૫. ચમ્મક્ખન્ધકં

૧૪૭. સોણકોળિવિસવત્થુકથા

૨૪૨. ચમ્મક્ખન્ધકે ઇસ્સરિયાધિપચ્ચન્તિ એત્થ ઇસ્સરસ્સ ભાવો ઇસ્સરિયં, અધિપતિનો ભાવો આધિપચ્ચં, ઇસ્સરિયઞ્ચ આધિપચ્ચઞ્ચ, તેહિ સમન્નાગતં ઇસ્સરિયાધિપચ્ચન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇસ્સરભાવેન ચ અધિપતિભાવેન ચ સમન્નાગત’’ન્તિ. ‘‘રાજભાવ’’ન્તિ ઇમિના રજ્જન્તિ એત્થ રઞ્ઞો ભાવો રજ્જન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘રઞ્ઞા કત્તબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના રઞ્ઞો ઇદં રજ્જન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘કોળિવીસોતિ ગોત્ત’’ન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાવાદવસેન વુત્તં, અપદાને પન તસ્સ જાતક્ખણે પિતરા કોટિવીસધનસ્સ દિન્નત્તા ‘‘કોળિવીસો નામા’’તિ વુત્તં. વુત્તઞ્હિ તત્થ

‘‘જાતપુત્તસ્સ મે સુત્વા, પિતુ છન્દો અયં અહુ;

દદામહં કુમારસ્સ, વીસકોટી અનૂનકા’’તિ.

ઇમિના પાળિનયેન ‘‘કોટિવીસો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ચક્કવાળ’’ન્તિઆદીસુ વિય ટકારસ્સ ળકારં કત્વા કોળિવીસોતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અઞ્જનવણ્ણાનીતિ અઞ્જનસ્સ વણ્ણો વિય વણ્ણો એતેસન્તિ અઞ્જનવણ્ણાનિ. લોમાનિ જાતાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ સોણો. ઠપેસિ કિરાતિ સમ્બન્ધો. તેહીતિ અસીતિસહસ્સપુરિસેહિ. પણ્ણસાલન્તિ પણ્ણેન છાદિતં, તેન ચ પરિક્ખિત્તં સાલં. ઉણ્ણપાવારણન્તિ ઉણ્ણમયં ઉત્તરાસઙ્ગં. પાદપુઞ્છનિકન્તિ પાદં પુઞ્છતિ સોધેતિ અનેનાતિ પાદપુઞ્છનિયં, તદેવ પાદપુઞ્છનિકં. સબ્બેવાતિ સોણેન સહ અસીતિસહસ્સપુરિસા એવ. તસ્સ ચાતિ સોણસ્સ ચ. પુબ્બયોગોતિ પુબ્બૂપાયો.

અસીતિગામિકસહસ્સાનીતિ એત્થ ગામેસુ વસન્તીતિ ગામિકા, તેસં અસીતિસહસ્સાનિ અસીતિગામિકસહસ્સાનીતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘કુલપુત્તાન’’ન્તિ ઇમિના વસન્ત્યત્થે પવત્તસ્સ ણિકપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘અસીતિસહસ્સાની’’તિ ઇમિના સદ્દન્તરોપિ અસીતિસહસ્સસદ્દાનં સમાસભાવં દસ્સેતિ. કેનચિદેવાતિ એત્થ ‘‘કેનચિ ઇવા’’તિ પદવિભાગં કત્વા દકારો પદસન્ધિમત્તો, ઇવસદ્દો ઉપમત્થોતિ આહ ‘‘કેનચિ કરણીયેન વિયા’’તિ. અથ વા ‘‘ન પના’’તિઆદિના એવફલસ્સ દસ્સિતત્તા ‘‘કેનચિ એવા’’તિ પદચ્છેદં કત્વા એવત્થોપિ યુજ્જતેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અસ્સાતિ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. તસ્સાતિ સોણસ્સ. દસ્સનાય અઞ્ઞત્ર કિઞ્ચિ કરણીયં ન અત્થીતિ યોજના. રાજાતિ બિમ્બિસારો રાજા, સન્નિપાતાપેસીતિ સમ્બન્ધો. દિટ્ઠધમ્મિકે અત્થેતિ એત્થ દિટ્ઠધમ્મસદ્દો ઇધલોકત્થો, ઇકસદ્દો હિતત્થે પવત્તોતિ આહ ‘‘ઇધલોકહિતે’’તિ. ‘‘અમ્હાક’’ન્તિ ઇમિના ‘‘સો નો ભગવા’’તિ એત્થ નોસદ્દો અમ્હસદ્દકારિયોતિ દસ્સેતિ. અમ્હાકં સો ભગવાતિ યોજના. સમ્પરાયિકેતિ પરલોકહિતે.

