૧૪૭. સોણકોળિવિસવત્થુકથા

૨૪૨. ચમ્મક્ખન્ધકે ઇસ્સરિયાધિપચ્ચન્તિ એત્થ ઇસ્સરસ્સ ભાવો ઇસ્સરિયં, અધિપતિનો ભાવો આધિપચ્ચં, ઇસ્સરિયઞ્ચ આધિપચ્ચઞ્ચ, તેહિ સમન્નાગતં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇસ્સરભાવેન ચ અધિપતિભાવેન ચ સમન્નાગત’’ન્તિ. ‘‘રાજભાવ’’ન્તિ ઇમિના રજ્જન્તિ એત્થ રઞ્ઞો ભાવો રજ્જન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘રઞ્ઞા કત્તબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના રઞ્ઞો ઇદં રજ્જન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કોળિવીસોતિ ગોત્ત’’ન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાવાદવસેન વુત્તં, અપદાને પન તસ્સ જાતક્ખણે પિતરા કોટિવીસધનસ્સ દિન્નત્તા ‘‘કોળિવીસો નામા’’તિ વુત્તં. વુત્તઞ્હિ તત્થ

‘‘જાતપુત્તસ્સ મે સુત્વા, પિતુ છન્દો અયં અહુ;

દદામહં કુમારસ્સ, વીસકોટી અનૂનકા’’તિ.

ઇમિના પાળિનયેન ‘‘કોટિવીસો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ચક્કવાળ’’ન્તિઆદીસુ વિય ટકારસ્સ ળકારં કત્વા કોળિવીસોતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્જનવણ્ણાનીતિ અઞ્જનસ્સ વણ્ણો વિય વણ્ણો એતેસન્તિ અઞ્જનવણ્ણાનિ. લોમાનિ જાતાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ સોણો. ઠપેસિ કિરાતિ સમ્બન્ધો. તેહીતિ અસીતિસહસ્સપુરિસેહિ. પણ્ણસાલન્તિ પણ્ણેન છાદિતં, તેન ચ પરિક્ખિત્તં સાલં. ઉણ્ણપાવારણન્તિ ઉણ્ણમયં ઉત્તરાસઙ્ગં. પાદપુઞ્છનિકન્તિ પાદં પુઞ્છતિ સોધેતિ અનેનાતિ પાદપુઞ્છનિયં, તદેવ પાદપુઞ્છનિકં. સબ્બેવાતિ સોણેન સહ અસીતિસહસ્સપુરિસા એવ. તસ્સ ચાતિ સોણસ્સ ચ. પુબ્બયોગોતિ પુબ્બૂપાયો.

અસીતિગામિકસહસ્સાનીતિ એત્થ ગામેસુ વસન્તીતિ ગામિકા, તેસં અસીતિસહસ્સાનિ અસીતિગામિકસહસ્સાનીતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘કુલપુત્તાન’’ન્તિ ઇમિના વસન્ત્યત્થે પવત્તસ્સ ણિકપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘અસીતિસહસ્સાની’’તિ ઇમિના સદ્દન્તરોપિ અસીતિસહસ્સસદ્દાનં સમાસભાવં દસ્સેતિ. કેનચિદેવાતિ એત્થ ‘‘કેનચિ ઇવા’’તિ પદવિભાગં કત્વા દકારો પદસન્ધિમત્તો, ઇવસદ્દો ઉપમત્થોતિ આહ ‘‘કેનચિ કરણીયેન વિયા’’તિ. અથ વા ‘‘ન પના’’તિઆદિના એવફલસ્સ દસ્સિતત્તા ‘‘કેનચિ એવા’’તિ પદચ્છેદં કત્વા એવત્થોપિ યુજ્જતેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અસ્સાતિ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. તસ્સાતિ સોણસ્સ. દસ્સનાય અઞ્ઞત્ર કિઞ્ચિ કરણીયં ન અત્થીતિ યોજના. રાજાતિ બિમ્બિસારો રાજા, સન્નિપાતાપેસીતિ સમ્બન્ધો. દિટ્ઠધમ્મિકે અત્થેતિ એત્થ દિટ્ઠધમ્મસદ્દો ઇધલોકત્થો, ઇકસદ્દો હિતત્થે પવત્તોતિ આહ ‘‘ઇધલોકહિતે’’તિ. ‘‘અમ્હાક’’ન્તિ ઇમિના ‘‘સો નો ભગવા’’તિ એત્થ નોસદ્દો અમ્હસદ્દકારિયોતિ દસ્સેતિ. અમ્હાકં સો ભગવાતિ યોજના. સમ્પરાયિકેતિ પરલોકહિતે.

