મહાવગ્ગયોજના

૧. મહાખન્ધકં

૧. બોધિકથા

એવૂભતોવિભઙ્ગસ્સ, કત્વાન યોજનાનયં;

મહાવગ્ગખન્ધકસ્સ, કરિસ્સં યોજનાનયં.

ઉભિન્નન્તિ ઉભયેસં. પાતિમોક્ખાનન્તિ પાતિમોક્ખવિભઙ્ગાનં. પાતિમોક્ખગહણેન હેત્થ તેસં વિભઙ્ગોપિ ગહિતો અભેદેન વા ઉત્તરપદલોપવસેન વા. ખન્ધકન્તિ પઞ્ઞત્તિસમૂહં. ખન્ધસદ્દો હેત્થ પઞ્ઞત્તિવાચકો. વિનયપઞ્ઞત્તિયો વુચ્ચન્તિ ‘‘ખન્ધો’’તિ. તેસં સમૂહો ખન્ધકો. અથવા ખન્ધોતિ રાસિ. ખન્ધસદ્દો હિ રાસત્થવાચકો. વિનયપઞ્ઞત્તિરાસિ વુચ્ચતિ ‘‘ખન્ધો’’તિ. કકારો પકાસકવાચકો. ખન્ધાનં વિનયપઞ્ઞત્તિરાસીનં કો પકાસકોતિ ખન્ધકો, તં ખન્ધકં. અયં પનેત્થ યોજના – ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનં સઙ્ગીતિસમનન્તરં ખન્ધકોવિદા ખન્ધકેસુ કુસલા મહાથેરા યં ખન્ધકં સઙ્ગાયિંસુ, તસ્સ ખન્ધકસ્સ દાનિ સંવણ્ણનાક્કમો યસ્મા સમ્પત્તો, તસ્મા તસ્સ ખન્ધકસ્સ અયં અનુત્તાનત્થવણ્ણના હોતીતિ.

યે અત્થાતિ સમ્બન્ધો. હિસદ્દો પદાલઙ્કારો. યેસન્તિ પદાનં. તેતિ તે અત્થે. ભવેતિ ભવેય્ય, ભવિતું સક્કુણેય્યાતિ અત્થો. તેસન્તિ અત્થાનં. કિન્તિ કિં પયોજનં. તેતિ અત્થે, ઞાતુન્તિ સમ્બન્ધો. અથવા તેતિ અત્થા, અવણ્ણિતાતિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ અત્થાનમેવ. અયં પનેત્થ યોજના – પદભાજનીયે યેસં પદાનં યે અત્થા ભગવતા પકાસિતા, તેસં પદાનન્તિ પાઠસેસો, તે અત્થે પુન વદેય્યામ ચે, કદા પરિયોસાનં સંવણ્ણનાય પરિનિટ્ઠાનં ભવે, ન ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યે ચેવ અત્થા ઉત્તાના, તેસં સંવણ્ણનાય કિં પયોજનં, ન પયોજનન્તિ અધિપ્પાયો. અધિપ્પાયાનુસન્ધીહિ ચ અધિપ્પાયેન ચ અનુસન્ધિના ચ બ્યઞ્જનેન ચ યે પન અત્થા અનુત્તાના, તે અત્થે, અત્થા વા અવણ્ણિતા યસ્મા ઞાતું ન સક્કા, તસ્મા તેસંયેવ અત્થાનં અયં સંવણ્ણનાનયો હોતીતિ. ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો.

૧. ‘‘તેન…પે… વેરઞ્જાય’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૧) કરણવચને વિસેસકારણમત્થિ વિય, ‘‘તેન…પે… પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ નત્થીતિ યોજના. અસદિસોપમાયં. કિઞ્ચાપિસદ્દો ગરહત્થજોતકો, પન-સદ્દો સમ્ભાવનત્થજોતકો. ‘‘કરણવચનેનેવા’’તિ એત્થ એવકારેન ઉપયોગવચનં વા ભુમ્મવચનં વા નિવારેતિ. અભિલાપોતિ અભિમુખં અત્થં લપતીતિ અભિલાપો, સદ્દો. આદિતોતિ વેરઞ્જકણ્ડતો. એતન્તિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા ઉરુવેલાય’’ન્તિઆદિવચનં. ‘‘અઞ્ઞેસુપી’’તિ વત્વા તમેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઇતો પરેસૂ’’તિ.

યદિ વિસેસકારણં નત્થિ, કિં પનેતસ્સ વચને પયોજનન્તિ ચોદેન્તો આહ ‘‘કિં પનેતસ્સા’’તિઆદિ. એતસ્સાતિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા ઉરુવેલાય’’ન્તિઆદિવચનસ્સ. નિદાનદસ્સનં પયોજનં નામાતિ યોજના. તમેવત્થં વિભાવેતુમાહ ‘‘યા હી’’તિઆદિ. યા પબ્બજ્જા ચેવ યા ઉપસમ્પદા ચ ભગવતો અનુઞ્ઞાતાતિ યોજના. યાનિ ચ અનુઞ્ઞાતાનીતિ સમ્બન્ધો. તાનીતિ પબ્બજ્જાદીનિ. અભિસમ્બોધિન્તિ અરહત્તમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં અરહત્તમગ્ગઞાણઞ્ચ. બોધિમહામણ્ડેતિ મહન્તાનં મગ્ગઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં પસન્નટ્ઠાને બોધિરુક્ખમૂલેતિ અત્થો. એવન્તિઆદિ નિગમનં.

તત્થાતિ યં ‘‘તેન સમયેન ઉરુવેલાય’’ન્તિઆદિવચનં વુત્તં, તત્થ. ઉરુવેલાયન્તિ એત્થ ઉરુસદ્દો મહન્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘મહાવેલાય’’ન્તિ. ‘‘વાલિકરાસિમ્હી’’તિ ઇમિના વેલાસદ્દસ્સ રાસત્થં દસ્સેતિ, કાલસીમાદયો નિવત્તેતિ. યદિ પન ‘‘ઉરૂ’’તિ વાલિકાય નામં, ‘‘વેલા’’તિ મરિયાદાય, એવઞ્હિ સતિ નનુ ઉરુયા વેલાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલા’’તિ. ઇમિના વેલાય અતિક્કમો વેલા ઉત્તરપદલોપવસેન, વેલાય આહટા ઉરુ ઉરુવેલા પદવિપરિયાયવસેનાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ ‘‘ઉરુવેલાય’’ન્તિપદે. તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘અતીતે કિરા’’તિઆદિ. અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પબ્બજિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તાપસપબ્બજ્જન્તિ ઇસિપબ્બજ્જં, ન સમણપબ્બજ્જં. કતિકવત્તન્તિ કરણં કતં, કતેન પવત્તં કતિકં, તમેવ વત્તં કતિકવત્તં. અકંસુ કિરાતિ સમ્બન્ધો. યોતિ યો કોચિ. અઞ્ઞોતિ અત્તના અપરો. સો આકિરતૂતિ સમ્બન્ધો. પત્તપુટેનાતિ પણ્ણેન કતેન પુટેન. તતોતિ કતિકવત્તકરણતો. તત્થાતિ તસ્મિં પદેસે. તતોતિ મહાવાલિકરાસિજનનતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. નન્તિ તં પદેસં. તન્તિ મહાવાલિકરાસિં.

‘‘બોધિરુક્ખમૂલે’’તિ એત્થ અસ્સત્થરુક્ખસ્સ ઉપચારવસેન બોધીતિ નામલભનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિઆદિ. ઇમિના ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતીતિ બોધીતિ વચનત્થેન ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં બોધિ નામાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ બોધિમ્હિ, બોધિયં વા. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. રુક્ખોપીતિ પિસદ્દેન ન મગ્ગઞાણમેવાતિ દસ્સેતિ. મૂલેતિ આસન્ને. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ અનુનાસિકલોપવસેન સન્ધીતિ આહ ‘‘પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. ‘‘હુત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘પઠમ’’ન્તિપદસ્સ ભાવનપુંસકં દસ્સેતિ. સબ્બપઠમંયેવાતિ સબ્બેસં જનાનં પઠમમેવ અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. એકો એવ પલ્લઙ્કો એકપલ્લઙ્કોતિ અવધારણસમાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકેનેવ પલ્લઙ્કેના’’તિ. ‘‘સકિં…પે… આભુજિતેના’’તિ ઇમિના અવધારણફલં દસ્સેતિ. પલ્લઙ્કોતિ ચ ઊરુબદ્ધાસનં. વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદીતિ એત્થ તદઙ્ગાદીસુ (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૦૪) પઞ્ચસુ વિમુત્તીસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિસઙ્ખાતા ફલસમાપત્તિ એવાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ફલસમાપત્તિસુખ’’ન્તિ. ફલસમાપત્તીતિ અરહત્તફલસમાપત્તિ. સા હિ વિરુદ્ધેહિ ઉપક્કિલેસેહિ મુચ્ચિતટ્ઠેન વિમુત્તીતિ વુચ્ચતિ, તાય સમ્પયુત્તં સુખં વિમુત્તિસુખં, ચતુત્થજ્ઝાનિકં અરહત્તફલસમાપત્તિસુખં. અથવા તાય જાતં સુખં વિમુત્તિસુખં, સકલકિલેસદુક્ખૂપસમસુખં. ‘‘પટિસંવેદયમાનો’’તિઇમિના ‘‘પટિસંવેદી’’તિ એત્થ ણીપચ્ચયસ્સ કત્તુત્થં દસ્સેતિ. પુનપ્પુનં સુટ્ઠુ વદતિ અનુભવતીતિ પટિસંવેદી. પટિસંવેદી હુત્વા નિસીદીતિ સમ્બન્ધો.

પચ્ચયાકારન્તિ અવિજ્જાદિપચ્ચયાનં ઉપ્પાદાકારં. કસ્મા પચ્ચયાકારો પટિચ્ચસમુપ્પાદો નામાતિ આહ ‘‘પચ્ચયાકારો હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિઇમિના ‘‘પટિચ્ચા’’તિપદસ્સ કમ્મં દસ્સેતિ, ‘‘સહિતે’’તિઇમિના સંસદ્દસ્સત્થં. ‘‘ધમ્મે’’તિઇમિના તસ્સ સરૂપં. એત્થાતિ ઇમિસ્સં વિનયટ્ઠકથાયં. તત્થાતિ ‘‘અનુલોમપટિલોમ’’ન્તિપદે, અનુલોમપટિલોમેસુ વા. સ્વેવ પચ્ચયાકારો વુચ્ચતીતિ યોજના. ‘‘અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચકરણતો’’તિઇમિના અનુલોમસદ્દસ્સ સભાવત્થં દસ્સેતિ. સ્વેવાતિ પચ્ચયાકારો એવ. તં કિચ્ચન્તિ અત્તના કત્તબ્બં તં કિચ્ચં. તસ્સ અકરણતોતિ અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ અકરણતો. ઇમિના પટિલોમસદ્દસ્સ સભાવત્થં દસ્સેતિ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના પુરિમનયેનેવ. વાતિ અથવા. પવત્તિયાતિ સંસારપવત્તિયા. અનુલોમોતિ અનુકૂલો, અનુરૂપો વા. ઇતરોતિ ‘‘અવિજ્જાયત્વેવા’’તિઆદિના વુત્તો પચ્ચયાકારો. તસ્સાતિ પવત્તિયા. પટિલોમોતિ પટિવિરુદ્ધો, એત્થાતિ ‘‘અનુલોમપટિલોમ’’ન્તિપદે. અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ એત્થ અત્થો એવાતિ સમ્ભવતો તસ્સ ફલં વા ‘‘સદ્દન્તરત્થાપોહનેન સદ્દો અત્થં વદતી’’તિ વચનતો (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; દી. નિ. ટી. ૧.૧; મ. નિ. ટી. ૧.મુલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૧.ઓઘતરયસુત્તવણ્ણના; અ. નિ. ટી. ૧.૧.રુપાદિવગ્ગવણ્ણના) સદ્દન્તરત્થાપોહનં વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘આદિતો પના’’તિઆદિ. યાવસદ્દો અવધિવચનો. યાવ અન્તં પાપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇતોતિ ઇમેહિ વુત્તેહિ દ્વીહિ અત્થેહિ. ‘‘મનસાકાસી’’તિ એત્થ ઇકારલોપવસેન સન્ધીતિ આહ ‘‘મનસિ અકાસી’’તિ. તત્થાતિ ‘‘મનસાકાસી’’તિપદે. યથાતિ યેનાકારેન. ઇદન્તિ ઇમં આકારં. તત્થાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિપાઠે અવયવત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. સમાસમજ્ઝે તસદ્દેન પુબ્બપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગહેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચા’’તિ. વાક્યે પન તસદ્દેન પરપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગહેતબ્બાનિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિપદં ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિપદેન સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તી’’તિ. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ.

યથા પનાતિ યેનાકારેન પન. ઇદન્તિ ઇમં આકારં. તત્થાતિ ‘‘અવિજ્જાય…પે… નિરોધો’’તિઆદિવાક્યે. અવિજ્જાયત્વેવાતિ એત્થ ‘‘ભદ્દિયોત્વેવા’’તિઆદીસુ વિય ‘‘ભદ્દિયો ઇતિ એવા’’તિ પદચ્છેદો કત્તબ્બો, ન એવં ‘‘અવિજ્જાય ઇતિ એવા’’તિ, અથ ખો ‘‘અવિજ્જાય તુ એવા’’તિ કાતબ્બોતિ આહ ‘‘અવિજ્જાય તુ એવા’’તિ. ‘‘પ અતિમોક્ખં અતિપમોક્ખ’’ન્તિઆદીસુ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વિય ઉપસગ્ગબ્યત્તયેન વુત્તં, એવમિધ નિપાતબ્યત્તયેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ એવસદ્દેન સત્તજીવાદયો નિવત્તેતિ. તુસદ્દો પક્ખન્તરત્થજોતકો. અનુલોમપક્ખતો પટિલોમસઙ્ખાતં પક્ખન્તરં મનસાકાસીતિ અત્થો. અસેસવિરાગનિરોધસદ્દો અયુત્તસમાસો, ઉત્તરપદેન ચ તતિયાસમાસોતિ આહ ‘‘વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા’’તિ. તત્થ અસેસસદ્દં વિરાગસદ્દેન સમ્બન્ધમકત્વા નિરોધસદ્દેન સમ્બન્ધં કત્વા અત્થસ્સ ગહણં અયુત્તસમાસો નામ. ‘‘મગ્ગેના’’તિઇમિના વિરાગસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. મગ્ગો હિ વિરજ્જનટ્ઠેન વિરાગોતિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારનિરોધોતિ એત્થ મગ્ગેન નિરોધત્તા અનુપ્પાદનિરોધો હોતીતિ આહ ‘‘સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતી’’તિ. અનુપ્પાદનિરોધોતિ ચ અનુપ્પાદેન નિરોધો સમુચ્છેદવસેન નિરુદ્ધત્તા. એવન્તિ યથા અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, એવં તથાતિ અત્થો. તત્થાતિ ‘‘એવમેતસ્સા’’તિઆદિવચને. કેવલસદ્દો સકલપરિયાયોતિ આહ ‘‘સકલસ્સા’’તિ, અનવસેસસ્સાતિ અત્થો. અથવા સત્તજીવાદીહિ અમિસ્સિતત્તા અમિસ્સત્થોતિ આહ ‘‘સુદ્ધસ્સ વા’’તિ. ‘‘સત્તવિરહિતસ્સા’’તિ ઇમિના સુદ્ધભાવં દસ્સેતિ. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ એત્થ ખન્ધસદ્દો રાસત્થવાચકોતિ આહ ‘‘દુક્ખરાસિસ્સા’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એત્થ એતસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘અવિજ્જાદિવસેન…પે… નિરોધો હોતી’’તિ ય્વાયં અત્થો વુત્તોતિ યોજના. સમુદયો ચ હોતીતિ સમ્બન્ધો. વિદિતવેલાયન્તિ પાકટવેલાયં પસિદ્ધકાલેતિ અત્થો. ઇમં ઉદાનન્તિ એત્થ ઇમસદ્દો વુચ્ચમાનાપેક્ખો. તસ્મિં અત્થે વિદિતે સતીતિ યોજના. પજાનનતાયાતિ પકારેન જાનનભાવસ્સ. સોમનસ્સયુત્તઞાણસમુટ્ઠાનન્તિ સોમનસ્સેન એકુપ્પાદાદિવસેન યુત્તેન ઞાણેન સમુટ્ઠાનં, યુત્તં વા ઞાણસઙ્ખાતં સમુટ્ઠાનં ઉદાનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ ઉદાનન્તિ કેનટ્ઠેન ઉદાનં? ઉદાનટ્ઠેન, મોદનટ્ઠેન, કીળનટ્ઠેન ચાતિ અત્થો. કિમિદં ઉદાનં નામ? પીતિવેગસમુટ્ઠાપિતો ઉદાહારો. યથા (ઉદા. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) હિ યં તેલાદિમિનિતબ્બવત્થુ માનં ગહેતું ન સક્કોતિ વિસન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં ‘‘અવસેકો’’તિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ‘‘ઓઘો’’તિ વુચ્ચતિ. એવમેવં યં પીતિવેગસમુટ્ઠાપિતં વિતક્કવિપ્ફારં હદયં સન્ધારેતું ન સક્કોતિ, સો અધિકો હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા વચીદ્વારેન નિક્ખમન્તો પટિગ્ગાહકનિરપેક્ખો ઉદાહારવિસેસો ‘‘ઉદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘અત્તમનવાચં નિચ્છારેસી’’તિ ઇમિના ઉદધાતુસ્સ ઉદાહારત્થં દસ્સેતિ.