‘‘જાનાપેમી’’તિ ઇમિના ‘‘પટિવેદેમી’’તિ એત્થ વિદધાતુયા ઞાણત્થં દસ્સેતિ. પટિકાય નિમુજ્જિત્વાતિ એત્થ પટિકાસદ્દો અડ્ઢેન્દુપાસાણવાચકોતિ આહ ‘‘અડ્ઢચન્દપાસાણે’’તિ. સો હિ પટતિ અડ્ઢભાવં ગચ્છતીતિ પટિકાતિ વુચ્ચતિ. પટિકાસદ્દોયં અત્થરણવિસેસેપિ વત્તતિ. યસ્સ દાનીતિ એત્થ યસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેસં હિતકરણીયત્થસ્સા’’તિ. ઇમિના અયં યંસદ્દો ન તંસદ્દાપેક્ખોતિ દસ્સેતિ. અથ વા યસ્સાતિ યો અસ્સ. અસ્સ તેસં હિતકરણીયત્થસ્સ યો કાલો અત્થિ, તં કાલં ભગવા જાનાતીતિ યોજના. તેસન્તિ અસીતિગામિકસહસ્સાનં. પચ્છાયાયન્તિ એત્થ પકારો પચ્ચન્તત્થવાચકોતિ આહ ‘‘વિહારપચ્ચન્તે છાયાય’’ન્તિ. સમ્મનાહરન્તીતિ સં પુનપ્પુનં મનસાગતં અભિમુખં હરન્તીતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુનપ્પુનં મનસિકરોન્તી’’તિ. ‘‘પસાદવસેના’’તિ ઇમિના ‘‘કોધવસેના’’તિઆદીનિ પટિક્ખિપતિ. ‘‘પુન વિસિટ્ઠતર’’ન્તિ ઇમિના ભિય્યોસો મત્તાયાતિ નિપાતસ્સ અત્થં દસ્સેતિ.

સોણસ્સ પબ્બજ્જાકથા

૨૪૩. ‘‘મક્ખિતો’’તિ ઇમિના ફુરતિ વિપ્ફારતિ બ્યાપેતીતિ ફુટોતિ વુત્તે ફુરધાતુયા વિપ્ફારણં નામ મક્ખિતત્થોતિ દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. ઇમિના ગાવો આહનન્તિ એત્થાતિ ગવાઘાતનન્તિ અત્થં દસ્સેભિ. તન્તિસ્સરેતિ તન્તિયા ગુણસ્સ સરે. વાદનકુસલોતિ વાદને કુસલો. ખરમુચ્છિતાતિ ખરેન મુચ્છિતા. ‘‘સરસમ્પન્ના’’તિ ઇમિના સરો એતિસ્સમત્થીતિ સરવતી, વીણાતિ દસ્સેતિ. કમ્મઞ્ઞાતિ એત્થ કમ્મસદ્દતો ખમત્થે ઞ્ઞપચ્ચયોતિ આહ ‘‘કમ્મક્ખમા’’તિ. મન્દમુચ્છનાતિ મન્દેન મુચ્છના. સમે ગુણેતિ એત્થ સમો નામ મજ્ઝિમો, ગુણો નામ મુખ્યતો વીણાય જિયા, ઉપચારતો સરોતિ આહ ‘‘મજ્ઝિમે સરે’’તિ. વીરિયસમથન્તિ એત્થ વીરિયઞ્ચ સમથો ચાતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘વીરિયસમ્પયુત્તં સમથ’’ન્તિ. ઇમિના વીરિયેન સમ્પયુત્તં સમથં વીરિયસમથન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘વીરિયં સમથેન યોજેહી’’તિ ઇમિના વીરિયેન સમથં યોજેહીતિ અત્થોપિ દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતન્તિ એત્થ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનેવ ગહેતબ્બાનિ, ન અઞ્ઞાનીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાન’’ન્તિ. ‘‘સમભાવ’’ન્તિ ઇમિના તાપચ્ચયો ભાવત્થે હોતીતિ દસ્સેતિ. તત્થાતિ ‘‘ઇન્દ્રિયાનં સમત’’ન્તિપાઠે, સદ્ધાદીસુ ઇન્દ્રિયેસુ વા. તત્થ ચ નિમિત્તં ગણ્હાહીતિ એત્થ ભાવેનભાવલક્ખણે થપચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મિં સમથે સતી’’તિ. આદાસે સતિ મુખબિમ્બેન કત્તુભૂતેન ઉપ્પજ્જિતબ્બં ઇવ, તસ્મિં સમથે સતિ યેન નિમિત્તેન કત્તુભૂતેન ઉપ્પજ્જિતબ્બન્તિ યોજના. સમથસ્સ નિમિત્તં સમથનિમિત્તં, ઇન્દ્રિયાનં સમભાવો. એસેવ નયો સેસેસુપિ. સમથનિમિત્તાદીનિ ચત્તારિ એકસેસેન વા સામઞ્ઞનિદ્દેસેન વા ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૨૪૪. અઞ્ઞં બ્યાકરેય્યન્તિ એત્થ અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તો અત્તાનં ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ જાનાપેતીતિ આહ ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ જાનાપેય્ય’’ન્તિ. છ ઠાનાનીતિ એત્થ ઠાનસદ્દો કારણત્થોતિ આહ ‘‘છ કારણાની’’તિ. ‘‘પટિવિજ્ઝિત્વા’’તિઆદિના અધિમુત્તોતિ પદસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. સદ્દત્થો પન અધિમુચ્ચતીતિ અધિમુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અરહત્તં વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ વિત્થારો. અસમ્મોહોતીતિ એત્થ આકારત્થવાચકો ઇતિસદ્દો પુબ્બપદેસુપિ યોજેત્વા ‘‘નેક્ખમં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિઆદિના યોજના કાતબ્બા.