‘‘જાનાપેમી’’તિ ઇમિના ‘‘પટિવેદેમી’’તિ એત્થ વિદધાતુયા ઞાણત્થં દસ્સેતિ. પટિકાય નિમુજ્જિત્વાતિ એત્થ પટિકાસદ્દો અડ્ઢેન્દુપાસાણવાચકોતિ આહ ‘‘અડ્ઢચન્દપાસાણે’’તિ. સો હિ પટતિ અડ્ઢભાવં ગચ્છતીતિ પટિકાતિ વુચ્ચતિ. પટિકાસદ્દોયં અત્થરણવિસેસેપિ વત્તતિ. યસ્સ દાનીતિ એત્થ યસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસં હિતકરણીયત્થસ્સા’’તિ. ઇમિના અયં યંસદ્દો ન તંસદ્દાપેક્ખોતિ દસ્સેતિ. અથ વા યસ્સાતિ યો અસ્સ. અસ્સ તેસં હિતકરણીયત્થસ્સ યો કાલો અત્થિ, તં કાલં ભગવા જાનાતીતિ યોજના. તેસન્તિ અસીતિગામિકસહસ્સાનં. પચ્છાયાયન્તિ એત્થ પકારો પચ્ચન્તત્થવાચકોતિ આહ ‘‘વિહારપચ્ચન્તે છાયાય’’ન્તિ. સમ્મનાહરન્તીતિ સં પુનપ્પુનં મનસાગતં અભિમુખં હરન્તીતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુનપ્પુનં મનસિકરોન્તી’’તિ. ‘‘પસાદવસેના’’તિ ઇમિના ‘‘કોધવસેના’’તિઆદીનિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘પુન વિસિટ્ઠતર’’ન્તિ ઇમિના ભિય્યોસો મત્તાયાતિ નિપાતસ્સ અત્થં દસ્સેતિ.

સોણસ્સ પબ્બજ્જાકથા

૨૪૩. ‘‘મક્ખિતો’’તિ ઇમિના ફુરતિ વિપ્ફારતિ બ્યાપેતીતિ ફુટોતિ વુત્તે ફુરધાતુયા વિપ્ફારણં નામ મક્ખિતત્થોતિ દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. ઇમિના ગાવો આહનન્તિ એત્થાતિ ગવાઘાતનન્તિ અત્થં દસ્સેભિ. તન્તિસ્સરેતિ તન્તિયા ગુણસ્સ સરે. વાદનકુસલોતિ વાદને કુસલો. ખરમુચ્છિતાતિ ખરેન મુચ્છિતા. ‘‘સરસમ્પન્ના’’તિ ઇમિના સરો એતિસ્સમત્થીતિ સરવતી, વીણાતિ દસ્સેતિ. કમ્મઞ્ઞાતિ એત્થ કમ્મસદ્દતો ખમત્થે ઞ્ઞપચ્ચયોતિ આહ ‘‘કમ્મક્ખમા’’તિ. મન્દમુચ્છનાતિ મન્દેન મુચ્છના. સમે ગુણેતિ એત્થ સમો નામ મજ્ઝિમો, ગુણો નામ મુખ્યતો વીણાય જિયા, ઉપચારતો સરોતિ આહ ‘‘મજ્ઝિમે સરે’’તિ. વીરિયસમથન્તિ એત્થ વીરિયઞ્ચ સમથો ચાતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘વીરિયસમ્પયુત્તં સમથ’’ન્તિ. ઇમિના વીરિયેન સમ્પયુત્તં સમથં વીરિયસમથન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘વીરિયં સમથેન યોજેહી’’તિ ઇમિના વીરિયેન સમથં યોજેહીતિ અત્થોપિ દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતન્તિ એત્થ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનેવ ગહેતબ્બાનિ, ન અઞ્ઞાનીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાન’’ન્તિ. ‘‘સમભાવ’’ન્તિ ઇમિના તાપચ્ચયો ભાવત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. તત્થાતિ ‘‘ઇન્દ્રિયાનં સમત’’ન્તિપાઠે, સદ્ધાદીસુ ઇન્દ્રિયેસુ વા. તત્થ ચ નિમિત્તં ગણ્હાહીતિ એત્થ ભાવેનભાવલક્ખણે થપચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મિં સમથે સતી’’તિ. આદાસે સતિ મુખબિમ્બેન કત્તુભૂતેન ઉપ્પજ્જિતબ્બં ઇવ, તસ્મિં સમથે સતિ યેન નિમિત્તેન કત્તુભૂતેન ઉપ્પજ્જિતબ્બન્તિ યોજના. સમથસ્સ નિમિત્તં સમથનિમિત્તં, ઇન્દ્રિયાનં સમભાવો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. સમથનિમિત્તાદીનિ ચત્તારિ એકસેસેન વા સામઞ્ઞનિદ્દેસેન વા ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૨૪૪. અઞ્ઞં બ્યાકરેય્યન્તિ એત્થ અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો અત્તાનં ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ જાનાપેતીતિ આહ ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ જાનાપેય્ય’’ન્તિ. છ ઠાનાનીતિ એત્થ ઠાનસદ્દો કારણત્થોતિ આહ ‘‘છ કારણાની’’તિ. ‘‘પટિવિજ્ઝિત્વા’’તિઆદિના અધિમુત્તોતિ પદસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. સદ્દત્થો પન અધિમુચ્ચતીતિ અધિમુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અરહત્તં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ વિત્થારો. અસમ્મોહોતીતિ એત્થ આકારત્થવાચકો ઇતિસદ્દો પુબ્બપદેસુપિ યોજેત્વા ‘‘નેક્ખમં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિઆદિના યોજના કાતબ્બા.