તસ્સાતિ ઉદાનસ્સ અત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. યદાતિ એત્થ દાપચ્ચયસ્સ અત્થવાક્યં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિ. હવેતિ ‘‘બ્યત્ત’’ન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે નિપાતો. બ્યત્તં પાકટન્તિ હિ અત્થો. પાતુભવન્તીતિ એત્થ પાતુનિપાતસ્સ અત્થસ્સ ‘‘હવે’’તિ નિપાતેન વુત્તત્તા ભૂધાતુસ્સેવ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ. અનુલોમ પટિલોમ પચ્ચયાકાર પટિવેધસાધકાતિ અનુલોમતો ચ પટિલોમતો ચ પચ્ચયાકારસ્સ પટિવિજ્ઝનસ્સ સાધકા. બોધિપક્ખિયધમ્માતિ બોધિયા મગ્ગઞાણસ્સ પક્ખે ભવા સત્તતિંસ ધમ્મા. અથવા પાતુનિપાતેન સહ ‘‘ભવન્તી’’તિપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પકાસન્તી’’તિ. ઇમસ્મિં નયે હવેસદ્દો એકંસત્થવાચકો. હવે એકંસેનાતિ હિ અત્થો. અભિસમયવસેનાતિ મગ્ગઞાણવસેન. મગ્ગઞાણઞ્હિ યસ્મા અભિમુખં ચત્તારિ સચ્ચાનિ સમેચ્ચ અયતિ જાનાતિ, તસ્મા અભિસમયોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિલેસસન્તાપનટ્ઠેના’’તિ ઇમિના આભુસો કિલેસે તાપેતીતિ આતાપોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ન વીરિયસામઞ્ઞં હોતિ, અથ ખો સમ્મપ્પધાનવીરિયમેવાતિ આહ ‘‘સમ્મપ્પધાનવીરિયવતો’’તિ. ઇમિના આતાપીતિ એત્થ ઈપચ્ચયસ્સ વન્તુઅત્થં દસ્સેતિ. આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચાતિ કસિણાદિઆરમ્મણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાનસભાવેન અટ્ઠસમાપત્તિસઙ્ખાતેન ઝાનેન ચ. લક્ખણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચાતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાનસભાવેન વિપસ્સનામગ્ગફલસઙ્ખાતેન ઝાનેન ચ. ‘‘બાહિતપાપસ્સા’’તિ ઇમિના બાહિતો અણો પાપો અનેનાતિ બ્રાહ્મણોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અણસદ્દો હિ પાપપરિયાયો. ‘‘ખીણાસવસ્સા’’તિ ઇમિના તસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. અથસ્સાતિ અથ અસ્સ, તસ્મિં કાલે બ્રાહ્મણસ્સાતિ અત્થો. યા એતા કઙ્ખા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કો નુ ખો…પે… અવોચા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૧૨) નયેન ચ તથા ‘‘કતમં નુ ખો…પે… અવોચા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૩૫) નયેન ચ પચ્ચયાકારે વુત્તાતિ યોજના. નો કલ્લો પઞ્હોતિ અયુત્તો પઞ્હો, દુપ્પઞ્હો એસોતિ અત્થો. તથાતિ એવં, તતો અઞ્ઞથા વા. યા ચ સોળસ કઙ્ખા (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) આગતાતિ સમ્બન્ધો. અપટિવિદ્ધત્તા કઙ્ખાતિ યોજના. સોળસ કઙ્ખાતિ અતીતવિસયા પઞ્ચ, અનાગતવિસયા પઞ્ચ, પચ્ચુપ્પન્નવિસયા છાતિ સોળસવિધા કઙ્ખા. વપયન્તીતિ વિ અપયન્તિ, ઇકારલોપેનાયં સન્ધિ. વિત્યૂપસગ્ગો ધાત્વત્થાનુવત્તકો, અપયન્તિ – સદ્દો અપગમનત્થોતિ આહ ‘‘અપગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘નિરુજ્ઝન્તી’’તિઇમિના અપગમનત્થમેવ પરિયાયન્તરેન દીપેતિ. ‘‘કસ્મા’’તિ ઇમિના ‘‘યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ વાક્યસ્સ પુબ્બવાક્યકારણભાવં દસ્સેતિ. સહેતુધમ્મન્તિ એત્થ સહ અવિજ્જાદિહેતુનાતિ સહેતુ, સઙ્ખારાદિકો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો. સહેતુ ચ સો ધમ્મો ચાતિ સહેતુધમ્મોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિજ્જાદિકેના’’તિઆદિ. ‘‘પટિવિજ્ઝતી’’તિ ઇમિના પજાના તીતિ એત્થ ઞાધાતુયા અવબોધનત્થં દસ્સેતિ, મારણતોસનાદિકે અત્થે નિવત્તેતિ. ઇતીતિ તસ્મા, વપયન્તીતિ યોજના.

૨. પચ્ચયક્ખયસ્સાતિ પચ્ચયાનં ખયટ્ઠાનસ્સ અસઙ્ખતસ્સાતિ યોજના. તત્રાતિ દુતિયઉદાને. ખીયન્તિ પચ્ચયા એત્થાતિ ખયં, નિબ્બાનન્તિ આહ ‘‘પચ્ચયાનં ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાન’’ન્તિ. ‘‘અઞ્ઞાસી’’તિ ઇમિના અવેદીતિ એત્થ વિદધાતુયા ઞાણત્થં દસ્સેતિ, અનુભવનલાભાદિકે નિવત્તેતિ. તસ્મા વપયન્તીતિ સમ્બન્ધો. વુત્તપ્પકારાતિ પઠમઉદાને વુત્તસદિસા. ધમ્માતિ બોધિપક્ખિયધમ્મા, ચતુઅરિયસચ્ચધમ્મા વા.

૩. ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ સમ્બન્ધો. યેન મગ્ગેન વિદિતોતિ યોજના. તત્રાતિ તતિયઉદાને. સો બ્રાહ્મણો તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. તેહિ ઉપ્પન્નેહિ બોધિપક્ખિયધમ્મેહિ વા યસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચધમ્મા પાતુભૂતા, તેન અરિયમગ્ગેન વા વિધૂપયન્તિ યોજના. વુત્તપ્પકારન્તિ સુત્તનિપાતે વુત્તપ્પકારં. મારસેનન્તિ કામાદિકં દસવિધં મારસેનં. ‘‘વિધમેન્તો’’તિઇમિના વિધૂપયન્તિ એત્થ ધૂપધાતુયા વિધમનત્થં દસ્સેતિ, લિમ્પનત્થાદયો નિવત્તેતિ. ‘‘વિદ્ધં સેન્તો’’તિઇમિના વિધમેન્તોતિ એત્થ ધમુધાતુયા ધંસનત્થં દસ્સેતિ, સદ્દત્થાદયો નિવત્તેતિ. ‘‘સૂરિયોવ ઓભાસય’’ન્તિપદસ્સ ‘‘સૂરિયો ઇવા’’તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. સૂરિયોતિ આદિચ્ચો. સો હિ યસ્મા પઠમકપ્પિકાનં સૂરં જનેતિ, તસ્મા સૂરિયોતિ વુચ્ચતિ. અબ્ભુગ્ગતોતિ અભિમુખં ઉદ્ધં આકાસં ગતો, અબ્ભં વા આકાસં ઉગ્ગતો. અબ્ભસદ્દો હિ આકાસપરિયાયો. આકાસો હિ યસ્મા આભુસો ભાતિ દિપ્પતિ, તસ્મા ‘‘અબ્ભ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા સૂરિયો ઓભાસયન્તો તિટ્ઠતિ, એવં બ્રાહ્મણો સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તો. યથા સૂરિયો અન્ધકારં વિધમેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં બ્રાહ્મણો મારસેનમ્પિ વિધૂપયન્તોતિ.

એત્થાતિ એતેસુ તીસુ ઉદાનેસુ. પઠમં ઉદાનં ઉપ્પન્નન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિસ્સા ખન્ધકપાળિયા ઉદાનપાળિં સંસન્દન્તો આહ ‘‘ઉદાને પના’’તિઆદિ. ઉદાને પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તન્તિ ઉદાને વુત્તવચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અચ્ચયેનાતિ અતિક્કમેન, તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘તદા હી’’તિઆદિ. તદાતિ ‘‘સ્વે આસના વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ રત્તિં ઉપ્પાદિતમનસિકારકાલે. ભગવા મનસાકાસીતિ સમ્બન્ધો. પુરિમા દ્વે ઉદાનગાથા આનુભાવદીપિકા હોન્તીતિ યોજના. તસ્સાતિ પચ્ચયાકારપજાનનપચ્ચયક્ખયાધિગમસ્સ. એકેકમેવાતિ અનુલોમપટિલોમેસુ એકેકમેવ. પઠમયામઞ્ચાતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, નિરન્તરં પઠમયામકાલન્તિ અત્થો. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં ખન્ધકે પન. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ. તત્થ ભગવા ઉદાનેસીતિ સમ્બન્ધો. વિસાખપુણ્ણમાયાતિ વિસાખાય યુત્તાય પુણ્ણમાય. ‘‘અરુણો ઉગ્ગમિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બસમયેતિ સમ્બન્ધો. સબ્બઞ્ઞુતન્તિ સબ્બઞ્ઞુભાવં, અનાવરણઞાણન્તિ અત્થો. તતોતિ અરુણુગ્ગમનતો. તં દિવસન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્મિં દિવસેતિ હિ અત્થો. અચ્ચન્તસંયોગે વા, તં દિવસં કાલન્તિ હિ અત્થો. એવં મનસિ કત્વાતિ યથા તં દિવસં અનુલોમપટિલોમં મનસાકાસિ, એવં મનસિ કત્વાતિ અત્થો. ઇતીતિ એવં. ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે…પે… નિસીદી’’તિ એવં વુત્તં તં સત્તાહન્તિ યોજના. તત્થેવાતિ બોધિરુક્ખમૂલેયેવ.

૨. અજપાલકથા

૪. ન ભગવાતિ એત્થ નકારો ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ પદેન યોજેતબ્બો, ન ઉપસઙ્ખમીતિ હિ અત્થો. તમ્હા સમાધિમ્હાતિ તતો અરહત્તફલસમાપત્તિસમાધિતો. અનન્તરમેવ અનુપસઙ્કમનં ઉપમાય આવિકરોન્તો આહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. ઇચ્ચેવં વુત્તં ન હોતીતિ યોજના. ઇદન્તિ ઇદં અત્થજાતં. એત્થાતિ ‘‘ભુત્વા સયતી’’તિ વાક્યે. એવન્તિ ઉપમેય્યજોતકો. ઇધાપીતિ ઇમિસ્સં ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિપાળિયમ્પિ. ઇદન્તિ અયમત્થો દીપિતો હોતીતિ યોજના. એત્થાતિ ‘‘અથ ખો ભગવા’’તિઆદિપાઠે.

અપરાનિપીતિ પલ્લઙ્કસત્તાહતો અઞ્ઞાનિપિ. તત્રાતિ ‘‘અપરાનિપી’’તિઆદિવચને. ભગવતિ નિસિન્ને સતીતિ યોજના. કિરસદ્દો વિત્થારજોતકો. કિં નુ ખોતિ પરિવિતક્કનત્થે નિપાતો. એકચ્ચાનન્તિ અપ્પેસક્ખાનં એકચ્ચાનં. તાસન્તિ દેવતાનં. બલાધિગમટ્ઠાનન્તિ બલેન તેજસા અધિગમટ્ઠાનં. અનિમિસેહીતિ ઉમ્મિસેહિ. સત્તાહન્તિ કમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં, અચ્ચન્તસંયોગે વા. એવઞ્હિ સતિ ‘‘કાલ’’ન્તિ કમ્મં વેદિતબ્બં. તં ઠાનન્તિ અનિમિસેહિ અક્ખીહિ ઓલોકિયમાનટ્ઠાનં. અથાતિ અનિમિસસત્તાહસ્સ અનન્તરે. રતનચઙ્કમેતિ રતનમયે ચઙ્કમે. તં ઠાનન્તિ ચઙ્કમટ્ઠાનં. તતોતિ ચઙ્કમસત્તાહતો. રતનઘરન્તિ રતનમયં ગેહં. તત્થાતિ રતનઘરે અભિધમ્મપિટકં વિચિનન્તોતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ રતનઘરે, અભિધમ્મપિટકે વા, નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મવચનં. તં ઠાનન્તિ અભિધમ્મપિટકવિચિનનટ્ઠાનં.

એવન્તિઆદિ પુબ્બવચનસ્સ નિગમવસેન પચ્છિમવચનસ્સ અનુસન્ધિનિદસ્સનં. તેનાતિ અજપાલાનં નિસીદનકારણેન. અસ્સાતિ નિગ્રોધસ્સ. ‘‘અજપાલનિગ્રોધોત્વેવ નામ’’ન્તિ ઇમિના ઉપચારવસેન નામલભનં દસ્સેતિ. અજપા બ્રાહ્મણા લન્તિ નિવાસં ગણ્હન્તિ એત્થાતિ અજપાલો, ઉણ્હકાલે વા અન્તોપવિટ્ઠે અજે અત્તનો છાયાય પાલેતીતિ અજપાલો, અજપાલો ચ સો નિગ્રોધો ચેતિ અજપાલનિગ્રોધોતિ વચનત્થાનિપિ પકરણન્તરેસુ (ઉદા. અટ્ઠ. ૪) દસ્સિતાનિ. તત્રાપીતિ અજપાલનિગ્રોધેપિ. બોધિતોતિ બોધિરુક્ખતો. એત્થાતિ અજપાલનિગ્રોધે. ભગવતિ નિસિન્નેતિ યોજના. તત્થાતિ ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરો’’તિઆદિવચને. સોતિ બ્રાહ્મણો. દિટ્ઠમઙ્ગલિકો નામાતિ દિટ્ઠસુતમુતસઙ્ખાતેસુ તીસુ મઙ્ગલિકેસુ દિટ્ઠમઙ્ગલિકો નામ કિરાતિ અત્થો. ‘‘માનવસેન…પે… વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના ‘‘હુંહુ’’ન્તિ કરોતીતિ હુંહુઙ્કો, હુંહુઙ્કો જાતિ સભાવો ઇમસ્સાતિ હુંહુઙ્કજાતિકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

તેનાતિ બ્રાહ્મણેન. સિખાપ્પત્તન્તિ અગ્ગપ્પત્તં. તસ્સાતિ ઉદાનસ્સ. યોતિ પુગ્ગલો, પટિજાનાતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન દિટ્ઠમઙ્ગલિકતાયા’’તિ ઇમિના અવધારણફલં દસ્સેતિ. ‘‘બાહિતપાપધમ્મત્તા’’તિ ઇમિના બાહિતો પાપો ધમ્મો અનેનાતિ બાહિતપાપધમ્મોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘હુંહુઙ્કારપહાનેના’’તિ ઇમિના નત્થિ હુંહુઙ્કારો ઇમસ્સાતિ નિહુંહુઙ્કોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. રાગાદિકસાવાભાવેનાતિ ઇમિના નત્થિ રાગાદિકસાવો ઇમસ્સાતિ નિક્કસાવોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ભાવનાનુયોગયુત્તચિત્તતાયા’’તિ ઇમિના યતં અનુયુત્તં અત્તં ચિત્તં ઇમસ્સાતિ યતત્તોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એત્થ હિ યતસદ્દો વીરિયવાચકો, યતધાતુયા નિપ્ફન્નો, અત્તસદ્દો ચિત્તપરિયાયો. યતસદ્દસ્સ યમુધાતુયા ચ નિપ્ફન્નભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સીલસંવરેન વા’’તિઆદિ. ‘‘સઞ્ઞતચિત્તતાયા’’તિ ઇમિના યમતિ સંયમતીતિ યતં, યતં અત્તં ચિત્તં ઇમસ્સાતિ યતત્તોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સચ્ચાનિ વિદન્તિ જાનન્તીતિ વેદાનીતિ વચનત્થેન મગ્ગઞાણાનિ વેદાનિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતેહિ વેદેહી’’તિ. ‘‘ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતાન’’ન્તિ વિભત્તિપરિણામં કત્વા ‘‘વેદાન’’ન્તિપદેન યોજેતબ્બો. અન્તન્તિ નિબ્બાનં. તઞ્હિ યસ્મા સઙ્ખારાનં અવસાને જાતં, તસ્મા અન્તન્તિ વુચ્ચતિ. પુન અન્તન્તિ અરહત્તફલં. તઞ્હિ યસ્મા મગ્ગસ્સ પરિયોસાને પવત્તં, તસ્મા અન્તન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા’’તિ ઇમિના વુસિતં મગ્ગસઙ્ખાતં બ્રહ્મચરિયં અનેનાતિ વુસિતબ્રહ્મચરિયોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ધમ્મેન બ્રહ્મવાદં વદેય્યાતિ વુત્તવચનસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બ્રાહ્મણો અહન્તિ એતં વાદં ધમ્મેન વદેય્યા’’તિ. ધમ્મેનાતિ ભૂતેન સભાવેન. લોકેતિ એત્થ સત્તલોકોવાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સકલે લોકસન્નિવાસે’’તિ.

૩. મુચલિન્દકથા

૫. અકાલમેઘોતિ એત્થ વપ્પાદિકાલસ્સ અભાવા ન અકાલો હોતિ, અથ ખો વસ્સકાલે અસમ્પત્તત્તા અકાલોતિ આહ ‘‘અસમ્પત્તે વસ્સકાલે’’તિ. ‘‘ઉપ્પન્નમેઘો’’તિ ઇમિના અકાલે ઉપ્પન્નો મેઘો અકાલમેઘોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસેતિ જેટ્ઠમૂલમાસે. તસ્મિન્તિ મેઘે. સીતવાતદુદ્દિનીતિ એત્થ સીતેન વાતેન દૂસિતં દિનં ઇમિસ્સા વટ્ટલિકાયાતિ સીતવાતદુદ્દિનીતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સા ચ પના’’તિઆદિ. સા ચ પન સત્તાહવટ્ટલિકા સીતવાતદુદ્દિની નામ અહોસીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સમીપે પોક્ખરણિયા નિબ્બત્તો’’તિ ઇમિના મુચલિન્દસ્સ સમીપે નિબ્બત્તો મુચલિન્દોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. મુચલિન્દોતિ ચ નિચુલો. સો નીપોતિ ચ પિયકોતિ ચ વુચ્ચતિ. નાગસ્સ ભોગો એકોપિ સત્તાભુજત્તા ‘‘ભોગેહી’’તિ બહુવચનવસેન વુત્તં. તસ્મિન્તિ નાગરાજે ઠિતે સતીતિ યોજના. તસ્સાતિ નાગરાજસ્સ. તસ્માતિ યસ્મા ભણ્ડાગારગબ્ભપમાણં અહોસિ, તસ્મા. ઠાનસ્સ કારણં પરિદીપેતિ અનેનાતિ ઠાનકારણપરિદીપનં ‘‘મા ભગવન્તં સીત’’ન્તિઆદિવચનં. સોતિ નાગરાજા. હીતિ સચ્ચં. પાળિયં ‘‘બાધયિત્થા’’તિ કિરિયાપદં અજ્ઝાહરિતબ્બન્તિ આહ ‘‘મા સીતં ભગવન્તં બાધયિત્થા’’તિ. તત્થાતિ ‘‘મા ભગવન્તં સીત’’ન્તિઆદિવચને. સત્તાહવટ્ટલિકાય સતીતિ સમ્બન્ધો. તમ્પીતિ ઉણ્હમ્પિ. નન્તિ ભગવન્તં. તસ્સાતિ નાગરાજસ્સ. ઉબ્બિદ્ધન્તિ ઉદ્ધં છિદ્દં. વિદ્ધછિદ્દસદ્દા હિ પરિયાયા. આકાસં મેઘપટલપટિચ્છન્નં આસન્નં વિય હોતિ, મેઘપટલવિગમે દૂરં વિય ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેઘવિગમેન દૂરીભૂત’’ન્તિ. વિગતવલાહકન્તિ એત્થ વિગતસદ્દો અપગતત્થવાચકો, વલાહકસદ્દો મેઘપરિયાયોતિ આહ ‘‘અપગતમેઘ’’ન્તિ. ઇન્દનીલમણિ વિય દિબ્બતીતિ દેવોતિ વચનત્થેન આકાસો દેવો નામાતિ આહ ‘‘દેવન્તિ આકાસ’’ન્તિ. અત્તનો રૂપન્તિ અત્તનો નાગસણ્ઠાનં. ઇમિના સકવણ્ણન્તિ એત્થ સકસદ્દો અત્તવાચકો, વણ્ણસદ્દો સણ્ઠાનવેવચનોતિ દસ્સેતિ.

સુખો વિવેકોતિ એત્થ તદઙ્ગ વિક્ખમ્ભન સમુચ્છેદ પટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિવેકસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ વિવેકેસુ નિબ્બાનસઙ્ખાતો નિસ્સરણવિવેકો ચ કાયચિત્તઉપધિવિવેકસઙ્ખાતેસુ તીસુ વિવેકેસુ નિબ્બાનસઙ્ખાતો ઉપધિવિવેકો ચ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘નિબ્બાનસઙ્ખાતો ઉપધિવિવેકો’’તિ. ‘‘ચતુમગ્ગઞાણસન્તોસેના’’તિ ઇમિના તુટ્ઠસ્સાતિ એત્થ પિણ્ડપાતસન્તોસાદિકે નિવત્તેતિ. સુતધમ્મસ્સાતિ એત્થ સુતસદ્દો વિસ્સુતપરિયાયોતિ આહ ‘‘પકાસિતધમ્મસ્સા’’તિ, પાકટસચ્ચધમ્મસ્સાતિ અત્થો. પસ્સતોતિ એત્થ મંસચક્ખુસ્સ કરણભાવેન આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘ઞાણચક્ખુના’’તિ. ‘‘અકુપ્પનભાવો’’તિ ઇમિના અબ્યાપજ્જન્તિ એત્થ બ્યાપાદસદ્દસ્સ દોસવાચકભાવો ચ ણ્યપચ્ચયસ્સ ભાવત્થો ચ દસ્સિતો. એતેનાતિ ‘‘અબ્યાપજ્જ’’ન્તિપદેન. મેત્તાપુબ્બભાગોતિ અબ્યાપજ્જસ્સ પુબ્બભાગે મેત્તાય ઉપ્પન્નભાવો. પાણભૂતેસુ સંયમોતિ એત્થ પાણભૂતસદ્દા વેવચનભાવેન સત્તેસુ એવ વત્તન્તીતિ આહ ‘‘સત્તેસુ ચા’’તિ. કરુણાપુબ્બભાગોતિ સંયમસ્સ પુબ્બભાગે કરુણાય ઉપ્પન્નભાવો. યાતિ યા વિરાગતા. અનાગામિમગ્ગસ્સ કામરાગસ્સ અનવસેસપહાનત્તા વુત્તં ‘‘એતેન અનાગામિમગ્ગો કથિતો’’તિ. યાથાવમાનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન નિરુદ્ધત્તા વુત્તં ‘‘અસ્મિ…પે… કથિત’’ન્તિ. ઇતોતિ અરહત્તતો.

૪. રાજાયતનકથા

૬. પાચીનકોણેતિ પુરત્થિમઅસ્સે, પુબ્બદક્ખિણદિસાભાગેતિ અત્થો. રાજાયતનરુક્ખન્તિ ખીરિકારુક્ખં. તેન ખો પન સમયેનાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં પુચ્છિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘કતરેન સમયેના’’તિ. નિસિન્નસ્સ ભગવતોતિ યોજના. દેવરાજસદ્દસ્સ અઞ્ઞે પજાપતિઆદયો દેવરાજાનો નિવત્તેતું ‘‘સક્કો’’તિ વુત્તં. તન્તિ હરીતકં. પરિભુત્તમત્તસ્સેવ ભગવતોતિ સમ્બન્ધો. નિસિન્ને ભગવતિ.

‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિ ઇમિના યેન સમયેન ભગવા રાજાયતનમૂલે નિસીદિ, તેન ખો પન સમયેનાતિ અત્થં દસ્સેતિ. ઉક્કલજનપદતોતિ ઉક્કલનામકા જનપદમ્હા. યસ્મિં દેસે ભગવા વિહરતિ, તં દેસન્તિ યોજના. એત્થાતિ ‘‘તં દેસં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના’’તિપદે. તેસન્તિ વાણિજાનં. ઞાતિસાલોહિતસદ્દાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનત્તા ‘‘ઞાતી’’તિ વુત્તે સાલોહિતસદ્દસ્સ અત્થો સિદ્ધોતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઞાતિભૂતપુબ્બા દેવતા’’તિ. સાતિ દેવતા. નેસન્તિ વાણિજાનં. તતોતિ અપવત્તનકારણા. તેતિ વાણિજા. ઇદન્તિ અપવત્તનં. બલિન્તિ ઉપહારં. તેસન્તિ વાણિજાનં. ‘‘સબ્બિમધુફાણિતાદીહિ યોજેત્વા’’તિ પદં પુબ્બાપરાપેક્ખં, તસ્મા મજ્ઝે વુત્તં. પતિમાનેથાતિ એત્થ માન પૂજાયં પેમનેતિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૮ નકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા પૂજનપેમનં નામ અત્થતો ઉપટ્ઠહનન્તિ આહ ‘‘ઉપટ્ઠહથા’’તિ. તં વોતિ એત્થ તંસદ્દો પતિમાનનવિસયો, વોસદ્દો તીસુ વોસદ્દેસુ તુમ્હસદ્દસ્સ કારિયો વોસદ્દો, સો ચ ચતુત્થ્યત્થોતિ આહ ‘‘તં પતિમાનં તુમ્હાક’’ન્તિ. વોકારો હિ તિવિધો તુમ્હસદ્દસ્સ કારિયો, યોવચનસ્સ કારિયો, પદપૂરણોતિ. તત્થ તુમ્હસદ્દસ્સ કારિયો પઞ્ચવિધો પચ્ચત્તઉપયોગકરણસમ્પદાનસામિવચનવસેનાતિ. તત્થ તુમ્હસદ્દકારિયો સમ્પદાનવચનો ઇધાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘તુમ્હાક’’ન્તિ. ‘‘ય’’ન્તિસદ્દસ્સ વિસયો પટિગ્ગહણત્થોતિ આહ ‘‘યં પટિગ્ગહણ’’ન્તિ. અસ્સાતિ ભવેય્ય. યો પત્તો અહોસીતિ યોજના. અસ્સાતિ ભગવતો. સોતિ પત્તો. સુજાતાય આગચ્છન્તિયા એવાતિ સમ્બન્ધો. અનાદરે ચેતં સામિવચનં. તેનાતિ અન્તરધાયહેતુના. અસ્સાતિ ભગવતો. હત્થેસૂતિ કરણત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. હત્થેહીતિ હિ અત્થો. કિમ્હીતિ કેન.

ઇતોતિ આસળ્હીમાસજુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો. એત્તકં કાલન્તિ એતં પમાણં એકૂનપઞ્ઞાસદિવસકાલં. જિઘચ્છાતિ ઘસિતુમિચ્છા. પિપાસાતિ પાતુમિચ્છા. અસ્સાતિ ભગવતો. ચેતસા-ચેતોસદ્દાનં સમ્બન્ધાપેક્ખત્તા તેસં સમ્બન્ધં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અત્તનો’’તિ ચ ‘‘ભગવતો’’તિ ચ. ઇમેહિ સમ્બન્ધિસદ્દાનમસદિસત્તા સમ્બન્ધોપિ અસદિસોતિ દસ્સેતિ. અત્તનોતિ ચતુન્નં મહારાજાનં. સમાસોયેવ અવયવીપધાનો હોતિ, વાક્યં પન અવયવપધાનોયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતૂહિ દિસાહી’’તિ. પાળિયં ‘‘આગન્ત્વા’’તિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. ‘‘સિલામયે’’તિ ઇમિના સિલામયમેવ સેલામયન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. ઇદન્તિ ‘‘સેલામયે પત્તે’’તિ વચનં. યેતિ મુગ્ગવણ્ણસિલામયે પત્તે. તતોતિ ઇન્દનીલમણિમયપત્તઉપનામનતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ ચતુન્નં મહારાજાનં. ચત્તારોપિ અધિટ્ઠહીતિ સમ્બન્ધો. યથાતિ યેનાકારેન, અધિટ્ઠિયમાનેતિ યોજના. એકસદિસોતિ એકંસેન સદિસો. અધિટ્ઠિતે પત્તેતિ સમ્બન્ધો. પત્તેતિ ચ કરણત્થે ભુમ્મવચનં. પત્તેન પટિગ્ગહેસીતિ હિ અત્થો. પચ્ચગ્ઘેતિ એત્થ એકારો સ્મિંવચનસ્સ કારિયોતિ આહ ‘‘પચ્ચગ્ઘસ્મિ’’ન્તિ. પટિ અગ્ઘન્તિ પદવિભાગં કત્વા પટિસદ્દો પાટેક્કત્થો, ‘‘અગ્ઘ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ મહગ્ઘત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાટેક્કં મહગ્ઘસ્મિ’’ન્તિ. ઇમિના ચત્તારો એકતો હુત્વા ન મહગ્ઘા હોન્તિ, પાટેક્કં પન મહગ્ઘા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. અથ વા સઉપસગ્ગો પચ્ચગ્ઘસદ્દો અભિનવપરિયાયોતિ આહ ‘‘અભિનવે’’તિ. અભિનવોતિ ચ અચિરતનવત્થુસ્સ નામં. અચિરતનવત્થુ અચિરતનત્તા અબ્ભુણ્હં વિય હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અબ્ભુણ્હે’’તિ. ‘‘તઙ્ખણે નિબ્બત્તસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના તમેવત્થં વિભાવેતિ. દ્વેવાચિકાતિપદસ્સ સમાસવસેન ચ તદ્ધિતવસેન ચ નિપ્ફન્નભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દ્વે વાચા’’તિઆદિ. પત્તાતિ એત્થ એકો ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ઇતિ તસ્મા દ્વેવાચિકાઇતિ અત્થોતિ યોજના. તેતિ વાણિજા. અથાતિ તસ્મિં કાલે. તેતિ કેસે. તેસન્તિ વાણિજાનં. પરિહરથાતિ અત્તનો અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ પટિગ્ગહેત્વા, પરિચ્છિન્દિત્વા વા હરથાતિ અત્થો. તેતિ વાણિજા. અમતેનેવાતિ અમતેન ઇવ, અભિસિત્તા ઇવાતિ યોજના.

૫. બ્રહ્મયાચનકથા

૭. ભગવા ઉપસઙ્કમીતિ સમ્બન્ધો. તસ્મિન્તિ અજપાલનિગ્રોધે. આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ આચરિતો સમ્માચરિતો, ન એકસ્સ બુદ્ધસ્સ આચિણ્ણો, અથ ખો સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો, અતિઆચિણ્ણો નિચ્ચાચિણ્ણોતિ અત્થો. સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘જાનન્તિ હી’’તિઆદિ. ધમ્મદેસનન્તિ ભગવતો ધમ્મદેસનં, ધમ્મદેસનત્થાય વા ભગવન્તં, ભગવન્તં વા ધમ્મદેસનં. તતોતિ યાચનકારણા. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. લોકસન્નિવાસો બ્રહ્મગરુકો યસ્મા, ઇતિ તસ્મા ઉપ્પાદેસ્સન્તીતિ યોજના. ઇતીતિઆદિ નિગમનં.

તત્થાતિ પરિવિતક્કનાકારપાઠે. ‘‘પઞ્ચકામગુણેસુ અલ્લીય’’ન્તીતિ ઇમિના અલ્લીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન લગ્ગન્તિ એત્થાતિ આલયા પઞ્ચ કામગુણાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અલ્લીયન્તીતિ લગ્ગન્તિ. ‘‘પઞ્ચ કામગુણે અલ્લીયન્તી’’તિપિ પાઠો, એવં સતિ અલ્લીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન સેવિયન્તીતિ આલયા પઞ્ચ કામગુણાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. અલ્લીયન્તીતિ સેવન્તિ. તેતિ પઞ્ચ કામગુણા. ‘‘યદિદ’’ન્તિપદસ્સ યં ઇદન્તિ પદવિભાગં કત્વા ‘‘ય’’ન્તિ ચ ‘‘ઇદ’’ન્તિ ચ સબ્બનામપદન્તિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘યદિદન્તિ નિપાતો’’તિ. ઇમિના તીસુ લિઙ્ગેસુ દ્વીસુ ચ વચનેસુ વિનાસં, વિકારં વા વિસદિસં વા નઅયનત્તા નગમનત્તા અબ્યયં નામાતિ દસ્સેતિ, અત્થો પન સબ્બનામત્થોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સાતિ ‘‘યદિદ’’ન્તિનિપાતસ્સ, અત્થોતિ સમ્બન્ધો. ઠાનન્તિ ‘‘ઠાનં’’ઇતિપદં. પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’ઇતિપદં. અત્થોપિ યુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમેસન્તિ સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં. પચ્ચયાતિ અવિજ્જાદિકારણા. ‘‘ઇદપ્પચ્ચયા એવા’’તિ ઇમિના ઇદપ્પચ્ચયતાતિ એત્થ તાપચ્ચયસ્સ સ્વત્થં દીપેતિ ‘‘દેવતા’’તિઆદીસુ (ખુ. પા. અટ્ઠ. એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના) વિય.

સો મમસ્સ કિલમથોતિ એત્થ તંસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યા અજાનન્તાનં દેસના નામા’’તિ, ઇમિના ‘‘દેસેય્યં, ન આજાનેય્યુ’’ન્તિ દ્વિન્નમેવ કિરિયાપદાનં તસદ્દસ્સ વિસયભાવં દસ્સેતિ, ન એકસ્સ કિરિયાપદસ્સ. સોતિ દેસનાસઙ્ખાતો કાયવચીપયોગો, ઇમિના વાક્યવિસયે તસદ્દો ઉત્તરપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગણ્હાતીતિ દસ્સેતિ, સમાસમજ્ઝે પન તસદ્દો પુબ્બપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘‘અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચા’’તિ (ઉદા. અટ્ઠ. પઠમબોધિસુત્તવણ્ણના) ચ ‘‘અભિધમ્મો ચ સો પિટકઞ્ચા’’તિ ચ (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) આદિ. કિલમથોતિ કાયકિલમનહેતુ. કિલમતિ અનેનાતિ કિલમથો. અસ્સાતિ ભવેય્ય. સાતિ કાયવચીપયોગસઙ્ખાતા દેસના. વિહેસાતિ કાયવિહિંસાહેતુ. વિહિંસતિ ઇમાયાતિ વિહેસા. ચિત્તેન પન બુદ્ધાનં કિલમથો વા વિહેસા વા નત્થિ અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા. ‘‘પટિભંસૂ’’તિ એત્થ પટીતિ કમ્મપ્પવચનીયયોગત્તા ‘‘ભગવન્ત’’ન્તિ એત્થ સામ્યત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘ભગવતો’’તિ. ‘‘અનુ અચ્છરિયા’’તિ ઇમિના ‘‘ન અચ્છરિયા’’તિ પદવિભાગં નિવત્તેતિ, પુનપ્પુનં અચ્છરિયાતિ અત્થો. પટિભંસૂતિ એત્થ પટિસદ્દો પટિભાનત્થો, ભાધાતુ ખાયનત્થોતિ આહ ‘‘પટિભાનસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ ગોચરા અહેસુ’’ન્તિ. ‘‘ગોચરા અહેસુ’’ન્તિ ઇમિના ખાયનં નામ અત્થતો ગોચરભાવેન ભવનન્તિ દસ્સેતિ.

મેતિ મમ, મયા વા, અધિગતં ધમ્મં પકાસિતુન્તિ સમ્બન્ધો. અરિયમગ્ગસોતસ્સ પટિ પટિસોતન્તિ વુત્તે નિબ્બાનમેવાતિ આહ ‘‘પટિસોતં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ. નિબ્બાનગામિન્તિ અરિયમગ્ગં. અરિયમગ્ગો હિ યસ્મા નિબ્બાનં ગમયતિ, તસ્મા નિબ્બાનગામીતિ વુચ્ચતિ. તમોખન્ધેનાતિ એત્થ તમસદ્દો અવિજ્જાપરિયાયો, ખન્ધસદ્દો રાસત્થોતિ આહ ‘‘અવિજ્જારાસિના’’તિ. ‘‘અજ્ઝોત્થટા’’તિ ઇમિના આવુટાતિ એત્થ વુધાતુ આવરણત્થોતિ દસ્સેતિ. અપ્પોસ્સુક્કતાયાતિ એત્થ અપત્યૂપસગ્ગો અભાવત્થો, તાપચ્ચયો ભાવત્થોતિ આહ ‘‘નિરુસ્સુક્કભાવેના’’તિ.

૮. લોકેતિ સત્તલોકે. મહાબ્રહ્મેતિ મહાબ્રહ્માનો. અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ એત્થ અપ્પં રજં અક્ખિમ્હિ એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા, અપ્પરજક્ખા જાતિ સભાવો એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્ઞામયે’’તિઆદિ. ‘‘પઞ્ઞામયે’’તિ ઇમિના મંસમયેતિ અત્થં નિવત્તેતિ. એતેસન્તિ સત્તાનં. ધમ્મસ્સાતિ તુપચ્ચયયોગે છટ્ઠીકમ્મં. આપુબ્બો ઞાધાતુ પટિવિજ્ઝનત્થોતિ આહ ‘‘પટિવિજ્ઝિતારો’’તિ.

સંવિજ્જતિ મલં એતેસન્તિ સમલા, પૂરણકસ્સપાદિકા છ સત્થારો, તેહિ. ‘‘રાગાદીહી’’તિ ઇમિના મલસરૂપં દસ્સેતિ. અવાપુરેતન્તિ એત્થ અવપુબ્બો ચ આપુબ્બો ચ પુરધાતુ વિવરણત્થોતિ આહ ‘‘વિવર એત’’ન્તિ. વકારસ્સ પકારં કત્વા ‘‘અપાપુરેત’’ન્તિપિ પાઠો. અમતસદ્દસ્સ સલિલાદયો નિવત્તેતું વુત્તં ‘‘નિબ્બાનસ્સા’’તિ. ઇમે સત્તા સુણન્તૂતિ સમ્બન્ધો. વિમલેનાતિ એત્થ વિસદ્દો અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અભાવતો’’તિ. ઇમિના નત્થિ મલં એતસ્સાતિ વિમલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેના’’તિ ઇમિના અઞ્ઞપદત્થસરૂપં દસ્સેતિ. અનુક્કમેન મગ્ગેન બુજ્ઝિતબ્બન્તિ અનુબુદ્ધન્તિ વુત્તે ચતુસચ્ચધમ્મો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મ’’ન્તિ.

‘‘સેલમયે’’તિ ઇમિના સિલાય નિબ્બત્તો સેલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેના’’તિ ઇમિના સમન્તચક્ખુસરૂપં દસ્સેતિ. ભગવા ત્વમ્પીતિ યોજના. ધમ્મસદ્દો પઞ્ઞાપરિયાયોતિ આહ ‘‘ધમ્મમયં પઞ્ઞામય’’ન્તિ. અપેતો સોકો ઇમસ્સાતિ અપેતસોકો, ભગવા. સોકં અવતરતીતિ સોકાવતિણ્ણા, જનતા. સોકાવતિણ્ણઞ્ચ જાતિજરાભિભૂતઞ્ચાતિ ચસદ્દો યોજેતબ્બો. ઇમિના ચસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સેતિ.

‘‘ભગવા’’તિપદં ‘‘વીરો’’તિઆદીસુ યોજેતબ્બં. ‘‘વીરિયવન્તતાયા’’તિ ઇમિના વીરં યસ્સત્થીતિ વીરોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સદ્દસત્થેસુ આલપનપદેસુ વિગ્ગહો ન કાતબ્બોતિ ઇદં આલપનાવત્થં સન્ધાય વુત્તં, ઇધ પન તેસમત્થદસ્સનત્થાય વિગ્ગહો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘દેવપુત્ત…પે… વિજિતત્તા’’તિ ઇમિના વિજિતો મારેહિ સંગામો અનેનાતિ વિજિતસઙ્ગામોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એત્થ ચ ખન્ધમારો મચ્ચુમારેન સઙ્ગહિતો દ્વિન્નં મારાનં એકતો વિજિતત્તા. ‘‘સત્તવાહો’’તિ પઠમક્ખરેન ચ ‘‘સત્થવાહો’’તિ દુતિયક્ખરેન ચ યુત્તો. તત્થ સત્થવાહો વિયાતિ ‘‘સત્થવાહો’’તિ ઉપચારેન વુત્તે દુતિયક્ખરેન યુત્તો, સત્તે વહહીતિ સત્તવાહોતિ મુખ્યતો વુત્તે પઠમક્ખરેન યુત્તો. ઇધ પન પઠમક્ખરેન યુત્તોતિ આહ ‘‘સત્તે વહતીતિ સત્તવાહો’’તિ. નત્થિ ઇણં ઇમસ્સાતિ અણણો ભગવા.

૯. બુદ્ધચક્ખુનાતિ એત્થ ચક્ખુ દુવિધં મંસચક્ખુઞાણચક્ખુવસેન. તત્થાપિ મંસચક્ખુ દુવિધં પસાદચક્ખુસસમ્ભારચક્ખુવસેન. તત્થ પસાદરૂપં પસાદચક્ખુ નામ, ભમુકટ્ઠિપરિચ્છિન્નો મંસપિણ્ડો સસમ્ભારચક્ખુ નામ. ઞાણચક્ખુ પન પઞ્ચવિધં (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩) દિબ્બધમ્મપઞ્ઞાબુદ્ધસમન્તચક્ખુવસેન. તત્થ દિબ્બચક્ખુઅભિઞ્ઞાઞાણં દિબ્બચક્ખુ નામ, હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયં ધમ્મચક્ખુ નામ, અરહત્તમગ્ગઞાણં પઞ્ઞાચક્ખુ નામ, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ આસયાનુસયઞાણઞ્ચ બુદ્ધચક્ખુ નામ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમન્તચક્ખુ નામ. ઇધ પન ‘‘બુદ્ધચક્ખુના’’તિ વુત્તત્તા યથાવુત્તદ્વેઞાણાનિયેવાતિ આહ ‘‘ઇન્દ્રિય…પે… ઞાણેન ચા’’તિ. હીતિ સચ્ચં. યેસન્તિ સત્તાનં. સદ્ધાદીનીતિ આદિસદ્દેન વીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તિક્ખાનીતિ તિખિણાનિ. મુદૂનીતિ સુખુમતરાનિ. આકારાતિ કારણા. ઇમાનિ તીણિ દુકાનિ બાહિરત્થસમાસવસેન વુત્તાનિ. સુખેન વિઞ્ઞાપેતબ્બાતિ સુવિઞ્ઞાપયા, તથા દુવિઞ્ઞાપયાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યે કથિતકારણ’’ન્તિઆદિ. પરલોકો ચ વજ્જઞ્ચ પરલોકવજ્જાનિ, તાનિ ભયતો પસ્સન્તીતિ પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યે’’તિઆદિ. ઇમાનિ દ્વે દુકાનિ કિતવસેન વુત્તાનિ, ઇધ પચ્છિમદુકે ‘‘ન અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો’’તિ દુતિયપદં ન વુત્તં, પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયં (પટિ. મ. ૧.૧૧૧) પન યુગળવસેન વુત્તં. ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિનીતિ વચનત્થેન ગચ્છો વા લતા વા પોક્ખરણી વા વનં વા ‘‘ઉપ્પલિની’’તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન ‘‘વન’’ન્તિ આહ ‘‘ઉપ્પલવને’’તિ. નિમુગ્ગાનેવ હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. પોસયન્તીતિ વડ્ઢન્તિ, ઇમિના અન્તોનિમુગ્ગાનેવ હુત્વા પોસયન્તીતિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઉદકેન સમ’’ન્તિ ઇમિના ઉદકેન સમં સમોદકં, સમોદકં હુત્વા ઠિતાનીતિ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અતિક્કમિત્વા’’તિ ઇમિના અચ્ચુગ્ગમ્માતિપદસ્સ અતિઉગ્ગન્ત્વાતિ અત્થં દસ્સેતિ.

પટિચ્છન્નેન આરોપિતાતિ પારુતા, ન પારુતા અપારુતા. અપારુતા નામ અત્થતો વિવરણાતિ આહ ‘‘વિવટા’’તિ સોતિ અરિયમગ્ગો. હીતિ સચ્ચં. પચ્છિમપદદ્વયેતિ ગાથાય ઉત્તમપદદ્વયે. અયમેવત્થોતિ અયં વક્ખમાનો એવં અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. હીતિ વિત્થારો. ન ભાસિન્તિ એત્થ ઉત્તમપુરિસત્તા ‘‘અહ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘દેવમનુજેસુ’’તિ વત્તબ્બે એકસેસવસેન ‘‘મનુજેસૂ’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દેવમનુસ્સેસૂ’’તિ.

૬. પઞ્ચવગ્ગિયકથા

૧૦. ઠાનુપ્પત્તિયાતિ કારણેન ઉપ્પત્તિયા. નિક્કિલેસો જાતિ સભાવો ઇમસ્સાતિ નિક્કિલેસજાતિકો. ‘‘ઞાણ’’ન્તિ અવિસેસેન વુત્તેપિ અત્થતો અનાવરણઞાણમેવાતિ આહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણ’’ન્તિ. ઇતોતિ ‘‘ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ પરિવિતક્કદિવસતો, હેટ્ઠાતિ સમ્બન્ધો. દેવતા પન આળારસ્સ કાલઙ્કરણમેવ જાનાતિ, ન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તભાવં. ભગવા પન સબ્બં જાનાતિ, તેન વુત્તં ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તો’’તિ. ‘‘પરિહીનત્તા’’તિ ઇમિના મહાજાનિયોતિ એત્થ હાધાતુયા અત્થં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ આળારસ્સ. મહતી જાનિઅસ્સાતિ ‘‘મહાજાનિકો’’તિ વત્તબ્બે કકારસ્સ યકારં કત્વા ‘‘મહાજાનિયો’’તિ વુત્તં. અક્ખણેતિ બ્રહ્મચરિયવાસાય અનોકાસે, આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનેતિ અત્થો. હિય્યોતિ અનન્તરાતીતાહે. સોપીતિ ઉદકો રામપુત્તોપિ. પિસદ્દો આળારાપેક્ખો. તત્થ આળારો કાલામો યાવઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનઝાનલાભી હોતિ, તસ્મા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તો. ઉદકો રામપુત્તો યાવનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનઝાનલાભી હોતિ, તસ્મા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘બહુકારા’’તિ ચ ‘‘બહૂપકારા’’તિ ચ પાઠસ્સ દ્વિધા યુત્તભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘બહુકારાતિ બહૂપકારા’’તિ. પેસિતત્તભાવં મન્તિ યોજના. ઇમિના પહિતત્તન્તિ એત્થ અત્તસદ્દો કાયવાચકોતિ દસ્સેતિ.

૧૧. અન્તરાસદ્દેન યુત્તત્તા ‘‘ગયં, બોધિ’’ન્તિ એત્થ સામ્યત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘ગયાય ચ બોધિમણ્ડસ્સ ચા’’તિ.

ગાથાય ચતૂસુ સબ્બસદ્દેસુ દુતિયો સબ્બસદ્દો અનવસેસત્થો, સેસા સાવસેસત્થાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બં તેભૂમકધમ્મ’’ન્તિઆદિ. વચનત્થો સુવિઞ્ઞેય્યોવ. અરહત્તફલસ્સાપિ તણ્હાક્ખયત્તા વુત્તં ‘‘તણ્હાક્ખયે નિબ્બાને’’તિ. સયંસદ્દો અત્તપરિયાયો, અભિઞ્ઞાયસદ્દો તુ ત્વાપચ્ચયન્તોતિ આહ ‘‘અત્તનાવ જાનિત્વા’’તિ. ‘‘સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મ’’ન્તિ ઇમિના ઞાધાતુયા કમ્મં દસ્સેતિ. ‘‘અયં મે આચરિયો’’તિ ઉદ્દિસનાકારદસ્સનં.

‘‘લોકુત્તરધમ્મે’’તિ ઇમિના લોકિયધમ્મે પન આચરિયો (મિ. પ. ૪.૫.૧૧) અત્થીતિ દસ્સેતિ. પટિપુગ્ગલોતિ એત્થ પટિસદ્દો પટિભાગત્થોતિ આહ ‘‘પટિભાગપુગ્ગલો’’તિ. સદિસપુગ્ગલો નામ નત્થીતિ અત્થો. સીતિભૂતોતિ સીતિ હુત્વા ભૂતો, સીતિભાવં વા પત્તો.

કાસીનન્તિ બહુવચનવસેન વુત્તત્તા જનપદાનં નામં. જનપદસમૂહસ્સ રટ્ઠનામત્તા વુત્તં ‘‘કાસિરટ્ઠે’’તિ. ‘‘નગર’’ન્તિ ઇમિના પુરસદ્દો નગરપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. પટિલાભાયાતિ પટિલાભાપનત્થાય. ‘‘ભેરિ’’ન્તિ ઇમિના દુન્દુભિસદ્દો ભેરિવાચકોતિ દસ્સેતિ. ભેરિ હિ ‘‘દુંદુ’’ન્તિસદ્દેન ઉભિ પૂરણમેત્થાતિ દુન્દુભીતિ વુચ્ચતિ. દકારરકારાનં સંયોગં કત્વા દુન્દ્રુભીતિપિ પાઠો અત્થિ, સો અપાઠોયેવ. ‘‘પહરિસ્સામી’’તિ એત્થ પહારસદ્દેન આહઞ્ઞિન્તિ એત્થ આપુબ્બહનધાતુયા અત્થં દસ્સેતિ, સ્સામિસદ્દેન અજ્જતનિઇંવિભત્તિયા અનાગતકાલે પવત્તભાવં, ઇતિસદ્દેન ગમનાકારવાચકસ્સ ઇતિસદ્દસ્સ લોપભાવં દસ્સેતિ.

અનન્તજિનોતિ અનન્તસઙ્ખાતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પદટ્ઠાનભૂતેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન સબ્બકિલેસારીનં જિતવા, એતેન ફલૂપચારેન અનન્તજિનભાવં દસ્સેતિ. હુવેય્ય પાવુસોતિ એત્થ ‘‘હુવેય્ય અપિ આવુસો’’તિ પદવિભાગં કત્વા હુધાતુ સત્તત્થવાચકો, અપિસદ્દો એવંનામવાચકોતિ દસ્સેન્તો આહ આવુસો ‘‘એવં નામ ભવેય્યા’’તિ. વકારસ્સ પકારં કત્વા ‘‘હુપેય્યા’’તિ પાઠોપિ યુજ્જતિયેવ.

૧૨. ‘‘અત્થાય પટિપન્નો’’તિ ઇમિના બાહુલ્લસ્સ અત્થાય પટિપન્નો બાહુલ્લિકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પધાનતોતિ દુક્કરચરિયાય પદહનતો. ‘‘ભટ્ઠો’’તિ ઇમિના વિબ્ભન્તોતિ એત્થ વિપુબ્બભમુધાતુયા અનવટ્ઠાનત્થો નામ અત્થતો ભટ્ઠોતિ દસ્સેતિ. સોતન્તિ એત્થ સોતસદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણાદિવાચકત્તા ‘‘સોતિન્દ્રિય’’ન્તિ વુત્તં. ઇરિયાયાતિ એત્થ ઇરિયનં ચરણં ઇરિયાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દુક્કરચરિયાયા’’તિ. અભિજાનાથ નોતિ એત્થ નોસદ્દો નુસદ્દત્થોતિ આહ ‘‘અભિજાનાથ નૂ’’તિ. વાક્યન્તિ વાચકં. સઞ્ઞાપેતુન્તિપદસ્સ સઞ્ઞાપનાકારં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અહં બુદ્ધો’’તિ.

૧૩. ઇતોતિ ‘‘ચક્ખુકરણી’’તિઆદિતો. પદત્થતોતિ પદતો ચ અત્થતો ચ, પદાનં અત્થતો વા. ઇતોતિ યથાવુત્તતો. હીતિ સચ્ચં. સુત્તન્તકથન્તિ સુત્તન્તવસેન વુત્તવચનં.

૧૮. દેવતાકોટીહીતિ બ્રહ્મસઙ્ખાતાહિ દેવતાકોટીહિ. પતિટ્ઠિતસ્સ તસ્સ આયસ્મતોતિ સમ્બન્ધો. સાવ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદાતિ યોજના.

૧૯. દુતિયદિવસે ધમ્મચક્ખું ઉદપાદીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દુતિયદિવસે’’તિઆદિ પાટિપદદિવસં ઉપનિધાય વુત્તં. પક્ખસ્સાતિ આસળ્હીમાસકાળપક્ખસ્સ. સબ્બેવ તે ભિક્ખૂતિ યોજના. અનત્તસુત્તેનાતિ અનત્તલક્ખણસુત્તન્તેન (મહાવ. ૨૦; સં. નિ. ૩.૫૯).

પઞ્ચમિયા પક્ખસ્સાતિ પક્ખસ્સ પઞ્ચમિયા. લોકસ્મિન્તિ સત્તલોકે. ‘‘મનુસ્સઅરહન્તોતિ ઇમિના દેવઅરહન્તો બહૂતિ દસ્સેતિ.

૭. પબ્બજ્જાકથા

૩૧. પોરાણાનુપોરાણાનન્તિ પુરાણે ચ અનુપુરાણે ચ ભવાનં. એકસટ્ઠીતિ એકો ચ સટ્ઠિ ચ, એકેન વા અધિકા સટ્ઠિ એકસટ્ઠિ.

તત્રાતિ તેસુ એકસટ્ઠિમનુસ્સઅરહન્તેસુ. પુબ્બયોગોતિ પુબ્બે કતો ઉપાયો, પુબ્બૂપનિસ્સયોતિ અત્થો. વગ્ગબન્ધેનાતિ સમૂહં કત્વા બન્ધેન. તેતિ પઞ્ચપઞ્ઞાસ જના. ઝાપેસ્સામાતિ ડય્હિસ્સામ. નીહરિંસૂતિ ગામતો નીહરિંસુ. તેસૂતિ પઞ્ચપઞ્ઞાસજનેસુ. પઞ્ચ જને ઠપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. સેસાતિ પઞ્ચહિ જનેહિ અવસેસા. સોતિ યસો દારકો. તેપીતિ ચત્તારોપિ જના. તત્થાતિ સરીરે. તે સબ્બેપીતિ યસસ્સ માતાપિતુભરિયાહિ સદ્ધિં સબ્બેપિ તે સહાયકા. તેનાતિ પુબ્બયોગેન.

આમન્તેસીતિ કથેસિ.

૩૨. દિબ્બેસુ વિસયેસુ ભવા દિબ્બા લોભપાસાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘દિબ્બા નામા’’તિઆદિ. લોભપાસાતિ લોભસઙ્ખાતા બન્ધના. અસવનતાતિ એત્થ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘અસવનતાયા’’તિ. પરિહાયન્તીતિ એત્થ કેન પરિહાયન્તીતિ આહ ‘‘વિસેસાધિગમતો’’તિ. વિસેસાધિગમતોતિ મગ્ગફલસઙ્ખાતસ્સ વિસેસસ્સ અધિગમતો.

૩૩. અન્તં લામકં કરોતીતિ અન્તકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘લામકા’’તિ. ‘‘હીનસત્તા’’તિ ઇમિના અન્તકસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. આમન્તનપદમેતં. તન્તિ રાગપાસં. હીતિ સચ્ચં. સોતિ મારો પાપિમા. અન્તલિક્ખે ચરન્તાનં પઞ્ચાભિઞ્ઞાનમ્પિ બન્ધનત્તા અન્તલિક્ખે ચરતિ પવત્તતીતિ અન્તલિક્ખચરોતિ વચનત્થેન રાગપાસો ‘‘અન્તલિક્ખચરો’’તિ મારેન પાપિમતા વુત્તો.

૩૪. નાનાજનપદતોતિ એકિસ્સાપિ દિસાય નાનાજનપદતો. ‘‘અનુજાનામિ…પે… પબ્બાજેથા’’તિઆદિમ્હિ વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. પબ્બાજેન્તેન ભિક્ખુના પબ્બાજેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. યે પટિક્ખિત્તા પુગ્ગલાતિ યોજના. પરતોતિ પરસ્મિં. ‘‘ન ભિક્ખવે…પે… પબ્બાજેતબ્બો’’તિ પાળિં (મહાવ. ૮૯) આદિં કત્વાતિ યોજના. તેતિ પટિક્ખિત્તપુગ્ગલે. સોપિ ચાતિ સોપિ ચ પુગ્ગલો. અનુઞ્ઞાતોયેવ પબ્બાજેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ ચાતિ પુગ્ગલસ્સ ચ, અથ વા તેસઞ્ચ માતાપિતૂનં. વચનવિપલ્લાસો હેસ. અનુજાનનલક્ખણં વણ્ણયિસ્સામાતિ સમ્બન્ધો.

એવન્તિ ઇમિના વુત્તનયેન. ચસદ્દો વાક્યસમ્પિણ્ડનત્થો. સચે અચ્છિન્નકેસો હોતિ ચ, સચે એકસીમાય અઞ્ઞેપિ ભિક્ખૂ અત્થિ ચાતિ અત્થો. અઞ્ઞેપીતિ અત્તના અપરેપિ. ભણ્ડૂતિ મુણ્ડો, સોયેવ કમ્મં ભણ્ડુકમ્મં. તસ્સાતિ ભણ્ડુકમ્મસ્સ. ઓકાસોતિ પબ્બજ્જાય ખણો. ‘‘ઓકાસં ન લભતી’’તિ વત્વા તસ્સ કારણં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સચે’’તિઆદિ.

અવુત્તોપીતિ એત્થ પિસદ્દો વુત્તો પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. ઉપજ્ઝાયં ઉદ્દિસ્સ પબ્બાજેતીતિ એત્થ પબ્બજ્જા ચતુબ્બિધા તાપસપબ્બજ્જા પરિબ્બાજકપબ્બજ્જા સામણેરપબ્બજ્જા ઉપસમ્પદપબ્બજ્જાતિ. તત્થ કેસમસ્સુહરણં તાપસપબ્બજ્જા નામ વક્કલાદિગહણતો પઠમમેવ વજિતબ્બત્તા. ઇસિપબ્બજ્જાતિપિ તસ્સાયેવ નામં. કેસમસ્સુહરણમેવ પરિબ્બાજકપબ્બજ્જા નામ કાસાયાદિગહણતો પઠમમેવ વજિતબ્બત્તા. કેસમસ્સુહરણઞ્ચ કાસાયચ્છાદનઞ્ચ સામણેરપબ્બજ્જા નામ સરણગહણતો પઠમમેવ વજિતબ્બત્તા. ઉપસમ્પદપબ્બજ્જા તિવિધા એહિભિક્ખુઉપસમ્પદપબ્બજ્જા સરણગહણૂપસમ્પદપબ્બજ્જા ઞત્તિચતુત્થવાચિકૂપસમ્પદપબ્બજ્જાતિ. તત્થ એહિભિક્ખૂપસમ્પદપબ્બજ્જાયં કેસમસ્સુહરણાદિ સબ્બં એકતોવ સમ્પજ્જતિ ‘‘એહિ ભિક્ખૂ’’તિ ભગવતો વચનેન અભિનિપ્ફન્નત્તા. સરણગહણૂપસમ્પદપબ્બજ્જા સામણેરપબ્બજ્જસદિસાયેવ. કેસમસ્સુહરણઞ્ચ કાસાયચ્છાદનઞ્ચ સરણગહણઞ્ચ ઞત્તિચતુત્થવાચિકૂપસમ્પદપબ્બજ્જા નામ કમ્મવાચાગહણતો પઠમમેવ વજિતબ્બત્તા. તત્થ સામણેરપબ્બજ્જં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઉપજ્ઝાયં ઉદ્દિસ્સ પબ્બાજેતી’’તિ. ઉપજ્ઝાયં ઉદ્દિસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ વેય્યાવચ્ચકરટ્ઠાનનિયમં કત્વા. પબ્બજ્જાકમ્મે અત્તનો ઇસ્સરિયમકત્વાતિ અત્થો. દહરેન ભિક્ખુના કેસચ્છેદનં કાસાયચ્છાદનં સરણદાનન્તિ તીણિ કિચ્ચાનિ કાતબ્બાનિયેવ. કેચિ ‘‘સરણાનિ પન સયં દાતબ્બાની’’તિ પાઠં ઇધાનેત્વા દહરેન ભિક્ખુના સરણાનિ ન દાતબ્બાનીતિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં દહરસ્સ ભિક્ખુત્તા, ભિક્ખૂનં પબ્બાજેતું લભનત્તા ચ. ઉપજ્ઝાયો ચે કેસચ્છેદનઞ્ચ કાસાયચ્છાદનઞ્ચ અકત્વા પબ્બજ્જત્થં સરણાનિયેવ દેતિ, ન રુહતિ પબ્બજ્જા પબ્બજ્જાય અકત્તબ્બત્તા. કમ્મવાચં સાવેત્વા ઉપસમ્પાદેતિ, રુહતિ ઉપસમ્પદા અપત્તચીવરાનં ઉપસમ્પદસિદ્ધિતો, કમ્મવિપત્તિયા અભાવતો ચ. ખણ્ડસીમન્તિ ઉપચારસીમટ્ઠં બદ્ધસીમં. પબ્બાજેત્વાતિ કેસચ્છેદનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા’’તિ કાસાયચ્છાદનસ્સ વિસું વુત્તત્તા. સામણેરસ્સ સરણદાનસ્સ અરુહત્તા ‘‘સરણાનિ પન સયં દાતબ્બાની’’તિ વુત્તં. પુરિસં પબ્બાજેતુન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. આણત્તિયાતિ ભિક્ખૂનં આણત્તિયા. યેન કેનચીતિ ગહટ્ઠપબ્બજિતેસુ યેન કેનચિ.

‘‘ભબ્બરૂપો’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સહેતુકો’’તિ. સહેતુકોતિ મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયેહિ સહ પવત્તો. યસસ્સીતિ પરિવારયસેન ચ કિત્તિયસેન ચ સમન્નાગતો. ઓકાસં કત્વાપીતિ ઓકાસં કત્વા એવ. સયમેવાતિ ન અઞ્ઞો આણાપેતબ્બો. એત્તોયેવાતિ દસ્સનટ્ઠાનતોયેવ. અસ્સાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ. ખજ્જુ વાતિ કણ્ડુવનં વા. ‘‘કચ્છુ વા’’તિપિ પાઠો, પામં વાતિ અત્થો. પિળકા વાતિ ફોટા વા. એત્તકેનાતિ એતપમાણેન ઘંસિત્વા ન્હાપનમત્તેન. અનિવત્તિધમ્માતિ ગિહિભાવં અનિવત્તનસભાવા. કતઞ્ઞૂતિ કતસ્સૂપકારસ્સ જાનનસીલા. કતવેદિનોતિ કતઞ્ઞૂપકારસ્સ વેદં પાકટં કરોન્તો.

અનિય્યાનિકકથાતિ યાવદત્થં સુપિત્વા યાવદત્થં ભુઞ્જીત્વા ચિત્તકેળિં કરોન્તો અનુક્કણ્ઠિતો વિહરાહીતિઆદિકા કથા. નકથેતબ્બં દસ્સેત્વા કથેતબ્બં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથખ્વસ્સા’’તિ. અસ્સાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ. આચિક્ખનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આચિક્ખન્તેન ચા’’તિઆદિ. વણ્ણ…પે… વસેનાતિ વણ્ણો ચ સણ્ઠાનઞ્ચ ગન્ધો ચ આસયો ચ ઓકાસો ચ, તેસં વસેન, આચિક્ખિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ ફલજોતકો, આચિક્ખનસ્સ ફલં વક્ખામીતિ અત્થો. સોતિ પબ્બજ્જાપેક્ખો. પુબ્બેતિ પુબ્બભવે, પબ્બજનતો પુબ્બે વા. કણ્ટકવેધાપેક્ખો પરિપક્કગણ્ડો વિય ઞાણં પવત્તતીતિ યોજના. અસ્સાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ. ઇન્દાસનીતિ સક્કસ્સ વજિરાવુધો. સો હિ ઇન્દેન અસીયતિ ખિપીયતીતિ ઇન્દાસનીતિ વુચ્ચતિ. ઇન્દાસનિ પબ્બતે ચુણ્ણયમાના વિય સબ્બે કિલેસે ચુણ્ણયમાનંયેવાતિ યોજના. ખુરગ્ગેયેવાતિ ખુરસ્સ કોટિયમેવ. ખુરકમ્મપરિયોસાનેયેવાતિ અત્થો. હીતિ સચ્ચં. તસ્માતિ યસ્મા પત્તા, તસ્મા. અસ્સાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ.

ગિહિગન્ધન્તિ ગેહે ઠિતસ્સ જનસ્સ ગન્ધં. અથાપીતિ યદિપિ અચ્છાદેતીતિ સમ્બન્ધો. અસ્સાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ. આચરિયો વાતિ સરણદાનાચરિયો વા કમ્મવાચાચરિયો વા ઓવાદાચરિયો વા. તંયેવ વાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખમેવ વા. તેન ભિક્ખુનાવાતિ આચરિયુપજ્ઝાયભિક્ખુના એવ.

અનાણત્તિયાતિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ અનાણત્તિયા. ઇમિના આચરિયુપજ્ઝાયેહિ અનાણત્તેન યેન કેનચિ નિવાસનાદીનિ ન કાતબ્બાનીતિ દસ્સેતિ. ભિક્ખુનાતિ આચરિયુપજ્ઝાયભિક્ખુના. તસ્સેવાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સેવ. ઉપજ્ઝાયમૂલકેતિ ઉપજ્ઝાયમૂલકે નિવાસનપારુપને. અયન્તિ વિનિચ્છયો.

તત્થાતિ પબ્બજ્જૂપસમ્પદટ્ઠાને. તેસન્તિ ભિક્ખૂનં. અથાતિ વન્દાપનતો પચ્છા, વન્દાપનસ્સ અનન્તરા વા. ‘‘એવં વદેહી’’તિ પાળિનયનિદસ્સનમુખેન ‘‘યમહં વદામિ, તં વદેહી’’તિ અટ્ઠકથાનયં નિદસ્સેતિ. અથાતિ તદનન્તરં. અસ્સાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ, દાતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. એકપદમ્પીતિ તીસુ વાક્યપદેસુ એકં વાક્યપદમ્પિ, નવસુ વા વિભત્યન્તપદેસુ એકપદમ્પિ. એકક્ખરમ્પીતિ ચતુવીસતક્ખરેસુ એકક્ખરમ્પિ.

એકતો સુદ્ધિયાતિ એકસ્સેવ કમ્મવાચાચરિયસ્સ ઠાનકરણસમ્પત્તિયા સુજ્ઝનેન. ઉભતો સુદ્ધિયાવાતિ ઉભયેસં સરણદાનાચરિયસામણેરાનં સુજ્ઝનેન એવ. ઠાનકરણસમ્પદન્તિ ઉરઆદિટ્ઠાનાનઞ્ચ સંવુતાદિકરણાનઞ્ચ સમ્પદં. વત્તુન્તિ ઠાનકરણસમ્પદં વત્તું. ન સક્કોતીતિ વત્તું ન સક્કોતીતિ યોજના.

ઇમાનીતિ સરણાનિ. ચસદ્દો ઉપન્યાસો, પનસદ્દો પદાલઙ્કારો. એકસમ્બન્ધાનીતિ એકતો સમ્બન્ધાનિ. અનુનાસિકન્તં કત્વા દાનકાલે ‘‘બુદ્ધં’’ઇતિ ‘‘સરણં’’ઇતિ પદાનઞ્ચ ‘‘સરણં’’ઇતિ ‘‘ગચ્છામિ’’ઇતિ પદાનઞ્ચ અન્તરા વિચ્છેદમકત્વા એકસમ્બન્ધમેવ કત્વા દાતબ્બાનીતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા તિણ્ણં પદાનમન્તરા બ્યવધાનસ્સ કસ્સચિ અક્ખરસ્સ અભાવતો. વિચ્છિન્દિત્વાતિ વિચ્છેદં કત્વા. મકારન્તં કત્વા દાનકાલે તિણ્ણં પદાનમન્તરા એકસમ્બન્ધમકત્વા વિચ્છિન્દિત્વા એવ કત્વા દાતબ્બાનીતિ વુત્તં હોતિ. કસ્મા? તિણ્ણં પદાનમન્તરા બ્યવધાનસ્સ નિસ્સરસ્સ મકારસ્સ અત્થિભાવતો. અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તન્તિ વચનં, ‘‘નત્થી’’તિપદે કત્તા, ‘‘ન વુત્ત’’ન્તિપદે કમ્મં. તથાતિ ‘‘અહં ભન્તે બુદ્ધરક્ખિતો’’તિઆદિના આકારેન, અવદન્તસ્સ સરણં ન કુપ્પતિ, બુકારદકારાદીનં બ્યઞ્જનાનં ઠાનકરણસમ્પદં હાપેન્તસ્સેવ સરણં કુપ્પતીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘તિક્ખત્તુ’’ન્તિ ઇમિના સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. તિક્ખત્તુતો અધિકં પન સહસ્સક્ખત્તુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. તત્થાતિ તાસુ પબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ. પરતોતિ પરસ્મિં. સાતિ ઉપસમ્પદા. પબ્બજ્જા પન અનુઞ્ઞાતા એવાતિ સમ્બન્ધો. પરતોપીતિ પિસદ્દો પુબ્બાપેક્ખો. સાતિ પબ્બજ્જા. એત્તાવતાતિ એત્તકેન કેસચ્છેદનકાસાયચ્છાદનસરણદાનેન. હીતિ ફલજોતકો.

એસાતિ એસો સામણેરોતિ અત્થો. ‘‘ગતિમા’’તિ વત્વા તસ્સત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પણ્ડિતજાતિકો’’તિ. અથાતિ એવં સતિ. અસ્સાતિ સામણેરસ્સ. તસ્મિંયેવ ઠાનેતિ સામણેરભૂમિયં ઠિતટ્ઠાનેયેવ. યથા ભગવતા ઉદ્દિટ્ઠાનિ, તથા ઉદ્દિસિતબ્બાનીતિ યોજના. એતન્તિ ‘‘અનુજાનામિ…પે… જાતરૂપ રજતપટિગ્ગહણા વેરમણી’’તિ વચનં.

તન્તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તવચનં. યથાપાળિયાવાતિ એવસદ્દો સન્નિટ્ઠાનત્થો, તેન યથાપાળિયાવ ઉદ્દિસિતબ્બાનિ. યથાપાળિં વિસજ્જેત્વા અઞ્ઞથા એવ ઉદ્દિસિતબ્બાનીતિ વાદં નિવારેતિ. યથાપાળિં વિસજ્જેત્વા અઞ્ઞથા ‘‘પાણાતિપાતા વેરમણિં સિક્ખાપદં સમાદિયામી’’તિ ઉદ્દિસન્તોપિ નિદ્દોસોયેવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તાનીતિ સિક્ખાપદાનિ. યાવાતિ યત્તકં કાલં ન જાનાતિ, ન કુસલો હોતીતિ સમ્બન્ધો. સન્તિકાવચરોયેવાતિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં સમીપે અવચારોવ. અસ્સાતિ સામણેરસ્સ. કપ્પિયાકપ્પિયન્તિ દસસિક્ખાપદવિનિમુત્તં કપ્પિયં પરામાસાદિઞ્ચ અકપ્પિયં અપરામાસાદિઞ્ચ. તેનાપીતિ સામણેરેનાપિ. નાસનઙ્ગાનીતિ લિઙ્ગનાસનઅઙ્ગાનિ. સાધુકં સિક્ખિતબ્બન્તિ સાધુકં અસિક્ખન્તસ્સ લિઙ્ગનાસનઞ્ચ દણ્ડકમ્મનાસનઞ્ચ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૧૦. દુતિયમારકથા

૩૫. મય્હન્તિપદસ્સ ‘‘અનુપ્પત્તા સચ્છિકતા’’તિપદેસુ છટ્ઠીકત્તુભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મયા ખોતિ અત્થો’’તિ. ‘‘અથ વા’’તિઆદિના ‘‘મય્હ’’ન્તિપદસ્સ ‘‘યોનિસો મનસિકારા, યોનિસો સમ્મપ્પધાના’’તિપદેસુ સમ્બન્ધભાવં દસ્સેતિ. ‘‘યોનિસો મનસિકારા, યોનિસો સમ્મપ્પધાના’’તિ એત્થ કારણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘તેન હેતુના’’તિ. ‘‘પુના’’તિઆદિના ‘‘મય્હ’’ન્તિપદં ‘‘યોનિસો મનસિકારા, યોનિસો સમ્મપ્પધાના’’તિપદેસુ સામ્યત્થે સામિભાવેન યોજેત્વા પુન ‘‘અનુપ્પત્તા, સચ્છિકતા’’તિ પદેસુ કત્તુત્થે સામિભાવેન વિભત્તિવિપલ્લાસો કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

૧૧. ભદ્દવગ્ગિયકથા

૩૬. ભદ્દં રૂપઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ એતેસમત્થીતિ ભદ્દકા. વગ્ગબન્ધનં વગ્ગો ઉત્તરપદલોપેન, વગ્ગેન ચરન્તીતિ વગ્ગિયા. ભદ્દકા ચ તે વગ્ગિયા ચાતિ ભદ્દવગ્ગિયા કકારલોપેનાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભદ્દવગ્ગિયા’’તિઆદિ. ‘‘વોકારો નિપાતમત્તો’’તિ ઇમિના તુમ્હસદ્દસ્સ ચ યોવચનસ્સ ચ કારિયભાવં નિવત્તેતિ. હીતિ સચ્ચં. તેતિ ભદ્દવગ્ગિયા. ઇદન્તિ પઞ્ચસીલરક્ખનં. પુબ્બકમ્મન્તિ પુબ્બે ઉપચિતં કુસલકમ્મં.

૧૨. ઉરુવેલપાટિહારિયકથા

૩૮. પરિયાદિયેય્યન્તિ એત્થ દાધાતુસ્સ પરીતિ ચ આતિ ચ ઉપસગ્ગવસેન અભિભવનત્થોતિ આહ ‘‘અભિભવેય્ય’’ન્તિ.

૩૯. પચ્છા પક્ખિત્તાતિ સઙ્ગીતિતો પરં પોત્થકારૂળ્હેહિ ઠપિતાતિ અત્થો.

૪૪. ‘‘એવં વદન્તો વિય ઓણતો’’તિ ઇમિના ‘‘આહરહત્થો’’તિપદસ્સ તદ્ધિતભાવં દસ્સેતિ. વિત્થિણ્ણમુખત્તા મન્દં હીનં અતિમુખમેતાસન્તિ વચનત્થેન અગ્ગિકપાલા મન્દામુખિયોતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘અગ્ગિભાજનાનિ વુચ્ચન્તી’’તિ.

૫૧. યસ્મા યો નાગદમનકાલો ચિરં પતતિ પવત્તતિ, તસ્મા સો ચિરપતિકોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ચિરપતિકા પટ્ઠાય અભિપ્પસન્નાતિ યોજના. ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચિરકાલતો પટ્ઠાયા’’તિ.

૫૨. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘જટામિસ્સ’’ન્તિઆદિપદેસુ. ખારિકાજન્તિ એત્થ કમણ્ડલુઆદિકા તાપસપરિક્ખારા ખારીતિ વુચ્ચન્તિ, ખારિસઙ્ખાતેન ભારેન પૂરિતો કાજો ખારિકાજોતિ અત્થં એકદેસેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખારિભારો’’તિ.

૧૩. બિમ્બિસારસમાગમકથા

૫૫. લટ્ઠિસદ્દો તરુણરુક્ખવાચકો ‘‘અમ્બલટ્ઠિકાય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨), ઇધાપિ તરુણતાલરુક્ખો લટ્ઠિ નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તાલુય્યાને’’તિ. વટરુક્ખેતિ નિગ્રોધરુક્ખે. એત્થ ‘‘વટ’’ઇતિ ઇમિના વટરુક્ખો બહુમૂલત્તા સુટ્ઠું પતિટ્ઠાતીતિ અત્થેન સુપ્પતિટ્ઠો નામાતિ દસ્સેતિ. ‘‘રુક્ખે’’ઇતિ ઇમિના ચેતિયસદ્દો ચેતિયરુક્ખે વત્તતીતિ દસ્સેતિ, દેવાલયઞ્ચ થૂપઞ્ચ નિવત્તેતિ. તસ્સાતિ વટરુક્ખસ્સ. એતન્તિ ‘‘સુપ્પતિટ્ઠે ચેતિયે’’તિ એતં નામં. લોકવોહારવસેન દસસહસ્સસઙ્ખાતે સઙ્ખ્યાવિસેસે નીહરિત્વા યુજ્જિતબ્બન્તિ નિયુતન્તિ વચનત્થેન દસસહસ્સં નિયુતં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકનિયુતં દસસહસ્સાની’’તિ. ‘‘નહુત’’ન્તિપિ પાઠો, સો અયુત્તો નહુતસઙ્ખાતેન સઙ્ખ્યાવિસેસેન મિસ્સીભાવેન પસઙ્ગત્તા. તેસન્તિ દ્વાદસનિયુતાનં બ્રાહ્મણગહપતિકાનં.

‘‘કિસસરીરત્તા’’તિ ઇમિના કિસો કો અત્તા એતેસન્તિ કિસકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. કકારો હેત્થ અત્તવાચકો. ‘‘ઓવાદકો’’તિ ઇમિના ઓવદાનોતિ એત્થ યુપચ્ચયો કત્તુત્થોતિ દસ્સેતિ. ગાથાબન્ધત્તા અકારસ્સ દીઘો. ‘‘અથ વા’’તિઆદિના કિસકો હુત્વા અઞ્ઞે ઓવદાનો કિસકોવદાનોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ઇદન્તિ ઇદં અત્થજાતં, અયમત્થો વા. ત્વં પહાસીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ તુવં. ઇતિ વુત્તં હોતીતિ યોજના.

કામિત્થિયોતિ એકારલોપવસેન સન્ધીતિ આહ ‘‘કામે ઇત્થિયો ચા’’તિ. ઉપચીસૂતિ એત્થ કામખન્ધકિલેસઅભિસઙ્ખારસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ ઉપધીસુ ખન્ધુપધિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખન્ધુપધીસૂ’’તિ.

કોચરહીતિ એત્થ કોસદ્દો ‘‘કો તે બલં મહારાજા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૧૮૮૦) વિય ક્વસદ્દત્થોતિ આહ ‘‘ક્વચરહી’’તિ. નિપાતોયેવેસ.

પદસદ્દસ્સ ચરણપદાદયો નિવત્તેતું વુત્તં ‘‘નિબ્બાનપદ’’ન્તિ. ‘‘સન્તસભાવતાયા’’તિઆદિના સન્તો સભાવો ઇમસ્સ પદસ્સાતિ સન્તં. નત્થિ ઉપધયો એત્થાતિ અનુપધિકં. નત્થિ કિઞ્ચનમેત્થાતિ અકિઞ્ચનં. તીસુ ભવેસુ ન સઞ્જતીતિ અસત્તં. અઞ્ઞથા ન ભવતીતિ અનઞ્ઞથાભાવિ. અઞ્ઞેન કેનચિ ન નેતબ્બન્તિ અનઞ્ઞનેય્યન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તેનાતિ ‘‘સન્ત’’ન્તિઆદિપદેન. મેતિ મમ, મનોતિ સમ્બન્ધો. એત્થ દેવમનુસ્સલોકે મે મનો રતો નામાતિ કિં વક્ખામિ. ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેતીતિ યોજના.

૫૬. તઞ્ચાતિ સાવકભાવઞ્ચ.

૫૭. અસ્સાસકાતિ એત્થ આપુબ્બો સાસધાતુ આપુબ્બ સિસધાતુના સદિસો, ‘‘મે’’તિ છટ્ઠીયોગત્તા ણ્વુપચ્ચયો ચ ભાવત્થોતિ આહ ‘‘આસિસના’’તિ. ‘‘પત્થના’’તિ ઇમિના આપુબ્બસિસધાતુયા અત્થં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. તત્થાતિ રતનત્તયે. નિચ્છયગમનમેવાતિ ‘‘સરણ’’ઇતિનિચ્છયેન જાનનમેવ ગતો. અત્તસન્નિય્યાતનન્તિ અત્તનો અત્તાનં રતનત્તયે સન્નિય્યાતનં. ઇમિના અત્તસન્નિય્યાતન, પણિપાત, તપ્પરાયન, સિસ્સભાવૂપગમનસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ સરણગમનેસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૫૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૫૬; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૧.સરણગમનગમકવિભાવના) અત્તસન્નિય્યાતનસરણગમનં દીપેતિ. અયન્તિ બિમ્બિસારો રાજા. તન્તિ નિયતસરણતં. પણિપાતગમનઞ્ચાતિ એત્થ પણીતિ કરો. યથા હિ પાદપદસદ્દા દીઘરસ્સવસેન હુત્વા ચરણં વદન્તિ, એવં પાણિપણિસદ્દા કરં વદન્તિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘પણીતિ કરો’’તિ. પતનં પાતો, પણિનો પાતો પણિપાતો. અત્થતો અઞ્જલિપણમનન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ ગમનઞ્ચ ગચ્છન્તોતિ અત્થો. ઇમિના પણિપાતસરણગમનં દીપેતિ. ચસદ્દો ‘‘પાકટ’’ન્તિ એત્થાપિ યોજેતબ્બો. પાકટઞ્ચ કરોન્તોતિ હિ અત્થો.

૫૮. સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણોતિ એત્થ સિઙ્ગીસઙ્ખાતો નિક્ખો સિઙ્ગીનિક્ખો, તેન સમાનો વણ્ણો એતસ્સાતિ સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સિઙ્ગીસુવણ્ણનિક્ખેન સમાનવણ્ણો’’તિ. તત્થ ‘‘સુવણ્ણ’’ઇતિપદેન નિક્ખસદ્દસ્સ સુવણ્ણત્થં દસ્સેતિ, પઞ્ચસુવણ્ણાદયો અત્થે નિવત્તેતિ. ‘‘સમાન’’ઇતિપદેન સવણ્ણોતિ એત્થ સકારો સમાનસદ્દસ્સેવ કારિયોતિ દસ્સેતિ. સબ્બેસૂતિ અખિલેસુ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયેસુ. દન્તોતિ દમિતો. ઇન્દ્રિયસંવરોતિ વુત્તં હોતિ. તમેવત્થં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ.

૫૯. ઓણીતો પત્તતો પાણિ યેનાતિ ઓણીતપત્તપાણીતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પત્તતો ચા’’તિઆદિ. ‘‘અપનીતપાણિ’’ન્તિ ઇમિના ઓણીતસદ્દો અપનીતત્થો, પાણિસદ્દેન ચ સમ્બન્ધિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘સલ્લક્ખેત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘ભગવન્ત’’ન્તિ ઇમં કમ્મં ‘‘સલ્લક્ખેત્વા’’તિ પાઠસેસેન યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. એકમન્તન્તિ એત્થ અન્તસદ્દો સમીપદેસત્થો, કોટિદેસત્થો વા હોતિ, ઉપયોગવચનઞ્ચ ભુમ્મત્થે હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકસ્મિં પદેસે’’તિ. અત્થિકપયોગે કરણસ્સ સમ્ભવતો આહ ‘‘બુદ્ધાભિવાદનગમનેન વા ધમ્મસ્સવનગમનેન વા’’તિ. અપ્પાકિણ્ણન્તિ એત્થ અપ્પસદ્દો પટિસેધત્થોતિ આહ ‘‘અનાકિણ્ણ’’ન્તિ. ‘‘અબ્બોકિણ્ણ’’ન્તિપિ પાઠો. અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ એત્થ ‘‘અપ્પસદ્દ’’ન્તિપદેન વચનસદ્દસ્સ ગહિતત્તા ઇમિના પારિસેસનયેન નગરનિગ્ઘોસસદ્દોયેવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘નગરનિગ્ઘોસસદ્દેન અપ્પનિગ્ઘોસ’’ન્તિ. તીસુ પાઠેસુ પઠમેન પાઠેન જનસ્સ વાતો જનવાતો, તેન વિરહિતં વિજનવાતન્તિ વિકપ્પં દસ્સેતિ. દુતિયેન જનસ્સ વાદો જનવાદો, તેન વિરહિતં વિજનવાદન્તિ વિકપ્પં દસ્સેતિ. તતિયેન જનસ્સ પાતો સઞ્ચરણં જનપાતો, તેન વિરહિતં વિજનપાતન્તિ વિકપ્પં દસ્સેતિ. રહસ્સં કરીયતિ એત્થાતિ રાહસ્સેય્યકં. મનુસ્સાનં રાહસ્સેય્યકં મનુસ્સરાહસ્સેય્યકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ ‘‘મનુસ્સાન’’ન્તિઆદિના.

૧૪. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાન પબ્બજ્જાકથા

૬૦. ‘‘તેતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના. અગમંસુ કિરાતિ યોજના. તત્રાતિ ગિરગ્ગસમજ્જે. અથાતિ પરિવિતક્કનાનન્તરં. તસ્સાતિ સઞ્ચયસ્સ. પારન્તિ પરતીરં. એત્થાતિ તુમ્હાકં વાદે. ઇદન્તિ અયં વાદો એત્તકોયેવાતિ અત્થો. યોતિ યો કોચિ. ત્વઞ્ચ અહઞ્ચ અમ્હે, તેસુ. નામતુમ્હસઙ્ખાતેસુ હિ તીસુ સદ્દેસુ એકસેસેન કત્તબ્બેસુ પચ્છિમસ્સેવ એકસેસો કાતબ્બો. તેનાતિ કતિકકરણહેતુના.

સંખેપેન વુત્તં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિ. અત્થીકેહીતિ અમતેન અત્થિકેહિ. ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગન્તિ અમતસ્સ મગ્ગો ઉપગન્ત્વા ઞાતો. ઞાતો ચેવ ઉપગતો ચાતિ સહ ઉપસગ્ગેન પદં પરિવત્તિત્વા અત્થં કથેન્તો ઉપસગ્ગત્થો ચ ધાતુત્થો ચ વિસુંયેવ હોતીતિ ઞાપેતિ. અત્થિકેહિ અમ્હેહિ ઉપઞ્ઞાતં નિબ્બાનં મગ્ગં મગ્ગન્તો અનુબન્ધેય્યન્તિ વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણેહિ ઉપગન્ત્વા ઞાતબ્બન્તિ ઉપઞ્ઞાતં નિબ્બાનં. મગ્ગધાથુયા અન્વેસનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિયેસન્તો’’તિ.

સારિપુત્તોપિ પઞ્હં પુચ્છીતિ સમ્બન્ધો. કમણ્ડલુતોતિ કુણ્ડિકતો. અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અકથનેન અન્તરે વિવરં પટિસન્દહતીતિ પટિસન્ધારો, તં. એત્થાતિ ‘‘ન ત્યાહં સક્કોમી’’તિપદે. અધિપ્પાયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. એત્તકન્તિ એત્તકં પઞ્હં. ઇમસ્સાતિ પરિબ્બાજકસ્સ. અવિસયભાવન્તિ અત્તનો અવિસયભાવં.

હેતું પટિચ્ચ ભવન્તીતિ હેતુપ્પભવાતિ વચનત્થેન પઞ્ચક્ખન્ધા હેતુપ્પભવા નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘હેતુપ્પભવા નામ પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ. તેનાતિ ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ પદેન. અસ્સાતિ સારિપુત્તપરિબ્બાજકસ્સ. ‘‘તેસં હેતુ નામ સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના હિનોતિ એતસ્મા ફલન્તિ હેતૂતિ વચનત્થેન સમુદયસચ્ચં હેતુ નામાતિ દસ્સેતિ. તઞ્ચાતિ સમુદયસચ્ચઞ્ચ. તેસન્તિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઉભિન્નમ્પિ સચ્ચાન’’ન્તિ. અપવત્તિવસેન નિરુજ્ઝતિ એત્થાતિ નિરોધો. તઞ્ચાતિ નિરોધઞ્ચ. તેનાતિ ‘‘તેસઞ્ચ યો નિરોધો’’તિપદેન. અસ્સાતિ સારિપુત્તપરિબ્બાજકસ્સ. એત્થાતિ ઇમિસ્સં ગાથાયં, ચતૂસુ સચ્ચેસુ વા. નયતોતિ નાનન્તરિકનયતો, અવિનાભાવનયતો વા, નેત્તિદેસનાહારનયતો વા. તમેવત્થં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘નિરોધે હી’’તિઆદિ. એકદેસસરૂપેકસેસનયેન વા મગ્ગસચ્ચં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. નિરોધો ચ નિરોધૂપાયો ચ નિરોધોતિ એકદેસસરૂપેકસેસો કાતબ્બો. તેસઞ્ચાતિ એત્થ અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થેન ચસદ્દેન મગ્ગસચ્ચં ગહેતબ્બન્તિપિ વદન્તિ. અયં નયો અટ્ઠકથાયં ન વુત્તો. તમેવત્થન્તિ ચતુસચ્ચસઙ્ખાતં તમેવત્થં. પટિપાદેન્તોતિ નિગમેન્તો.

‘‘સચેપી’’તિ ઇમિના યદીતિ પદસ્સત્થં વણ્ણેતિ. ‘‘એત્તકમેવા’’તિ ઇમિના તાવદેવાતિ પદસ્સત્થં વણ્ણેતિ. ‘‘ઇતો ઉત્તરિ નત્થી’’તિ ઇમિના એવકારસ્સ ફલં દસ્સેતિ. ઇતોતિ સોતાપત્તિફલતો. ‘‘ઇદં…પે… પત્તબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘એત્તકમેવા’’તિ પદસ્સ અત્થસરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘એસો એવ ધમ્મો’’તિ ઇમિના ‘‘એસેવ ધમ્મો’’તિપદસ્સ અત્થં વણ્ણેતિ. પચ્ચબ્યત્થાતિ પતિઅવપુબ્બો ઇધાતુ પટિવિદ્ધત્થોતિ આહ ‘‘પટિવિદ્ધત્થા’’તિ. તુમ્હેહીતિ અસ્સજિત્થેરં સન્ધાયાહ. ઇમિના ‘‘પચ્ચબ્યત્થા’’તિ એત્થ હિય્યત્તનીપરસ્સપદમજ્ઝિમપુરિસબહુવચનત્થવિભત્તિં દીપેતિ. કપ્પનહુતેહીતિ કપ્પાનં નહુતેહિ, કોટિપકોટિસતસહસ્સાનં સતેહિ નહુતેહીતિ અત્થો. અબ્ભતીતન્તિ અભિઅતીતં. અમ્હેહિ અદિટ્ઠમેવ હુત્વા અતિક્કમાપિતન્તિ અત્થો.

૬૨. આરમ્મણભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ગમ્ભીરત્તા આરમ્મણિકભૂતં ઞાણમ્પિ ગમ્ભીરમેવાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ગમ્ભીરસ્સ ચ ઞાણસ્સા’’તિ. યથા હિ સણ્હવત્થસ્સ સિબ્બનત્થાય સણ્હસૂચિ અધિપ્પેતાતિ. ઉપધીનં સમ્મા ખયટ્ઠેન નિબ્બાનં ઉપધિસઙ્ખયં નામાતિ આહ ‘‘ઉપધિસઙ્ખયેતિ નિબ્બાને’’તિ. તદારમ્મણાયાતિ તંનિબ્બાનારમ્મણાય. વિમુત્તિયાતિ ફલવિમુત્તિયા. સાવકપારમીઞાણેતિ અગ્ગસાવકપારમીઞાણે. તેસૂતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેસુ. અડ્ઢમાસેન અરહત્તે પતિટ્ઠિતોતિ સમ્બન્ધો.

અતીતેતિ કપ્પસતસહસ્સાધિકે અસઙ્ખ્યેય્યમત્થકે. તસ્સાતિ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે અગ્ગસાવકભાવં પત્થેસીતિ યોજના. અસ્સમેતિ મુનીનં ઠાને. તઞ્હિ આ કોધં, આ ભુસો વા રાગાદયો સમેન્તિ એત્થાતિ અસ્સમોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં. પત્થયિત્વા ચ પેસેસીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ નીલુપ્પલમણ્ડપે. તેસૂતિ તાપસસેટ્ઠીસુ.

૬૩. યેસન્તિ કુલાનં. ‘‘વિધવભાવાયા’’તિ ઇમિના વિધવાય ભાવો વેધબ્યન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વિધવાતિ ચ પતિસુઞ્ઞા. સા હિ ધવેન વિગતાતિ ‘‘વિધવા’’તિ ચ, વિગતો ધવો ઇમિસ્સાતિ ‘‘વિધવા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. ઉભયેનાપીતિ પુત્તપબ્બજ્જપતિપબ્બજ્જસઙ્ખાતેન દુવિધેનપિ.

સઞ્ચયાનીતિ એત્થ નિસ્સયૂપચારેન નિસ્સયે નિસ્સિતૂપચારો હોતીતિ આહ ‘‘સઞ્ચયસ્સ અન્તેવાસિકાની’’તિ. અથ વા ણપચ્ચયો તસ્સેદમત્થે હોતીતિ આહ ‘‘સઞ્ચયસ્સ અન્તેવાસિકાની’’તિ. ‘‘મગધાન’’ન્તિ બહુવચનવસેન વુત્તત્તા જનપદસ્સ નામન્તિ આહ ‘‘મગધાનં જનપદસ્સા’’તિ. ગિરિબ્બજન્તિ એત્થ વજો વિયાતિ વજો, ગિરિ. વજસદિસો ગિરિ એત્થાતિ ગિરિબ્બજં પદહેટ્ઠુપરિયવસેન, નગરં. ‘‘મહાવીરિયવન્તો’’તિ ઇમિના મહન્તો વીરો એતેસં તથાગતાનન્તિ મહાવીરાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ધમ્મેન નયમાનાનં કા ઉસૂયા વિજાનતન્તિ એત્થ કચ્ચાયનનયેન (કચ્ચાયને ૨૭૭ સુત્તે) ઉસૂયપયોગે સમ્પદાનં હોતીતિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘ભુમ્મત્થે સામિવચનં, ઉપયોગત્થે વા’’તિ. વિજાનન્તાનન્તિ વિજાનન્તેસુ તથાગતેસુ, વિજાનન્તે વા.

૧૫. ઉપજ્ઝાયવત્તકથા

૬૪. અનુપજ્ઝાયકાતિ એત્થ વજ્જાવજ્જં ઉપગન્ત્વા ઝાયતીતિ ઉપજ્ઝાયો, સો નત્થિ એતેસન્તિ અનુપજ્ઝાયકાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વજ્જાવજ્જ’’ન્તિઆદિ. ‘‘પિણ્ડાય ચરણકપત્ત’’ન્તિ ઇમિના પિણ્ડાય ઉદ્દિસ્સ, ઉટ્ઠહિત્વા વા તિટ્ઠતિ અનેનાતિ ઉત્તિટ્ઠો, સોયેવ પત્તો ઉત્તિટ્ઠપત્તોતિ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઉત્તિટ્ઠે ન પમજ્જેય્યા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૬૮) પન પિણ્ડાય ચરણં ‘‘ઉત્તિટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા તત્થ પિણ્ડાય ઉદ્દિસ્સ, ઉટ્ઠહિત્વા વા તિટ્ઠનં ઉત્તિટ્ઠન્તિ વચનત્થો કાતબ્બો. ‘‘પિણ્ડાય ચરણપત્ત’’ન્તિ ઇદં વચનં ‘‘તસ્મિઞ્હિ મનુસ્સા ઉચ્છિટ્ઠસઞ્ઞિનો’’તિપદં લઙ્ઘિત્વા ‘‘તસ્મા ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ વુત્ત’’ન્તિપદેન યોજેતબ્બં, તસ્મા પિણ્ડાય ચરણકપત્તત્તા ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ વુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્મિં મનુસ્સા કિંસઞ્ઞિનોતિ આહ ‘‘તસ્મિઞ્હિ મનુસ્સા ઉચ્છિટ્ઠસઞ્ઞિનો’’તિ. તસ્મિઞ્હિ તસ્મિં એવ ઉત્તિટ્ઠપત્તે પબ્બજિતાનં પરિભોગભાવેન મનુસ્સેહિ અવસજ્જિતબ્બત્તા, અવછડ્ડેતબ્બત્તા વા મનુસ્સા ઉચ્છિટ્ઠસઞ્ઞિનો હોન્તીતિ યોજના. પબ્બજિતાનં પિણ્ડાય ચરણકપત્તત્તા ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ વુત્તં, મનુસ્સાનં પન અવસજ્જિતપત્તત્તા ઉચ્છિટ્ઠપત્તન્તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ઉત્તિટ્ઠ પત્તન્તિપદં વાક્યમેવ, ન સમાસોતિપિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. ‘‘ઉટ્ઠહિત્વા’’તિ ઇમિના ઉત્તિટ્ઠાતિ એત્થ ત્વાલોપોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ગહેતુ’’ન્તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. ગેહસિતપેમવસેનાતિ ગેહે નિસ્સિતપેમવસેન, મેત્તાપુબ્બઙ્ગમપેમવસેનાતિ અત્થો. સગારવા હુત્વા સપ્પતિસ્સા હુત્વા વિહરન્તાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ. ‘‘સભાગજીવિકા’’તિ ઇમિના સભાગવુત્તિકાતિ એત્થ વુત્તિસદ્દો જીવિકત્થોયેવ, ન વિવરણાદ્યત્થોતિ દસ્સેતિ. ઉપજ્ઝાયભાવં સમ્પટિચ્છતિ એતેહીતિ ઉપજ્ઝાયભાવસમ્પટિચ્છનાનિ, તાનિયેવ વેવચનાનિ ઉપજ્ઝાયભાવસમ્પટિચ્છનવેવચનાનિ. તિક્ખત્તુન્તિ ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, સકિમ્પિ વટ્ટતિયેવ. પદસ્સ વસેન વિઞ્ઞાપેતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. એત્થાતિ ઉપજ્ઝાયગહણટ્ઠાને. યદિદં વાચાય વા સાવનં, યદિદં કાયેન વા અત્થવિઞ્ઞાપનં અત્થિ, ઇદમેવ સાવનઅત્થવિઞ્ઞાપનમેવ ઉપજ્ઝાયગહણન્તિ યોજના. સાધૂતિ સમ્પટિચ્છનન્તિ ઉપજ્ઝાયેન પઞ્ચસુ પદેસુ યસ્મિં કિસ્મિંચિ વુત્તે સદ્ધિવિહારિકસ્સ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છનં. તન્તિ કેસઞ્ચિ વચનં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એત્થાતિ ઉપજ્ઝાયગહણે. ‘‘ન સમ્પટિચ્છનં અઙ્ગ’’ન્તિ ઇમિના આયાચનદાનાનિયેવ અઙ્ગાનિ નામાતિ દસ્સેતિ. સદ્ધિવિહારિકેનાપિ ઞાતુન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિના પદેનાતિ ‘‘સાધૂ’’તિ ઇમિના પદેન.

તત્રાયં સમ્માવત્તનાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘યં વુત્તં સમ્મા વત્તિતબ્બ’’ન્તિ. ઇમિના કિરિયાવિસયભાવમેવ દીપેતિ, ન દબ્બવિસયભાવં. અયન્તિ વુચ્ચમાના. અસ્સાતિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ. ધોતપાદપરિહરણત્થાયાતિ ધોતસ્સ પાદસ્સ પંસુમક્ખનાદીનં પરિહરણત્થાય. તાતિ ઉપાહનાયો. કાલસ્સેવાતિ પચ્ચૂસકાલતોયેવ, નિસ્સક્કત્થે ચેતં સામિવચનં. તતોતિ તેહિ તીહિ દન્તકટ્ઠેહિ, વિભત્તઅપાદાનમેતં. તેસુ વા તીસુ દન્તકટ્ઠેસુ. યન્તિ યં દન્તકટ્ઠં. અથાતિ તસ્મિં ગહણે.

તતોતિ સીતુણ્હોદકેહિ, સીતુણ્હોદકેસુ વા. વળઞ્જેતીતિ પરિભુઞ્જતિ. ઉદકન્તિ મુખધોવનોદકં. ‘‘વચ્ચકુટિતો’’તિ ઇમિના પસ્સાવકુટીપિ ગહેતબ્બા. એવન્તિ સમ્મજ્જિયમાને. અસુઞ્ઞન્તિ જનસદ્દતો અતુચ્છં. આસનન્તિ થેરસ્સ આસનં. તસ્મિન્તિ આસને. નિસિન્નસ્સ થેરસ્સ વત્તં કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ઉક્લાપો અસ્મિં દેસે અત્થીતિ ઉક્લાપોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કેનચિ કચવરેન સંકિણ્ણો’’તિ. એત્થ ચ સઙ્કારો ઉચ્છિટ્ઠો કલાપો સમૂહો ઉક્લાપોતિ વચનત્થેન ઉક્લાપોતિ વુચ્ચતિ. કચીયતિ બન્ધીયતિ અસ્મિં દેસેતિ કચો, સો વરીયતિ ઇચ્છીયતિ અનેનાતિ કચવરોતિ વચનત્થેન કચવરોતિ વુચ્ચતિ. હત્થેનપીતિ એત્થ પિસદ્દો પિલોતિકેનપીતિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

એકતો કત્વાતિ એકતો સમાનપટલં કત્વા. કસ્મા સઙ્ઘાટીતિ આહ ‘‘સબ્બં હી’’તિઆદિ. ‘‘સઙ્ઘટિતત્તા’’તિ ઇમિના સંહરિતબ્બાતિ સઙ્ઘાટીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તં ઉપજ્ઝાયં સંપાપુણાતીતિ યોજના. એકેન વા પદવીતિહારેનાતિ સમ્બન્ધો. પત્તોયેવ ઉણ્હભારિકેસુ પરિયાપન્નોતિ પત્તપરિયાપન્નો, પત્તે પરિયાપન્નો યાગુઆદિકો પત્તપરિયાપન્નોતિપિ યુજ્જતિયેવ. ભિક્ખાચારેતિ ભિક્ખાચારટ્ઠાને. યાગુયા વા લદ્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ. સો પત્તોતિ ઉણ્હાદીસુ પરિયાપન્નો સો પત્તો. અઞ્ઞત્ર વાતિ આરામાદીસુ વા. તસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ. વચને અનિટ્ઠિતેતિ સમ્બન્ધો. ઇતો પટ્ઠાયાતિ ‘‘ન ઉપજ્ઝાયસ્સ ભણમાનસ્સા’’તિ એત્થ વુત્તનકારતો પટ્ઠાય. ઇમિના હેટ્ઠા વુત્તેસુ ‘‘નાતિદૂરે ગન્તબ્બ’’ન્તિઆદીસુ નકારપટિસિદ્ધેસુ આપત્તિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. યત્થ કત્થચીતિ ‘‘ન ચ ઉણ્હે ચીવરં નિદહિતબ્બ’’ન્તિઆદીસુ યેસુ કેસુચિ. અયન્તિ દુક્કટાપત્તિ. હીતિ સચ્ચં. આપત્તિસામન્તાતિ એત્થ આપત્તિયા સામન્તા આપત્તિસામન્તાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આપત્તિયા આસન્ન’’ન્તિ. ‘‘આસન્ન’’ન્તિ ઇમિના સામન્તાસદ્દસ્સ આસન્નવેવચનતઞ્ચ ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચનતઞ્ચ દસ્સેતિ. ઈદિસં વચનં ભન્તે વત્તું વટ્ટતિ નામાતિ યોજના.

ગામતો પઠમતરન્તિ ગામતો ઉપજ્ઝાયસ્સ પઠમતરં. તેનેવાતિ ઉપજ્ઝાયેનેવ. નિવત્તન્તેન સદ્ધિવિહારિકેનાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તિન્ત’’ન્તિ વત્વા તમેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સેદગ્ગહિત’’ન્તિ. ઇમિના સેદેન સીદતીતિ સિન્નન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અતિરેકં કત્વા’’તિ ઇમિના ઉસ્સારેત્વાતિપદસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ, ઉદ્ધં ઉદ્ધં સારેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પચ્છિમવાક્યસ્સ પુબ્બવાક્યકારણભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘કિં કારણા’’તિ. મજ્ઝે ભઙ્ગસ્સ દોસં આવિકરોન્તો આહ ‘‘સમં કત્વા’’તિઆદિ. તતોતિ સમં કત્વા સંહરણતો, નિચ્ચં ભિજ્જમાનન્તિ સમ્બન્ધો. મજ્ઝે ભઙ્ગતો વા, દુબ્બલન્તિ સમ્બન્ધો. એતન્તિ ‘‘ચતુરઙ્ગુલં કણ્ણં ઉસ્સારેત્વા’’તિ એતં વચનં. યથાતિ યેનાકારેન સંહરિયમાનેતિ સમ્બન્ધો. ચીવરભોગસ્સ ઓરો અન્તો ઓભોગોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કાયબન્ધન’’ન્તિઆદિ.

યોતિ ઉપજ્ઝાયો. ‘‘ગામેયેવા’’તિ વત્વા તમેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અન્તરઘરે વા પટિક્કમને વા’’તિ. પટિક્કમને વાતિ ભોજનસાલાયં વા. તસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ. લદ્ધા ભિક્ખા યેનાતિ લદ્ધભિક્ખો, તસ્સ વા. પિણ્ડપાતો હોતીતિ યોજના. તસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ. પિણ્ડપાતો ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. અત્તના લદ્ધોપીતિ પિસદ્દો ઉપજ્ઝાયેન લદ્ધોપીતિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. આહરિયતૂતિ એત્થ તુવિભત્તિ પુચ્છાયં હોતિ, આહરિયતુ કિન્તિ અત્થો. કાલોતિ ભોજનકાલો. ભુઞ્જિત્થાતિ ભુત્તો, તસ્મિં સતીતિ સમ્બન્ધો. ઉપકટ્ઠોતિ મજ્ઝન્હિકસ્સ આસન્નો.

અનન્તરહિતાયાતિ એત્થ અન્તરધાયતીતિ અન્તરહિતો, તટ્ટિકચમ્મખણ્ડાદિ, નત્થિ અન્તરહિતો એતસ્મિં પત્તભૂમીનમન્તરેતિ અનન્તરહિતોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનત્થતાયા’’તિ. કાળવણ્ણકતા વા સુધાબદ્ધા વા નિરજમત્તિકા હોતીતિ યોજના. તન્તિ પત્તં. ધોતવાલિકાયપીતિ સુદ્ધવાલિકાયપિ. તત્થાતિ પંસુરજસક્ખરાદીસુ. પુન તત્થાતિ પણ્ણાધારકેસુ. ઇદં વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અભિમુખેનાતિ અત્તનો અભિમુખેન. સણિકન્તિ સિન્નં. અન્તે પનાતિ ચીવરસ્સ કોટિયં પન. નિક્ખિપન્તસ્સ સદ્ધિવિહારિકસ્સ ચીવરસ્સ ભોગોતિ યોજના.

ચુણ્ણં સન્નેતબ્બન્તિ એત્થ ચુણ્ણસમોધાનેન નેતબ્બન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પિણ્ડિ કાતબ્બા’’તિ. ‘‘એકસ્મિં નિદ્ધૂમે ઠાને’’તિ ઇમિના એકમન્તન્તિ એત્થ એકસ્મિં અન્તે ઠાનેતિ અત્થં દસ્સેતિ. જન્તાઘરેતિ અગ્ગિસાલાયં. સા હિ જલતિ દિબ્બતિ અગ્ગિ એત્થાતિ જન્તા, જનેતિ સરીરસેદમેત્થાતિ વા જન્તા, સા એવ ઘરં જન્તાઘરન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં. પરિપૂજાવસેન કરીયતીતિ પરિકમ્મન્તિ અત્થેન અઙ્ગારદાનાદિકં પરિકમ્મં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિકમ્મં નામા’’તિઆદિ.

‘‘ન કેનચિ ગેલઞ્ઞેના’’તિઆદિના ઉસ્સહનસ્સ કારણં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. અગિલાનેન સટ્ઠિવસ્સેન સદ્ધિવિહારિકેનાપિ કાતબ્બન્તિ યોજના. અનાદરેનાતિ વત્તકરણસ્સ અનાદરેન. નકારપટિસંયુત્તેસૂતિ પટિસેધવાચકેન નકારેન પટિસંયુત્તેસુ. પદેસૂતિ ‘‘ન ઉપજ્ઝાયસ્સ ભણમાનસ્સ અન્તરન્તરા કથા ઓપાતેતબ્બા’’તિઆદીસુ વાક્યેસુ. ભૂમિયન્તિ ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં ભિત્તિયમ્પિ અપટિઘંસિતબ્બત્તા. ‘‘પિઠસઙ્ઘાટઞ્ચા’’તિ ઇમિના કવાટપીળન્તિ એત્થ પીઠસદ્દેન પિઠસઙ્ઘાટં વુચ્ચતિ ઉત્તરપદલોપવસેન વા એકદેસવોહારવસેન વાતિ દસ્સેતિ. ‘‘અચ્છુપન્તેના’’તિ ઇમિના અપ્પટિઘંસન્તેનાતિ એત્થ ઘંસધાતુયા અત્થં દસ્સેતિ. સમ્મા તાયતિ અત્તાનઞ્ચ પરઞ્ચ અનેનાતિ સન્તાનં, તમેવ સન્તાનકન્તિ અત્થેન કીટકુલાવકમક્કટકસુત્તાદિ સન્તાનકં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સન્તાનક’’ન્તિઆદિ. ઉલ્લોકતોતિ વિતાનતો. તઞ્હિ ઉદ્ધં લુચીયતે બન્ધીયતેતિ ઉલ્લોકન્તિ વુચ્ચતિ, ચકારસ્સ કકારમકત્વા ‘‘ઉલ્લોચ’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ. તોસદ્દેન આકારસ્સ સ્માવચનસ્સ કારિયભાવં દસ્સેતિ. અપહરિતબ્બન્તિ અપનેતબ્બં. ‘‘અવહરિતબ્બ’’ન્તિપિ પાઠો, હેટ્ઠા હરિતબ્બં પાતેતબ્બન્તિ અત્થો.

આલોકસન્ધિભાગાતિ એત્થ ભાગસદ્દસ્સ દ્વન્દતો પરત્તા પુબ્બપદેસુપિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘આલોકસન્ધિભાગા ચ કણ્ણભાગા ચા’’તિ. તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તરબાહિરા’’તિઆદિ. ‘‘વાતપાનકવાટકાની’’તિ ઇમિના આલોકસન્ધિસદ્દસ્સ વાતપાનકવાટકપરિયાયભાવં દસ્સેતિ. ‘‘કોણા’’તિ ઇમિના કણ્ણસદ્દસ્સ કોણવેવચનભાવં દસ્સેતિ.

‘‘યથા પઠમ’’ન્તિઆદિના પઠમપઞ્ઞત્તમેવ પઞ્ઞપેતબ્બં, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેતિ. ઇદં પતિરૂપં પઠમપઞ્ઞત્તં સન્ધાય વુત્તં. પઠમપઞ્ઞત્તે અપતિરૂપે અઞ્ઞથાપિ પઞ્ઞપેતબ્બં. એતદત્થમેવાતિ યથાપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેતબ્બસ્સ અત્થાય એવ. સચે પઞ્ઞત્તં અહોસિ, એવં સતીતિ યોજના. ઇદન્તિ ભિત્તિં મોચેત્વા પઞ્ઞાપનં. કટેસુ કિળઞ્જેસુ સારત્તા ઉત્તમત્તા કટસારકોતિ વુચ્ચતિ. નિવત્તેત્વાતિ સંહરિત્વા. પુરત્થિમાતિ એત્થ યકારલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પુરત્થિમાયા’’તિ.

વૂપકાસેતબ્બોતિ એત્થ કસધાતુ ગત્યત્થોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞત્થ નેતબ્બો’’તિ. ઉપજ્ઝાયં ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ ગન્તબ્બોતિ અત્થો. અઞ્ઞત્થાતિ અઞ્ઞં ઠાનં. વિવેચેતબ્બન્તિ એત્થ દિટ્ઠિગતતો ઉપજ્ઝાયં વિવેચેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસ્સજ્જાપેતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘અઞ્ઞો વત્તબ્બો’’તિ વત્વા તસ્સ આકારં દસ્સેતિ ‘‘થેર’’ન્તિઆદિના. સો સો ભિક્ખુ યાચિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞેન દાપેતબ્બોતિ અત્તના અઞ્ઞેન ભિક્ખુના ઉપજ્ઝાયસ્સ પરિવાસો દાપેતબ્બોતિ અત્થો. કિન્તિ નુ ખોતિ કેન એવ ઉપાયેન દદેય્ય નુખોતિ અત્થો. ઇતિસદ્દો હિ અવધારણત્થો. અટ્ઠકથાયપિ ઇમમેવ નયં દસ્સેતિ ‘‘કેન નુ ખો ઉપાયેના’’તિ ઇમિના. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘કિન્તિ નુ ખો પટિકસ્સેય્યા’’તિઆદિવાક્યેસુ. સત્તસુ કમ્મેસુ તિવિધસ્સ ઉક્ખેપનીયકમ્મસ્સ ગરુકત્તા વુત્તં ‘‘ઉક્ખેપનીયં અકત્વા’’તિ. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તેન હી’’તિઆદિ.

તેન સદ્ધિવિહારિકેન યાચિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સચે કરોન્તિયેવાતિ ભિક્ખૂ સચે કમ્મં કરોન્તિયેવ. પુન સચે કરોન્તિયેવાતિ ભિક્ખૂ સચે ઉક્ખેપનીયકમ્મં કરોન્તિયેવ. અથાતિ તસ્મિં કમ્મે કતે. ઇતીતિ એવં યાચનેન. નન્તિ તં ઉપજ્ઝાયં.

સમ્પરિવત્તકન્તિ એત્થ ‘‘પિણ્ડુક્ખેપક’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૨૦) વિય સમ્પરિવત્તકન્તિપદં કિરિયાવિસેસનં, કપચ્ચયો ચ વિચ્છત્થોતિ આહ ‘‘સમ્પરિવત્તેત્વા સમ્પરિવત્તેત્વા’’તિ. યદીતિ યાવ. યદિસદ્દો હિ યાવપરિયાયો, તેન વુત્તં ‘‘ન તાવ પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ. યાવ અપ્પમત્તકમ્પિ રજનં ગલતિ, ન તાવ પક્કમિતબ્બન્તિ યોજના. વિસભાગપુગ્ગલેનાતિ વિસભાગેન પુગ્ગલેન કરણભૂતેન. ન ઉપજ્ઝાયં અનાપુચ્છા ગામો પવિસિતબ્બોતિ એત્થ ન અઞ્ઞેનેવ કરણીયેન પવિસિતબ્બો. પિણ્ડાય પન પવિસિતબ્બોતિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘પિણ્ડાય વા’’તિઆદિ. ‘‘અનાપુચ્છિત્વા’’તિ ઇમિના અનાપુચ્છાતિ એત્થ આકારો ત્વાપચ્ચયસ્સ કારિયોતિ દસ્સેતિ. ભિક્ખાચારન્તિ ભિક્ખાય ચરણટ્ઠાનં, ઉપજ્ઝાયેન ગન્તબ્બન્તિ યોજના. પરિવેણન્તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ પરિવેણં. પસ્સતીતિ ઉપજ્ઝાયં પસ્સતિ.

દસ્સનત્થાય વાતિ અસુભદસ્સનત્થાય વા. ઇમિનાપિ વાસત્થાય એવ ન ગન્તબ્બન્તિ આસઙ્કં નિવત્તેતિ. કમ્મન્તિ પક્કમનસ્સ કારણં કમ્મં. અનનુજાનનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યાવતતિય’’ન્તિ. તન્તિ ઉપજ્ઝાયં. અસ્સાતિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ. ‘‘ન સમ્પજ્જતી’’તિ ઇમિના સચે સમ્પજ્જતિ, ન પક્કમિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. કેવલન્તિ વિના ઉદ્દેસાદિસમ્પજ્જનેહિ. એવરૂપે ઉપજ્ઝાયે નિવારેન્તેપીતિ યોજના. ‘‘ગેલઞ્ઞતો’’તિ ઇમિના વુટ્ઠાનસદ્દસ્સ અવધિઅપેક્ખતં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ. અઞ્ઞોતિ અત્તના અઞ્ઞો. તસ્સાતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ.

૧૬. સદ્ધિવિહારિકવત્તકથા

૬૭. સમ્માવત્તનાયં વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉદ્દેસાદીહીતિ આદિસદ્દેન પરિપુચ્છાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. સઙ્ગહસદ્દસ્સ સઙ્ખેપગહણેસુપિ વુત્તિતો ‘‘અનુગ્ગહો’’તિ વુત્તં. અથ વા સમ્મુખા સઙ્ગહો ચ પરમ્મુખા અનુગ્ગહો ચ કાતબ્બો. આમિસેન વા સઙ્ગહો, ધમ્મેન વા અનુગ્ગહો. દિટ્ઠધમ્મિકત્થાય વા સઙ્ગહો, સમ્પરાયિકત્થાય વા અનુગ્ગહો. લોકિયત્થાય વા સઙ્ગહો, લોકુત્તરત્થાય વા અનુગ્ગહો કાતબ્બો. તત્થાતિ યં વુત્તં ‘‘ઉદ્દેસેન પરિપુચ્છાય ઓવાદેન અનુસાસનીયા’’તિ. તત્થ ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસોતિ વચનત્થેન પાળિવાચના ઉદ્દેસો નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્દેસોતિ પાળિવાચના’’તિ. ‘‘પાળિયા અત્થવણ્ણના’’તિ ઇમિના પુનપ્પુનં, સમન્તતો વા પાળિયા અત્થસ્સ પુચ્છનં પરિપુચ્છાતિ અત્થં દસ્સેતિ. વત્થુસ્મિન્તિ ચારિત્તવારિત્તવત્થુસ્મિં. ઇદન્તિ ચારિત્તં. પુન ઇદન્તિ વારિત્તં. ‘‘વચન’’ન્તિ ઇમિના ઓવદનં ઓવાદોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં ‘‘ઇદં કરોહિ, ઇદં મા કરિત્થા’’તિ વચનં અનુસાસની નામાતિ યોજના. ‘‘પુનપ્પુનં વચન’’ન્તિ ઇમિના અનુસાસનીતિ એત્થ અનુસદ્દસ્સ નઉપચ્છિન્નત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તો હોતી’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ન પકતિપત્તો હોતિ, અથ ખો અતિરિત્તપત્તો હોતીતિ આહ ‘‘અતિરેકપત્તો’’તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ ચીવરં હોતી’’તિઆદીસુ પદેસુ. અઞ્ઞોપીતિ પત્તચીવરેહિ અઞ્ઞોપિ. સમણપરિક્ખારોતિ છત્તુપાહનાદિ સમણપરિક્ખારો. ઇધાતિ સદ્ધિવિહારિકવત્તે. નયેનાતિ ઞાયેન. ઉપ્પજ્જમાનઉપાયપરિયેસનન્તિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ, ઉપ્પજ્જમાનત્થાય વા ઉપાયસ્સ પરિયેસનં. ઇતોતિ ‘‘કિન્તિ નુ ખો સદ્ધિવિહારિકસ્સ પરિક્ખારો ઉપ્પજ્જિયેથા’’તિ પાળિતો. ચીવરં રજન્તેનાતિ એત્થ રજન્તેન ઉપજ્ઝાયેનાતિ અત્થો ન દટ્ઠબ્બો, સદ્ધિવિહારિકેનાતિ અત્થો એવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપજ્ઝાયતો ઉપાયં સુત્વા રજન્તેના’’તિ. ઉપજ્ઝાયતો ઉપાયન્તિ ઉપજ્ઝાયતો લદ્ધં ઉપાયં.

નસમ્માવત્તનાદિકથા

૬૮. ઉપજ્ઝાયવત્તન્તિ ઉપજ્ઝાયમ્હિ વત્તિતબ્બં વત્તં. સોતિ સદ્ધિવિહારિકો. દુક્કટં આપજ્જતીતિ અસ્સ, સો વા દુક્કટં આપજ્જતીતિ યોજના. પણામેતબ્બોતિ એત્થ પપુબ્બ નમુધાતુ અત્થપકરણાદિવસેન ઇધ અપસાદનત્થોતિ આહ ‘‘અપસાદેતબ્બો’’તિ. અધિમત્તન્તિ અધિકપ્પમાણં. ગેહસિતપેમન્તિ મેત્તાસિનેહં. વુત્તપટિપક્ખનયેનાતિ કણ્હપક્ખે વુત્તેન પટિપક્ખેન નયેન. અલં પણામેતુન્તિ એત્થ અલંસદ્દસ્સ અરહત્થપટિક્ખિત્તેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ અરહત્થોતિ આહ ‘‘યુત્તો પણામેતુ’’ન્તિ.

સાતિસારો હોતીતિ એત્થ પકતિભાવં અતિક્કમિત્વા સરણં પવત્તનં અતિસારો, દોસો. સંવિજ્જતિ સો એતસ્સાતિ સાતિસારોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદોસો હોતી’’તિ. તસ્સત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ. આપત્તિન્તિ દુક્કટાપત્તિં. તન્તિ વત્તં.

તેસન્તિ સદ્ધિવિહારિકાનં. વત્તન્તિ બહુકાનં સદ્ધિવિહારિકાનં વત્તં. સાદિયનં વા…પે… બાલો હોતીતિ એત્થ બાલસ્સ કારણં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સાદિયનં વા અસાદિયનં વા ન જાનાતી’’તિ. સાદિયનસ્સ વા અસાદિયનસ્સ વા અજાનનત્તા બાલો હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અજાનનસ્સ કારણં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘બાલો હોતી’’તિ. બાલત્તા સાદિયનં વા અસાદિયનં વા ન જાનાતીતિ વુત્તં હોતિ. તેસૂતિ બહુકેસુ સદ્ધિવિહારિકેસુ. તસ્સાતિ વત્તસમ્પન્નભિક્ખુસ્સ. તેસન્તિ ઇતરેસં સદ્ધિવિહારિકાનં.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથા

૬૯. કિઞ્ચાપિ આયસ્મા સારિપુત્તો જાનાતીતિ યોજના. ઇમિના ‘‘કિં નુ ખો અજાનન્તો પુચ્છી’’તિ આસઙ્કં નિવારેતિ. ભગવા અનુઞ્ઞાતુકામો હોતીતિ સમ્બન્ધો. પનસદ્દો ગરહત્થો, તથા જાનન્તોપીતિ અત્થો. લહુકન્તિ હેતુઅન્તોગધવિસેસનં. લહુકત્તા પટિક્ખિપિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અસ્સાતિ ભગવતો, અજ્ઝાસયન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અજ્ઝાસયં વિદિત્વા’’તિવચનસ્સ યુત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બુદ્ધાનં હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં. અયઞ્ચાતિ સારિપુત્તત્થેરો ચ. અગ્ગોતિ કોટિઉક્કંસો. સેટ્ઠોતિ પવરો ઉત્તમો.

‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેના’’તિ એત્થ બ્યત્તપટિબલાનં વિસેસં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘બ્યત્તો નામા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સ સાટ્ઠકથં વિનયપિટકવાચુગ્ગતં પવત્તતિ, અયં બ્યત્તો નામાતિ યોજના. તસ્મિન્તિ વિનયપિટકં વાચુગ્ગતભિક્ખુમ્હિ. યસ્સાતિ ભિક્ખુનો. સુગ્ગહિતન્તિ સાટ્ઠકથાય સુટ્ઠુ ગહિતં. અયમ્પીતિ પિસદ્દો પુરિમભિક્ખું અપેક્ખતિ. ઇમસ્મિં અત્થેતિ ઇમસ્મિં વત્થુમ્હિ, ઇમસ્મિં વિસયેતિ અત્થો. બ્યતિરેકાન્વયવસેન પટિબલં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. યો પન ન સક્કોતીતિ સમ્બન્ધો. કસ્માતિ આહ ‘‘કાસસોસસેમ્હાદિના વા’’તિઆદિ. તત્થ કાસો ચ સોસો ચ સેમ્હો ચ, તે આદયો યસ્સ ગેલઞ્ઞસ્સાતિ કાસસોસસેમ્હાદિ, આદિસદ્દેન એળમૂગાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ઓટ્ઠો ચ દન્તો ચ જિવ્હા ચ, તા આદયો યેસં તાલુઆદીનન્તિ ઓટ્ઠદન્તજિવ્હાદયો, તેસં. પદબ્યઞ્જનેહીતિ પદઅક્ખરેહિ. બ્યઞ્જનસદ્દો હેત્થ અક્ખરવાચકો. હાપેતીતિ ગલત્તા હાપેતિ. અઞ્ઞથા વા વત્તબ્બન્તિ અઞ્ઞેન સિથિલાદિના આકારેન વા વત્તબ્બં. અઞ્ઞથા વદતીતિ અઞ્ઞેન ધનિતાદિઆકારેન વદતિ. તબ્બિપરીતોતિ તસ્સ અપટિબલસ્સ વિપરીતો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ જાનાપેતબ્બતો. યન્તિ યં આકારં ધાતુકમ્મમેતં, સઙ્ઘોતિ કારિતકમ્મમેતં. ઇધ કારિતકમ્મં કિતો વદતિ.

૭૧. ઉપસમ્પન્નસમનન્તરાતિ એત્થ ઉપસમ્પન્નસ્સ સમનન્તરાતિ અત્થં નિવારેન્તો આહ ‘‘ઉપસમ્પન્નો હુત્વાવ સમનન્તરા’’તિ. એવસદ્દેન ચિરકાલં નિવત્તેતિ. ઉલ્લુમ્પતૂતિ એત્થ ઉપુબ્બલુપધાતુયા ઉપસગ્ગવસેન વા અત્થાતિસયવસેન વા ધાતૂનમનેકત્થત્તા ઇધ ઉપુબ્બધરધાતુયા અત્થે વત્તતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્ધરતૂ’’તિ. ઉટ્ઠાપેત્વા, ઉક્ખિપિત્વા વા ધરતૂતિ અત્થો. તમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અકુસલા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા’’તિ ઇમિના સહાવધિના ઉત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કુસલે પતિટ્ઠાપેતૂ’’તિ ઇમિના સહાધારેન ધરધાતુસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ઉત્યૂપસગ્ગસ્સ ઉક્ખિપનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સામણેરભાવા વા ઉદ્ધરિત્વા’’તિ. ‘‘પટિચ્ચા’’તિ ઇમિના ઉપાદાયાતિ એત્થ સમીપે આદિયિત્વાતિ સદ્દત્થમગહેત્વા સઙ્કેતત્થવસેન પાકટત્તા તસ્સ સઙ્કેતત્થં દસ્સેતિ, અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતીતિ અત્થો.

૭૩. અધિટ્ઠિતાતિ એત્થ અધિ નિચ્ચવસેન ઠાતિ પવત્તતીતિ અધિટ્ઠિતાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિચ્ચપ્પવત્તિની’’તિ. કસ્મા ચત્તારો પચ્ચયા નિસ્સયાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘ચત્તારો’’તિઆદિના ચત્તારો પચ્ચયે નિસ્સાય અત્તભાવો સેતિ પવત્તતીતિ નિસ્સાયાતિ અવુત્તકમ્મત્થં દસ્સેતિ.

૧૮. આચરિયવત્તકથા

૭૫. કિન્તાયન્તિ એત્થ એકારલોપવસેન સન્ધિ હોતીતિ આહ ‘‘કિંતે અય’’ન્તિ. ‘‘ઓવદિતબ્બોતિ’’ઇમિના ઓવદિયોતિ એત્થ ણ્યપચ્ચયસ્સ કમ્મત્થં દસ્સેતિ. ‘‘તદત્થાયા’’તિ ઇમિના ‘‘યદિદં ગણબન્ધિક’’ન્તિ ઉત્તરવાક્યે યંસદ્દં દિસ્વા પુબ્બવાક્યે તંસદ્દં ઞાપેતિ, તસ્સ બાહુલ્લસ્સ અત્થાયાતિ અત્થો.

૭૬. સોતિ પસૂરો પરિબ્બાજકો. તેનાતિ ઉદાયિત્થેરેન. સહધમ્મિકન્તિ સહ ધમ્મેન કારણેન. બ્યત્તો તાવ પુબ્બે વુત્તલક્ખણો હોતુ, પટિબલો પન કથં ઞાતબ્બોતિ આહ ‘‘યો પના’’તિઆદિ. યો પન સક્કોતીતિ સમ્બન્ધો. ચાતિ સચ્ચં. એતન્તિ પટિબલત્તં, ‘‘પઞ્ચહિ…પે… વિનેતુ’’ન્તિવચનં વા.

૭૭. તિત્થિયપક્ખસઙ્કન્તેસૂતિ તિત્થિયસઙ્ખાતં સાસનસ્સ પટિપક્ખં સઙ્કમન્તેસુ. આચારસમાચારસિક્ખાપનકન્તિ અતિવિય ચરિતબ્બં આભિસમાચારિકસીલં સિક્ખાપનકં. ઇમિના આચારં સિક્ખાપેતીતિ આચરિયોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. નામમત્તમેવાતિ ‘‘આચરિયો’’તિ વા ‘‘અન્તેવાસિકો’’તિ વા નામમત્તમેવ. નાનન્તિ ઉપજ્ઝાયતો વા સદ્ધિવિહારિકતો વા નાનં.

૨૦. પણામનાખમાપનાકથા

૮૦. યં લક્ખણં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. નિસ્સયન્તેવાસિકેન કાતબ્બન્તિ યોજના. પબ્બજ્જાઉપસમ્પદાધમ્મન્તેવાસિકેહીતિ પબ્બજ્જન્તેવાસિકેન ચ ઉપસમ્પદન્તેવાસિકેન ચ ધમ્મન્તેવાસિકેન ચ. એતેસન્તિ પબ્બજ્જાઉપસમ્પદાધમ્મન્તેવાસિકાનં. એતેસૂતિ એતેસુ તીસુ અન્તેવાસિકેસુ. આચરિયસ્સાતિ પબ્બજ્જન્તેવાસિકો પબ્બજ્જાચરિયસ્સ, ઉપસમ્પદન્તેવાસિકો ઉપસમ્પદાચરિયસ્સાતિ અત્થો. સમીપેતિ નિસ્સયાચરિયસ્સ ચ ધમ્માચરિયસ્સ ચ આસન્ને. તસ્માતિ યસ્મા અન્તેવાસિકેન આચરિયમ્હિ સમ્મા વત્તિતબ્બં, તસ્મા. આચરિયેનાપીતિ નિસ્સયપબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ધમ્માચરિયેનાપિ. ઓવાદાચરિયો તેસુ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. તેસૂતિ ચતૂસુ અન્તેવાસિકેસુ.

૨૨. નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિકથા

આણત્તિવિનિચ્છયો

૮૩. ‘‘નિસ્સયપટિપસ્સદ્ધીસૂ’’તિ સમૂહાધારો. ‘‘ઉપજ્ઝાયો પક્કન્તો વાતિઆદીસૂ’’તિ અવયવાધારો. ‘‘વિપ્પવસિતુકામો’’તિ ઇમિના નિરાલયભાવં દસ્સેતિ. એવં ગતેતિ એવં ઉપજ્ઝાયે ગતેતિ યોજના. અઞ્ઞદાપીતિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ કાલે. ઉપજ્ઝાયેન પવાસિતકાલેતિ અત્થો. એકસમ્ભોગપરિભોગોતિ અત્તના વા ઉપજ્ઝાયેન વા એકો પચ્ચયસમ્ભોગો ચ ધમ્મપરિભોગો ચ. એકદિવસમ્પીતિ પિસદ્દો ગરહત્થો, દ્વિહાદિકં પન પગેવાતિ અત્થો. પરિહારો નત્થીતિ આપત્તિપરિહારો નત્થિ, આપત્તિયા પરિહરણં અપનયનં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. લજ્જી પેસલોતિ લજ્જી હુત્વા પિયસીલો ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. તદહેવાતિ તસ્મિં ઉપજ્ઝાયસ્સ પક્કન્તઅહનિ એવ. તથાતિ યથા ‘‘ઉપજ્ઝાયો લહું આગમિસ્સતી’’તિ પુચ્છતિ, તથા ‘‘અહં લહું આગમિસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ અત્થો. સચે વદતીતિ સચે આચરિયો વદતીતિ યોજના. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. સભાગતન્તિ લજ્જિપેસલભાવં.

યાવ આગમનાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ યાવ આગમના. નન્તિ ઉપજ્ઝાયં. ‘‘વાસેન્તિયેવા’’તિપદે કારિતકમ્મં. તત્થાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ ગતટ્ઠાને. તેનાતિ ઉપજ્ઝાયેન. પવત્તીતિ પવત્તનં. નદીપૂરેન વા ઉપદ્દુતોતિ સમ્બન્ધો. નદીપૂરત્તા ઉદકોસક્કનં આગમેતિ, ચોરાદીનં ઉપદ્દુતત્તા સહાયે પરિયેસતિ. સોતિ ઉપજ્ઝાયો.

‘‘નિસ્સયપણામના’’તિ ઇમિના આણાપનં આણત્તીતિ વચનત્થેન નિસ્સયપણામના આણત્તીતિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતિ. નિસ્સયપણામનાતિ નિસ્સયસ્સ ઉપજ્ઝાચરિયસ્સ પણામના. તસ્મા પણામિતો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘આપુચ્છીતિઆદિના’’તિ એત્થ આદિસદ્દેન ‘‘મા મં સુસાનગમનં આપુચ્છી’’તિઆદયો સઙ્ગણ્હાતિ. તેનાતિ સદ્ધિવિહારિકેન. ખમાપેતબ્બોતિ તિતિક્ખાપેતબ્બો.

તાવાતિ મહાથેરેહિ, મહાથેરાનં વા પઠમં. અઞ્ઞત્થાતિ ઉપજ્ઝાયસ્સ વિહારતો અઞ્ઞં વિહારં. અપ્પેવાતિ અપિ એવ નામ ખમેય્યાતિ યોજના. તત્રેવાતિ અઞ્ઞત્થેવ. દુબ્ભિક્ખાદિદોસેનાતિ એત્થ આદિસદ્દેન ઞાતિવિયોગાદિદોસો ગહેતબ્બો. તંયેવાતિ અત્તના વસિતં તમેવ ઠાનં. અઞ્ઞસ્સાતિ ઉપજ્ઝાયતો અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના ઉપજ્ઝાયેન પરિચ્ચત્તત્તા ઉપજ્ઝાયસમોધાને નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ નત્થીતિ દીપેતિ.

સમોધાનવિનિચ્છયો

આપુચ્છિત્વાતિ =૦૦ અન્તેવાસિકં આપુચ્છિત્વા. તત્રાપીતિ આચરિયન્તેવાસિકેસુપિ. કદાતિ કસ્મિં કાલે. સાયન્હે વા રત્તિંવાતિ અજ્જ સાયન્હે વા રત્તિં વા. તંખણેયેવાતિ તસ્મિં સમ્પટિચ્છનક્ખણેયેવ.

સો ચાતિ અન્તેવાસિકો ચ. તતોતિ ગામતો. સુગતોતિ સુટ્ઠુ ગતો, નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. અથાપીતિ પુન ચ પરં. આપુચ્છિત્વા પક્કમને વિનિચ્છયં દસ્સેત્વા આપુચ્છિત્વા પક્કમને તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આચરિયં અનાપુચ્છા’’તિઆદિ. ઉપચારસીમાતિક્કમેતિ ઉપચારસીમાય અતિક્કમે સતિ, અતિક્કમનહેતુ વાતિ યોજના. એત્થ ચ ઉપચારસીમા નામ પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપોયેવ, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં.

સાયન્હે વા રત્તિભાગે વાતિ અજ્જ સાયન્હે વા રત્તિભાગે વા. સ્વેતિ સુવે.

બહિસીમન્તિ ઉપચારસીમતો બહિ. તતોતિ બહિસીમતો. દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનન્તિ અન્તેવાસિકતો દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં. અતિક્કમિત્વાતિ ઉપચારસીમતો બહિ અન્તેવાસિકસદ્ધિવિહારિકાનં વસનટ્ઠાનતો અતિક્કમિત્વા.

મુચ્ચિતુકામોતિ અન્તેવાસિકમ્હા મુચ્ચિતુકામો એવ. પણામેતીતિ કાયવાચાહિ પણામેતિ. સાલયોતિ આચરિયે સાપેક્ખો. ‘‘નિરાલયો’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ન દાની’’તિઆદિ. એવમ્પીતિ ધુરે નિક્ખિત્તેપિ. ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપે સતિ, ધુરનિક્ખેપહેતુ વા પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ યોજના. પણામિતેન પટિપજ્જિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

વુત્તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. આચરિયન્તિ નિસ્સયાચરિયં. ચેતિયં વા વન્દન્તં ઉપજ્ઝાયન્તિ સમ્બન્ધો, મગ્ગપ્પટિપન્નં વા ઉપજ્ઝાયન્તિ યોજના. દૂરત્તાતિ દૂરભાવતો. ઉપરિપાસાદેતિ પાસાદસ્સ ઉપરિ. તન્તિ ઉપજ્ઝાયં. નિસિન્નં ઉપજ્ઝાયન્તિ સમ્બન્ધો.

સવનવસેન સમોધાને વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉપજ્ઝાયસ્સ સદ્દન્તિ સમ્બન્ધો.