‘‘પટિવેધરહિત’’ન્તિ ઇમિના કેવલં સદ્ધામત્તકન્તિ એત્થ મત્તસદ્દસ્સ નિવત્તેતબ્બત્થં દસ્સેતિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. ‘‘અસમ્મિસ્સ’’ન્તિ ઇમિના કેવલસદ્દસ્સ અસમ્મિસ્સત્થં દસ્સેતિ. પટિચયન્તિ એત્થ પટિસદ્દો અનુપચ્છિન્નત્થો, ચિધાતુ વડ્ઢનત્થોતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં કરણેન વડ્ઢિ’’ન્તિ, મગ્ગપટિવેધેન વીતરાગત્તાયેવાતિ સમ્બન્ધો. તન્નિન્નમાનસોયેવાતિ તસ્મિં ફલસમાપત્તિવિહારે નિન્નમાનસો એવ.

લાભસક્કારસિલોકન્તિ એત્થ લભનં લાભો, સુટ્ઠુ કરણં સક્કારો, સિલોકનં વણ્ણભણનં સિલોકો, લાભો ચ સક્કારો ચ સિલોકો ચ લાભસક્કારસિલોકન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુપચ્ચયલાભઞ્ચા’’તિઆદિ. તેસંયેવાતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનમેવ. ‘‘સીલઞ્ચ વતઞ્ચા’’તિ ઇમિના સીલબ્બતન્તિપદસ્સ દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ.

ભુસસદ્દસ્સ કલિઙ્ગરત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘બલવન્તો’’તિ ‘‘ખીણાસવસ્સા’’તિ ઇમિના નેવસ્સાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ‘‘ગહેત્વા’’તિ ઇમિના પરિયાદિયન્તીતિ એત્થ પરિપુબ્બઆપુબ્બદાધાતુયા ગહણત્થં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. કિલેસા કરોન્તીતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ કિલેસાનં. આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ એત્થ ઇઞ્જનં કમ્પનં ઇઞ્જં, ન ઇઞ્જં અનેઞ્જં, તમેવ આનેઞ્જં, તં પત્તન્તિ આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અચલનપ્પત્ત’’ન્તિ. વયઞ્ચાતિ ચસદ્દો અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થોતિ આહ ‘‘વયમ્પિ ઉપ્પાદમ્પી’’તિ.

ઉપાદાનક્ખયસ્સાતિ એત્થ ઉપાદાનક્ખયં અધિમુત્તસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપયોગત્થે સામિવચન’’ન્તિ. ‘‘ઉપ્પાદઞ્ચ વયઞ્ચા’’તિ ઇમિના આયતનુપ્પાદન્તિ એત્થ ઉપ્પાદસદ્દેન વયોપિ અવિનાભાવતો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેતિ. સમ્માતિ નિપાતો ઞાયત્થોતિ આહ ‘‘હેતુના નયેના’’તિ. સન્તચિત્તસ્સાતિ એત્થ સન્તસદ્દસ્સ ખેદાદીસુપિ પવત્તત્તા ઇધ નિબ્બુતત્થે વત્તતીતિ આહ ‘‘નિબ્બુતચિત્તસ્સા’’તિ. અનુનયપટિઘેહીતિ અનુ પુનપ્પુનં આરમ્મણે ચિત્તં નેતીતિ અનુનયો, રાગો, આરમ્મણે પટિહઞ્ઞતીતિ પટિઘો, દોસો, અનુનયો ચ પટિઘો ચ અનુનયપટિઘા, તેહિ. ઇટ્ઠે અનુનયો, અનિટ્ઠે પટિઘો હોતીતિ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો.

૧૪૮. દિગુણાદિઉપાહનપટિક્ખેપકથા

૨૪૫. અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તીતિ એત્થ અઞ્ઞસદ્દો સબ્બનામસુદ્ધનામવસેન દુવિધો. તેસુ ઇધ સુદ્ધનામં, તં પન બાલે ચ દારકે ચ અરહત્તે ચ પવત્તતિ, ઇધ પન અરહત્તેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અરહત્તં બ્યાકરોન્તી’’તિ. યેનાતિ સભાવેન. અરહાતિ ઞાયતીતિ અરહાઇતિ અત્થો ઞાયતિ. સોતિ સભાવો. સુત્તવણ્ણનાતોયેવાતિ અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાતો એવ. ન ઉપનીતોતિ ન ઉપરિ નીતો. એકચ્ચે મોઘપુરિસાતિ એકચ્ચેસદ્દો અઞ્ઞેપરિયાયો, મોઘસદ્દો તુચ્છવેવચનોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞે પન તુચ્છપુરિસા’’તિ. ‘‘હસમાના વિયા’’તિ ઇમિના હસમાનકં મઞ્ઞેતિ એત્થ મઞ્ઞેસદ્દો વિયત્થોતિ દસ્સેતિ. અસન્તમેવાતિ અવિજ્જમાનંયેવ. એકપલાસિકન્તિ એત્થ પલાસસદ્દો પણ્ણવાચકો. પટલં નામ પણ્ણં વિય હોતિ, તસ્મા ‘‘એકપટલ’’ન્તિ વુત્તં. અસીતિસકટવાહેતિ એત્થ અસીતિ પદં સકટપદેન સમ્બન્ધં કત્વા અસીતિસકટેહિ વહિતબ્બેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘દ્વે સકટભારા એકો વાહો’’તિ ઇમિના વાહાનં ચત્તાલીસભાવં દસ્સેતિ. સત્તહત્થિકઞ્ચ અનીકન્તિ એત્થ અનીકસ્સ સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘છ હત્થિનિયો ચા’’તિઆદિ. સત્તન્નં હત્થીનં સમૂહો સત્તહત્થિકં. સત્તઅનીકત્તા એકૂનપઞ્ઞાસહત્થિનો હોન્તિ. તેસુ સત્ત હત્થિનો, દ્વાચત્તાલીસ હત્થિનિયો હોન્તિ. દ્વિગુણાતિ એત્થ ગુણસદ્દો પટલત્થોતિ આહ ‘‘દ્વિપટલા’’તિ. ગુણઙ્ગુણૂપાહનાતિ એત્થ દ્વિગુણતિગુણાનં વિસું ગહિતત્તા પારિસેસતો ગુણઙ્ગુણભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતુપટલતો પટ્ઠાય વુચ્ચતી’’તિ. ગુણઙ્ગુણૂપાહનાતિ પટલપટલા ઉપાહના, બહુપટલા ઉપાહનાતિ અત્થો. ઉકારેન સહ યોજેત્વા ગકારો સજ્ઝાયિતબ્બો ચ લિખિતબ્બો ચ. ઇદાનિ પોત્થકેસુ પન ઉકારો ન દિસ્સતિ.

૧૪૯. સબ્બનીલિકાદિપટિક્ખેપકથા

૨૪૬. સબ્બાવ નીલિકાતિ સબ્બાવ ઉપાહનાયો નીલિકા, સબ્બટ્ઠાનેસુ નીલમેતાસન્તિ સબ્બનીલિકાતિપિ કાતબ્બો. તત્થ ચાતિ તેસુ નીલિકાદીસુ ચ. ઉમ્મારપુપ્ફસ્સ વણ્ણો વિય વણ્ણો એતિસ્સાતિ ઉમ્મારપુપ્ફવણ્ણા. એવં સેસેસુપિ. અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણાતિ એત્થ અદ્દોતિ અલ્લો. અરિટ્ઠોતિ ફેણિલરુક્ખો વા કાકો વા, તસ્મા અદ્દો અલ્લો અરિટ્ઠો ફેણિલરુક્ખો, કાકો વાતિ અદ્દારિટ્ઠો, તદેવ અદ્દારિટ્ઠકો, અદ્દારિટ્ઠકસ્સ વણ્ણો વિય વણ્ણો એતિસ્સાતિ અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણા. એતાસૂતિ સબ્બનીલિકાદીસુ. પુઞ્છિત્વાતિ પરિમજ્જિત્વા. અપ્પમત્તકેનાપીતિ પિસદ્દો સમ્ભાવને. સબ્બનીલાદિકે ભિન્ને કા નામ કથાતિ અત્થો.

‘‘યાસં વદ્ધાયેવ નીલા’’તિ ઇમિના નીલકા વદ્ધિકા એતાસન્તિ નીલકવદ્ધિકાતિ છટ્ઠીબાહિરત્થસમાસં દસ્સેતિ. વદ્ધિકાતિ ચ નદ્ધિ. સા હિ ઉપાહનતલતો વદ્ધયતીતિ વદ્ધિકાતિ ચ ઉપાહનતલં બન્ધતિ ઇમાયાતિ વદ્ધિકાતિ ચ વુચ્ચતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ પીતકવદ્ધિકાદીસુ. એતાયોપીતિ નીલકવદ્ધિકાદિકા ઉપાહનાયોપિ. તલેતિ ઉપાહનાય તલે. ‘‘ખલ્લકં બન્ધિત્વા’’તિ ઇમિના ખલ્લકેન બન્ધિતબ્બાતિ ખલ્લકબદ્ધાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. યોનકઉપાહનાતિ યોનકજાતીનં મનુસ્સાનં ઉપાહના. પલિગુણ્ઠેત્વાતિ પરિસમન્તતો વેઠેત્વા. ‘‘ઉપરિ…પે… જઙ્ઘ’’ન્તિ ઇમિના પુટબદ્ધતો વિસેસં દસ્સેતિ. તૂલપિચુનાતિ તૂલસઙ્ખાતેન પિચુના. ‘‘તિત્તિરપત્તસદિસા’’તિ ઇમિના તિત્તિરસ્સ પત્તં વિય તિત્તિરપત્તિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તિત્તિરોતિ ચ એકો સકુણવિસેસો. કણ્ણિકટ્ઠાનેતિ દ્વિન્નં વદ્ધિકાનં એકતો સમાગમટ્ઠાને. ‘‘મેણ્ડ…પે… કતા’’તિ ઇમિના મેણ્ડસ્સ વિસાણેન સદિસા વદ્ધિકા એતાસન્તિ મેણ્ડવિસાણવદ્ધિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તથેવાતિ યથા મેણ્ડઅજસિઙ્ગસણ્ઠાને વદ્ધે યોજેત્વા કતા, તથેવાતિ અત્થો. ‘‘વિચ્છિકા…પે… કતા’’તિ ઇમિના વિચ્છિકાય અળો વિચ્છિકાળો, સો વિય વદ્ધિકા એતાસન્તિ વિચ્છિકાળિકાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અળસદ્દો ‘‘અળચ્છિન્નો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૧૯) અઙ્ગુટ્ઠવાચકો, ઇધ પન નઙ્ગુટ્ઠવાચકો, તસ્મા વુત્તં ‘‘નઙ્ગુટ્ઠસણ્ઠાને’’તિ. તલેસૂતિ ઉપાહનાય તલેસુ. ‘‘મોર…પે… સિબ્બિકા’’તિ ઇમિના મોરપિઞ્છેહિ પરિસમન્તતો, પરિક્ખિપિત્વા વા સિબ્બિતા મોરપિઞ્છપરિસિબ્બિતાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ચિત્રા ઉપાહનાયોતિ એત્થ ચિત્રસદ્દો વિચિત્રત્થોતિ આહ ‘‘વિચિત્રા’’તિ. એતાસૂતિ ખલ્લકબદ્ધાદીસુ. વળઞ્જેતબ્બાતિ પરિભુઞ્જિતબ્બા. વળજિ પરિભોગેતિ ધાતુપાઠો (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ જકારન્તધાતુ). તાલુજો તતિયો. તેસુ પનાતિ ખલ્લકાદીસુ પન. સતિ સન્તેસૂતિ યોજના. સીહચમ્મેન પરિક્ખિપિતબ્બાતિ સીહચમ્મપરિક્ખતાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિયન્તેસૂ’’તિઆદિ. પક્ખિબિળાલોતિ તુલિયો. સો હિ પક્ખયુત્તત્તા ચ બિળાલમુખસદિસમુખત્તા ચ પક્ખિબિળાલોતિ વુચ્ચતિ. ઇમિના લુવકચમ્મપરિક્ખતાતિ એત્થ લુવકસદ્દો પક્ખિબિળાલપરિયાયોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉલૂકચમ્મપરિક્ખતા’’તિપિ પાઠો. એતાસુપીતિ સીહચમ્મપરિક્ખતાદીસુપિ. યા કાચિ ઉપાહનાયોતિ સમ્બન્ધો.