‘‘પટિવેધરહિત’’ન્તિ ઇમિના કેવલં સદ્ધામત્તકન્તિ એત્થ મત્તસદ્દસ્સ નિવત્તેતબ્બત્થં દસ્સેતિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. ‘‘અસમ્મિસ્સ’’ન્તિ ઇમિના કેવલસદ્દસ્સ અસમ્મિસ્સત્થં દસ્સેતિ. પટિચયન્તિ એત્થ પટિસદ્દો અનુપચ્છિન્નત્થો, ચિધાતુ વડ્ઢનત્થોતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં કરણેન વડ્ઢિ’’ન્તિ, મગ્ગપટિવેધેન વીતરાગત્તાયેવાતિ સમ્બન્ધો. તન્નિન્નમાનસોયેવાતિ તસ્મિં ફલસમાપત્તિવિહારે નિન્નમાનસો એવ.

લાભસક્કારસિલોકન્તિ એત્થ લભનં લાભો, સુટ્ઠુ કરણં સક્કારો, સિલોકનં વણ્ણભણનં સિલોકો, લાભો ચ સક્કારો ચ સિલોકો ચ લાભસક્કારસિલોકન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુપચ્ચયલાભઞ્ચા’’તિઆદિ. તેસંયેવાતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનમેવ. ‘‘સીલઞ્ચ વતઞ્ચા’’તિ ઇમિના સીલબ્બતન્તિપદસ્સ દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ.

ભુસસદ્દસ્સ કલિઙ્ગરત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘બલવન્તો’’તિ ‘‘ખીણાસવસ્સા’’તિ ઇમિના નેવસ્સાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ‘‘ગહેત્વા’’તિ ઇમિના પરિયાદિયન્તીતિ એત્થ પરિપુબ્બઆપુબ્બદાધાતુયા ગહણત્થં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. કિલેસા કરોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ કિલેસાનં. આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ એત્થ ઇઞ્જનં કમ્પનં ઇઞ્જં, ન ઇઞ્જં અનેઞ્જં, તમેવ આનેઞ્જં, તં પત્તન્તિ આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અચલનપ્પત્ત’’ન્તિ. વયઞ્ચાતિ ચસદ્દો અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થોતિ આહ ‘‘વયમ્પિ ઉપ્પાદમ્પી’’તિ.

ઉપાદાનક્ખયસ્સાતિ એત્થ ઉપાદાનક્ખયં અધિમુત્તસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપયોગત્થે સામિવચન’’ન્તિ. ‘‘ઉપ્પાદઞ્ચ વયઞ્ચા’’તિ ઇમિના આયતનુપ્પાદન્તિ એત્થ ઉપ્પાદસદ્દેન વયોપિ અવિનાભાવતો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. સમ્માતિ નિપાતો ઞાયત્થોતિ આહ ‘‘હેતુના નયેના’’તિ. સન્તચિત્તસ્સાતિ એત્થ સન્તસદ્દસ્સ ખેદાદીસુપિ પવત્તત્તા ઇધ નિબ્બુતત્થે વત્તતીતિ આહ ‘‘નિબ્બુતચિત્તસ્સા’’તિ. અનુનયપટિઘેહીતિ અનુ પુનપ્પુનં આરમ્મણે ચિત્તં નેતીતિ અનુનયો, રાગો, આરમ્મણે પટિહઞ્ઞતીતિ પટિઘો, દોસો, અનુનયો ચ પટિઘો ચ અનુનયપટિઘા, તેહિ. ઇટ્ઠે અનુનયો, અનિટ્ઠે પટિઘો હોતીતિ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો.