળિયા ચેવ આવાપકેન ચા’’તિ. ઇમિના યકારો પદસન્ધિમત્તોતિ દસ્સેતિ. ‘‘નાળિયા વા પસિબ્બકેના’’તિપિ પાઠો, સો અપાઠોયેવ. કો આવાપકો નામાતિ આહ ‘‘આવાપકો નામ યત્થા’’તિઆદિ. તત્થ યત્થાતિ યસ્મિં થવિકે. ઇમિના આહરિત્વા યથાલદ્ધં વપન્તિ પક્ખિપન્તિ એત્થાતિ આવાપકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વપ બીજનિક્ખેપેતિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ પકારન્તધાતુ) વુત્તં. ઇધ પન પક્ખિપનેતિ દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘પક્ખિપન્તી’’તિ. પરિહરિતુમેવાતિ પરિગ્ગહેત્વા હરિતુમેવ. વેતનન્તિ ભતિં. યોતિ ભિક્ખુ. તં વાતિ પરિહરિતખુરભણ્ડં વા. અઞ્ઞં વાતિ અઞ્ઞસ્સ સન્તકં વા.

૩૦૪. ઇદન્તિ દસમભાગદાનં. દસ કોટ્ઠાસેતિ દસ પટિવીસે.

૧૮૫. ચતુમહાપદેસકથા

૩૦૫. ઇદં ન કપ્પતીતિઆદીતિ ‘‘ઇદં ન કપ્પતી’’તિઆદયો ઇમે ચત્તારો મહાપદેસેતિ યોજના. અપસ્સયં કત્વા દિસિયન્તિ એત્થાતિ અપદેસા ઓકાસા, અપસ્સયં કત્વા દિસિયન્તિ એતેહીતિ વા અપદેસા કારણા, ‘‘મહન્તા અપદેસા મહાપદેસા. તઞ્ચાતિ મહાપદેસસઙ્ખાતં તઞ્ચ સુત્તં, ગહેત્વાતિ યોજના. પરિમદ્દન્તાતિ પુનપ્પુનં મદ્દન્તા, ઉપપરિક્ખન્તાતિ અત્થો. ઇદન્તિ કારણં. તન્તિ નવમહાફલઅપરણ્ણં. તાનીતિ ખુદ્દકફલપાનાનિ. હીતિ સચ્ચં.

તેસન્તિ છન્નં ચીવરાનં. તત્થાતિ છસુ અનુલોમચીવરેસુ. ‘‘પાણકેહિ સઞ્જાતવત્થ’’ન્તિ ઇમિના કોસેય્યવત્થભાવં દસ્સેતિ. દ્વે પટાતિ ચીનપટસોમારપટા. દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમન્તિ યોજના.

તેસંયેવાતિ દ્વિન્નં પત્તાનમેવ. તેસંયેવાતિ તિણ્ણં તુમ્બાનમેવ. તેસંયેવાતિ દ્વિન્નં કાયબન્ધનાનમેવ. સેતચ્છત્તન્તિ સેતેહિ વત્થેહિ કતં છત્તં. તેસંયેવાતિ તિણ્ણં છત્તાનમેવ.

સમ્ભિન્નરસન્તિ સંસગ્ગરસં. એત્થ ભિજ્જિત્થાતિ ભિન્નોતિ વચનત્થેન ભિદિધાતુ દ્વિધાકરણસઙ્ખાતો ભેદત્થો હોતિ, ધાત્વત્થબાધકેન સંત્યૂપસગ્ગેન ભિદિધાતુયા ભેદત્થં બાધેત્વા સંસગ્ગત્થવાચકો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. છલ્લિમ્પીતિ તચમ્પિ. સકલેનેવાતિ છલ્લિયા એવ. પાયાસેન અસંસટ્ઠં યં સબ્બીતિ યોજના. તાનીતિ તક્કોલજાતિફલાદીનિ. યટ્ઠિમધુકાદીસુપીતિ મધુલટ્ઠિકાદીસુપિ. ‘‘લટ્ઠિમધુકાદીસુપી’’તિ વા પાઠો, સો અપાઠોયેવ. યં યન્તિ વત્થુ. યથાતિ યેનાકારેન, ધોવિયમાને તચ્છિયમાનેતિ સમ્બન્ધો.

સમ્ભિન્નરસન્તિ વત્વા તમેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સંસટ્ઠ’’ન્તિ. સભાવન્તિ યાવકાલં કપ્પિયસભાવં. તસ્માતિ યસ્મા ઉપનેતિ, તસ્મા. તેનાતિ સત્તાહકાલિકેન. તદહુપટિગ્ગહિતન્તિ તદહેવ પટિગ્ગહિતં. દ્વીહપટિગ્ગહિતેન સત્તાહકાલિકેનાતિ સમ્બન્ધો.

એત્થાતિ કાલિકસંસગ્ગે. આપત્તિયો વેદિતબ્બાતિ યથાક્કમં આપત્તિયો વેદિતબ્બા. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં ભેસજ્જક્ખન્ધકે.

ઇતિ ભેસજ્જક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.