૨૪૭. ઓમુક્કન્તિ એત્થ અવત્યૂપસગ્ગસ્સ વિયોગત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિમુઞ્ચિત્વા અપનીત’’ન્તિ. પુરાણં ગુણઙ્ગુણૂપાહનન્તિ અત્થો.

૧૫૧. અજ્ઝારામે ઉપાહનપટિક્ખેપકથા

૨૪૮. ‘‘યેન સિપ્પેના’’તિઆદિના અભિ અધિકં જીવન્તિ અનેનાતિ અભિજીવનં, કિંતં? સિપ્પન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. તસ્સાતિ સિપ્પસ્સ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. યંસદ્દો વચનવિપલ્લાસોતિ આહ ‘‘યે તુમ્હે’’તિ. હીતિ સચ્ચં. યંનિપાતોતિ યંઇતિ નિપાતો યદિસદ્દસ્સ અત્થે પવત્તતીતિ યોજના. આચરિયા એવાતિ એવસદ્દેન આચરિયમત્તભાવં પટિક્ખિપતિ. હીતિ સચ્ચં. સોતિ અવસ્સિકો. તન્તિ છબ્બસ્સં. નિસ્સાય વચ્છતીતિ અવસ્સિકસ્સ ચતુવસ્સકાલે છબ્બસ્સસ્સ દસવસ્સિકત્તા તં નિસ્સાય વસતિ. ઉપજ્ઝાયમત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપજ્ઝાયસ્સા’’તિઆદિ. મહન્તતરાતિ અત્તનો વુડ્ઢતરા. ઉપજ્ઝાયસ્સ મત્તં પમાણમેતેસન્તિ ઉપજ્ઝાયમત્તા.

૨૪૯. પાદતો નિક્ખન્તેન ખીલસદિસેન મંસેન પવત્તો આબાધો પાદખીલાબાધોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાદતો’’તિઆદિ. પાદતો નિક્ખન્તન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૫૧. તિણપાદુકાતિઆદીસુ તિણેન કતા પાદુકા તિણપાદુકાતિ વચનત્થાદિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યેન કેનચિ તિણેના’’તિઆદિ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ‘‘ભૂમિયં સુપ્પતિટ્ઠિતાતિ’’આદિના ન સઙ્કમિતબ્બાતિ અસઙ્કમનીયાતિ અત્થં દસ્સેતિ.

૨૫૨. અઙ્ગજાતેનેવાતિ અત્તનો અઙ્ગજાતેન એવ. અઙ્ગજાતન્તિ ગાવીનં અઙ્ગજાતં. ઓગાહેત્વાતિ એત્થ ઓત્યૂપસગ્ગો દળ્હત્થોતિ આહ ‘‘દળ્હં ગહેત્વા’’તિ.

૧૫૩. યાનાદિપટિક્ખેપકથા

૨૫૩. ઇત્થિયુત્તેનાતિ એત્થ રૂળીવસેન ધેનુપિ ઇત્થી નામાતિ આહ ‘‘ધેનુયુત્તેના’’તિ. પુરિસન્તરેનાતિ એત્થ પુરિસો એવ અન્તરો અઞ્ઞો એત્થાતિ પુરિસન્તરં યાનં. પુરિસન્તરો નામ અત્થતો સારથીતિ આહ ‘‘પુરિસસારથિના’’તિ, યાનેનાતિ યોજના. ગઙ્ગામહિયાયાતિ એત્થ ગઙ્ગા ચ મહી ચ ગઙ્ગામહી, તત્થ કીળિકા ગઙ્ગામહિયાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ગઙ્ગામહીકીળિકાયા’’તિ. તત્થ હિ ઇત્થિપુરિસા યાનેહિ ઉદકકીળં કીળન્તિ. પુરિસયુત્તં હત્થવટ્ટકન્તિ એત્થ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે પુરિસયુત્તઞ્ચ હત્થવટ્ટકઞ્ચા’’તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એત્થા’’તિઆદિ. તત્થ પુરિસયુત્તન્તિ પુરિસેન યુજ્જિતબ્બન્તિ પુરિસયુત્તં યાનં. હત્થવટ્ટકન્તિ હત્થેન વટ્ટેતબ્બન્તિ હત્થવટ્ટકં યાનં. યાનુગ્ઘાતેનાતિ યાનસ્સ ઉલ્લઙ્ઘિત્વા ગમનેન. હનધાતુ હિ ગત્યત્થો. તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યાનં અભિરુહન્તસ્સા’’તિઆદિ. ‘‘તપ્પચ્ચયા’’તિ ઇમિના યાનુગ્ઘાતેનાતિ એત્થ હેત્વત્થે કરણવચનન્તિ દસ્સેતિ. પીઠકસિવિકન્તિ પીઠેન સહ કતં સિવિકં. પટપોટલિકન્તિ પટમયં પોટલિકં.

૧૫૪. ઉચ્ચાસયનમહાસયનપટિક્ખેપકથા

૨૫૪. ઉચ્ચં આસયનં ઉચ્ચાસયનં. મહન્તં આસયનં મહાસયનં. આસન્દિઆદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. પમાણાતિક્કન્તાસનન્તિ દીઘાસનં. તઞ્હિ આગમ્મ સદતિ નિસીદતીતિ એત્થ, આયતં વા સુટ્ઠું દદાતીતિ આસન્દીતિ વુચ્ચતિ. વાળરૂપાનીતિ સીહબ્યગ્ઘાદિવાળરૂપાનિ. પાદેસુ વાળરૂપાનિ પરિચ્છિન્દિત્વા અઙ્કીયતિ લક્ખીયતીતિ પલ્લઙ્કો. ગોનકોતિ ગવતિ દીઘલોમેહિ ઉગ્ગચ્છતિ એત્થાતિ ગોનકો. કોજવોતિ કુયં ભૂમિયં જવતિ ગચ્છતીતિ કોજવો. તસ્સાતિ ગોનકસ્સ. લોમાનિ ચતુરઙ્ગુલાધિકાનિ હોન્તિ કિરાતિ યોજના. વાનચિત્રઉણ્ણામયત્થરણોતિ વાનેન સિબ્બનેન સઞ્જાતં ચિત્રરૂપમેત્થાતિ વાનચિત્રં, ઉણ્ણાય નિબ્બત્તો ઉણ્ણામયો, સોયેવ અત્થરણો ઉણ્ણામયત્થરણો, વાનચિત્રઞ્ચ તં ઉણ્ણામયત્થરણો ચેતિ વાનચિત્રઉણ્ણામયત્થરણો. સેતત્થરણોતિ સેતત્થિકેહિ સેવીયતીતિ સોતો, સોયેવ અત્થરણો સેતત્થરણો. ઇમિના અત્થેન પટતિ સેતભાવં ગચ્છતીતિ પટિકાતિ કાતબ્બં. પટિકાસદ્દોયં અડ્ઢેન્દુપાસાણેપિ પવત્તતિ. ઘનપુપ્ફકોતિ ઘનં કથિનં પુપ્ફમેત્થાતિ ઘનપુપ્ફકો. ઇમિના ઘનપુપ્ફસઙ્ખાતં પટલમેત્થ અત્થીતિ પટલિકાતિ દસ્સેતિ. સોતિ અત્થરણો. આમલકપટોતિ આમલકપુપ્ફં દસ્સેત્વા કતો પટો. તૂલિકાતિ તૂલં પૂરેત્વા કતા તૂલિકા. વિકતિકાતિ સીહબ્યગ્ઘાદિરૂપેહિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫) વિચિત્તાકારેન કરીયતીતિ વિકતિકા. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં ‘‘ઉદ્દલોમીતિ ઉભતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણં. એકન્તલોમીતિ એકતોદસં ઉણ્ણામયત્થરણ’’ન્તિ વુત્તં. ઇધ પન ‘‘ઉદ્દલોમીતિ એકતો ઉગ્ગતલોમં ઉણ્ણામયત્થરણં, એકન્તલોમીતિ ઉભતો ઉગ્ગતલોમં ઉણ્ણામયત્થરણ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મા દ્વે અટ્ઠકથાયો અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસદિસા હોન્તિ. એત્થ દીઘનિકાયટ્ઠકથાનયેન વચનત્થં કરિસ્સામિ. ઉટ્ઠિતં દ્વીહિ પક્ખેહિ, દ્વીસુ વા દસાસઙ્ખાતં લોમમેત્થાતિ ઉદ્દલોમી. નિગ્ગહિતાગમં કત્વા ‘‘ઉન્દલોમી’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. એકસ્મિં અન્તે દસાસઙ્ખાતં લોમમેત્થાતિ એકન્તલોમીતિ. કોસેય્યકટ્ટિસ્સમયન્તિ એત્થ કોસેય્યન્તિ કોસિયસુત્તં. કટ્ટિસ્સન્તિ કટ્ટિસ્સનામકં વાકં. ઇમિના કોસેય્યઞ્ચ કટ્ટિસ્સઞ્ચ કટ્ટિસ્સાનીતિ વિરૂપેકસેસં કત્વા કટ્ટિસ્સેહિ પકતં અત્થરણં કટ્ટિસ્સન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. સુદ્ધકોસેય્યન્તિ રતનઅપરિસિબ્બિતં સુદ્ધકોસેય્યં. ઇમિના સુદ્ધકટ્ટિસ્સમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

સોળસ નાટકિત્થિયો ઠત્વા નચ્ચં કરોન્તિ એત્થાતિ કુત્તકન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સોળસન્ન’’ન્તિઆદિ. અજિનચમ્મેહીતિ અજિનમિગચમ્મેહિ, કતઇતિ સમ્બન્ધો. પવેણીતિ દુપટ્ટતિપટ્ટાદીહિ પરંપરવસેન કતત્તા ‘‘પવેણી’’તિ વુચ્ચતિ. અજિનચમ્માનિ હિ સુખુમતરાનિ, તસ્મા દુપટ્ટતિપટ્ટાદીનિ કત્વા પવેણિવસેન કતાનિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘અજિનપવેણી’’તિ. ‘‘કદલિમિગચમ્મં નામા’’તિ ઇમિના તસ્સ ચમ્મં કદલિમિગઇતિ ગહેતબ્બં ઉત્તરપદલોપવસેન વા ઉપચારેન વાતિ દસ્સેતિ. પવરસદ્દો ઉત્તમત્થોતિ આહ ‘‘ઉત્તમપચ્ચત્થરણ’’ન્તિ. તન્તિ કદલિમિગપવરપચ્ચત્થરણં. સઉત્તરચ્છદન્તિ એત્થ સકારો સહસદ્દકારિયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સહ ઉત્તરચ્છદેના’’તિ. ‘‘ઉપરી’’તિ ઇમિના ઉત્તરસદ્દસ્સ સેટ્ઠાદયો નિવત્તેતિ. ‘‘સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના સહસદ્દસ્સ તુલ્યત્થં નિવત્તેતિ. ‘‘સેત…પે… ન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના રત્તવિતાનં હેટ્ઠા કપ્પિયપચ્ચત્થરણે સતિપિ ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. કસ્મા? રત્તવિતાનસ્સ અકપ્પિયત્તા. ઉભતોલોહિતકૂપધાનન્તિ એત્થ ઉભસરૂપં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સીસૂપધાનઞ્ચ પાદૂપધાનઞ્ચા’’તિ. સીસો ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઉપધાનં, ઉપ ભુસં વા સુખં ધારેતીતિ ઉપધાનં, બિબ્બોહનં. સચે પમાણયુત્તં, તં ઉપધાનં વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૫૫. સબ્બચમ્મપટિક્ખેપાદિકથા

૨૫૫. દીપિપોતકોતિ દીપિપોતો વિયાતિ દીપિપોતકો વચ્છો. ભિત્તિદણ્ડકાદીસૂતિ ભિત્તિસમ્બન્ધેસુ દણ્ડકાદીસુ. આદિસદ્દેન ભિત્તિથમ્ભાદયો સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૫૬. યો ન સક્કોતિ અનુપાહનો ગામં પવિસિતું, સો ગિલાનો નામાતિ યોજના.

૧૫૭. સોણકુટિકણ્ણવત્થુકથા

૨૫૭. એતેનાતિ ‘‘કુરરઘરે’’તિ પાઠેન. અસ્સાતિ મહાકચ્ચાનસ્સ. પપાતનામકેતિ યસ્મા મહાતટો એત્થ અત્થિ, તસ્મા પપાતનામકો હોતિ. એતેનાતિ ‘‘પપાતકે પબ્બતે’’તિ પાઠેન. અસ્સાતિ મહાકચ્ચાનસ્સ. કોટિઅગ્ઘનકં પિળન્ધનં કણ્ણે એતસ્સત્થીતિ કુટિકણ્ણોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કોટિઅગ્ઘનકં પના’’તિઆદિ. પિળન્ધતિ અનેનાતિ પિળન્ધનં, અલઙ્કારો. દન્તજો ચતુત્થક્ખરો. ‘‘પસાદજનક’’ન્તિ ઇમિના પસાદં જનેતીતિ પાસાદિકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પસાદનીયન્તિ પસાદિતબ્બં, પસાદિતું અરહન્તિ અત્થો. અત્થવચનન્તિ અત્થો વુચ્ચતિ અનેનાતિ અત્થવચનં. પાળિયં ઇદાનિ પોત્થકેસુ ‘‘પસાદનીય’’ન્તિ પાઠો નત્થિ. ‘‘પાસાદિક’’ન્તિપદસ્સ પુબ્બે ‘‘દસ્સનીય’’ન્તિ પાઠોયેવ અત્થિ. ઉત્તમદમથસમથન્તિએત્થ દમથસદ્દસ્સ ઞાણત્થઞ્ચ ઇન્દ્રિયસંવરત્થઞ્ચ સમથસદ્દસ્સ સમાધત્થઞ્ચ ચિત્તૂપસમત્થઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉત્તમં દમથઞ્ચા’’તિઆદિ. ચસદ્દેન દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ. વિસૂકાયિકવિપ્ફન્દિતાનન્તિ વિસૂકાય પટિપક્ખાય પવત્તાનં દિટ્ઠિચિત્તસઙ્ખાતાનં વિવિધચલનાનં. ‘‘વીરિયિન્દ્રિય’’ન્તિ ઇમિના યતિન્દ્રિયન્તિ એત્થ યતસદ્દો વીરિયવાચકોતિ દસ્સેતિ. નાગન્તિ એત્થ નત્થિ આગુ પાપમેતસ્સાતિ નાગોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આગુવિરહિત’’ન્તિ કિં દિવસતો પટ્ઠાયાતિ આહ ‘‘મમ પબ્બજ્જાદિવસતો પટ્ઠાયા’’તિ. કણ્હા મત્તિકા ઉત્તરિ એત્થાતિ કણ્હુત્તરાતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કણ્હમત્તિકુત્તરા’’તિ. ‘‘ઉપરી’’તિ ઇમિના ઉત્તરસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ગુન્નં ખુરેહી’’તિ ઇમિના ગુન્નં ખુરકણ્ટકસદિસત્તા ગોકણ્ટકા નામાતિ દસ્સેતિ. તે ગોકણ્ટકે રક્ખિતુન્તિ સમ્બન્ધો. એવં ખરા ભૂમિ હોતીતિ યોજના. એતેહીતિ એરગૂઆદીહિ ચતૂહિ તિણેહિ. તન્તિ એરગૂતિણં. તેનાતિ મોરગૂતિણેન. જન્તુસ્સ વણ્ણોતિ સમ્બન્ધો. સેનાસનં પઞ્ઞપેસીતિ એત્થ કિં નામ સેનાસનં પઞ્ઞપેસીતિ આહ ‘‘ભિસિં વા કટસારકં વા પઞ્ઞપેસી’’તિ. પઞ્ઞપેત્વા ચ પન સોણસ્સ આરોચેસિ. કિં આરોચેસીતિ આહ ‘‘આવુસો’’તિઆદિ. સત્થા વસિતુકામોતિ સમ્બન્ધો.

૨૫૮. ‘‘તસ્સ સોણસ્સા’’તિ ઇમિના પટિભાતુ તન્તિ એત્થ ‘‘ત’’ન્તિપદં સામ્યત્થે ઉપયોગવચનન્તિ દસ્સેતિ. તન્તિ તવ. અટ્ઠકવગ્ગિકાનીતિ અટ્ઠપમાણો, અટ્ઠસમૂહો વા વગ્ગો એતેસન્તિ અટ્ઠકવગ્ગિકાનિ. કામસુત્તાદીનિ (સુ. નિ. ૭૭૨ આદયો) સોળસ સુત્તાનિ. યોતિ પુગ્ગલો, સમન્નાગતોતિ સમ્બન્ધો. અરિયોપીતિ પિસદ્દો ન કેવલં સુચિસમન્નાગતોયેવ પાપે ન રમતિ, અથ ખો અરિયોપીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પટિભાતુ ત’’ન્તિ પાઠતો યાવ ‘‘સુચીતિ વુત્ત’’ન્તિ પાઠા કેસુચિયેવ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ અત્થિ. અયં ખ્વસ્સાતિ એત્થ અસ્સસદ્દો આખ્યાતોતિ આહ ‘‘ભવેય્યા’’તિ. પરિદસ્સેસીતિ પઞ્ચ વરાનિ પરિચ્છિન્દિત્વા દસ્સેસિ. યં વચનં મે ઉપજ્ઝાયો જાનાપેતિ, તસ્સ વચનસ્સ અયં કાલો ભવેય્યાતિ યોજના.

૨૫૯. વિનયધરપઞ્ચમેનાતિ એત્થ ઉપજ્ઝાયપઞ્ચમેનાતિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘અનુસ્સાવનાચરિયપઞ્ચમેના’’તિ. ઉપાહનકોસકોતિ ઉપાહનાય પક્ખિપનોકાસો કોસકો. એળકચમ્મઅજચમ્મેસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. મિગચમ્મે પન કિઞ્ચિ વટ્ટતિ, ન કિઞ્ચિ વટ્ટતિ. તં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘મિગચમ્મે’’તિઆદિ. એતેસંયેવાતિ એણિમિગાદીનં છન્નમેવ. અઞ્ઞેસં પનાતિ છહિ મિગેહિ અવસેસાનં પન. તેસં ચમ્મં ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો.

ગાથાયં મક્કટો ચ કાળસીહો ચ સરભો ચ કદલિમિગો ચ કેચિ યે વાળમિગા અત્થિ, તે ચાતિ યોજના. તેસન્તિ મક્કટાદીનં.

તત્થાતિ ગાથાય, મક્કટાદીસુ વા. ‘‘સીહબ્યગ્ઘઅચ્છતરચ્છા’’તિ ઇમિના વાળમિગાનં સરૂપં દસ્સેતિ. એત્તકાયેવ વાળમિગાતિ આહ ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ. એતેસંયેવાતિ સીહબ્યગ્ઘઅચ્છતરચ્છાનમેવ. ન ચમ્મં ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. યેસન્તિ છન્નં એણિમિગાદીનં. તેતિ છ એણિમિગાદિકે. હિ સચ્ચં સબ્બેસં એતેસં વાળમિગાનં ચમ્મં ન વટ્ટતીતિ યોજના. આહરિત્વા વા ન દિન્નન્તિ આહરિત્વા વા હત્થે વા પાદમૂલે વા ઠપેત્વા ન દિન્નં. ‘‘ગણનં ન ઉપેતી’’તિ ઇમિના ગણનં ઉપગચ્છતીતિ ગણનૂપગન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. અધિટ્ઠિતઞ્ચાતિ અધિટ્ઠિતં પન. યદાતિ યસ્મિં કાલે. તતોતિ કાલતો.

ઇતિ ચમ્મક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.