૭૬. ગામસીમાદિકથા

૧૪૭. ઉપોસથકમ્મસ્સ વિસું ગહિતત્તા સેસકમ્મવસેન સમાનસંવાસકતા ગહેતબ્બા ગોબલિબદ્દનયેન વા પારિસેસનયેન વા. તન્તિ સમાનસંવાસએકૂપોસથભાવં. ‘‘અપરિચ્છિન્નાયા’’તિ ઇમિના અટ્ઠપિતાયાતિ એત્થ ઠપધાતુયા અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ગામં વા નિગમં વાતિ એત્થ નગરં કેન સઙ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘ગામગ્ગહણેન ચેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ ‘‘ગામં વા નિગમં વા’’તિ પાઠે, ગામગ્ગહણેનાતિ સમ્બન્ધો. અથ વા એત્થાતિ ગામનિગમનગરેસુ, નગરમ્પીતિ સમ્બન્ધો. ગામાદીનં પરિચ્છેદં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ગામનિગમનગરેસુ. ગામભોજકાતિ ગામં ભુઞ્જન્તીતિ ગામભોજકા. બલિન્તિ કરં. સો હિ તં નિસ્સાય ગામભોજકા બલન્તિ જીવન્તિ અનેનાતિ બલીતિ વુચ્ચતિ. યમ્પિ એકં પદેસં પરિચ્છિન્દિત્વા દેતીતિ યોજના. ગામખેત્તેતિ રઞ્ઞો આણા ખિપિયતિ એત્થાતિ ખેત્તં, ગામોયેવ ખેત્તં ગામખેત્તં, તસ્મિં. અયમ્પીતિ અયં પદેસોપિ. સોપીતિ પદેસોપિ. વિસુંગામો નામાતિ યોજના. સોપિ વિસુંગામો ગામસીમા હોતિયેવાતિ યોજના. વિસું પરિચ્છિન્દિત્વા દિન્નો ગામો વિસુંગામો. તસ્માતિ યસ્મા વિસું ગામો હોતિ, તસ્મા. સા ચાતિ વિસુંગામસીમા ચ. ઇતરાતિ વિસુંગામસીમતો અઞ્ઞા પકતિગામનગરનિગમસીમા ચાતિ યોજના.

એવન્તિ ‘‘અસમ્મતાય ભિક્ખવે’’તિઆદિના પાઠેન. તન્તિ સીમપરિચ્છેદં. અપરિચ્છિન્નેતિ રાજૂહિ અપરિચ્છિન્ને. ‘‘અટવિપદેસે’’તિ ઇમિના નત્થિ ગામો એત્થાતિ અગામકોતિ વચનત્થસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. વિજ્ઝાટવિસદિસેતિ વિગતં અગ્ગિનો ઝાયનમેત્થાતિ વિજ્ઝા, ચોરાદયો મનુસ્સે આભુસો ટવન્તિ પીળયન્તિ એત્થાતિ આટવિ. વિજ્ઝા ચ સા આટવિ ચેતિ વિજ્ઝાટવિ, તાય સદિસે વિજ્ઝાટવિસદિસે. એત્થ પુરિમનયે ગામાદીહિ આસન્નો વા હોતુ, અનાસન્નો વા તેહિ અપરિચ્છિન્નો અટવિપદેસો ગહેતબ્બો. પચ્છિમનયે દૂરો મનુસ્સાનં અનાગમનપથો આટવિપદેસો ગહેતબ્બોતિ અયમેતેસં વિસેસો. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. સમન્તાતિ સમન્તતો. અયં સીમાતિ અયં સત્તબ્ભન્તરસીમા. તત્થાતિ સત્તસુ અબ્ભન્તરેસુ. સમન્તા ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા અબ્ભન્તરે અન્તોકોટ્ઠાસે જાતં અબ્ભન્તરં અટ્ઠવીસહત્થપમાણં.

યા કાચિ નદી અસીમાવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. નદીસીમલક્ખણપત્તાતિ નદીસીમલક્ખણં પત્તા. ઇમિના સીમલક્ખણં અપત્તા નદી બન્ધિયમાના સીમાવ હોતીતિ દસ્સેતિ. સાવધારણેન ‘‘અત્તનો સભાવેનેવા’’તિ ઇમિના ભિક્ખૂનં બન્ધનભાવેનાતિ અત્થં નિવત્તેતિ. એત્થાતિ નદિયં. એત્થાતિ જાતસ્સરસમુદ્દેસુ. યેન કેનચીતિ અન્તમસો તિરચ્છાનગતેનપિ યેન કેનચિ. ખણિત્વા અકતો સયંજાતોતિ સમ્બન્ધો. ઇદં હેતુઅન્તોગધવિસેસનં. ખણિત્વા અકતત્તાતિ હિ અત્થો. સયંજાતોતિ સયમેવ જાતોતિ એવકારો યોજેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘યેન કેનચિ ખણિત્વા અકતો’’તિ. સોબ્ભોતિ સં ઉભોતિ પદવિભાગો કાતબ્બો. તત્થ સંસદ્દો સમન્તત્થવાચકો, ઉભસદ્દો પૂરણત્થવાચકો. તસ્મા સમન્તતો આગતેન ઉદકેન ઉભતિ પૂરતિ એત્થાતિ સોબ્ભોતિ વચનત્થો કાતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘સમન્તતો આગતેન ઉદકેન પૂરિતો તિટ્ઠતી’’તિ.

તત્થાતિ નદીસમુદ્દજાતસ્સરેસુ, આધારે ભુમ્મં. યંસદ્દો ઠાનવિસયોતિ આહ ‘‘યં ઠાન’’ન્તિ. મજ્ઝિમસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ. વક્ખતિ હિ ‘‘થામમજ્ઝિમેના’’તિ. ‘‘સમન્તતો’’તિ ઇમિના સમન્તાતિ એત્થ નિસ્સક્કત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉદકુક્ખેપેના’’તિ ઇમિના ઉદકુક્ખેપાતિ એત્થ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ. ઉદકં ઉક્ખિપિત્વા ખિપિયતિ એત્થાતિ ઉદકુક્ખેપો. ‘‘પરિચ્છિન્ન’’ન્તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. અક્ખધુત્તાતિ એત્થ અક્ખોતિ પાસકો. સો હિ અકતિ કુટિલં ગચ્છતિ અનેનાતિ અક્ખોતિ વુચ્ચતિ, ધવન્તિ મરિયાદમતિક્કમ્મ કીળાદિપસુતં ગચ્છન્તીતિ ધુત્તા, અક્ખેસુ ધુત્તા અક્ખધુત્તા. દારુગુળન્તિ સારદારુમયં ગુળં. ‘‘વાલુકં વા’’તિ ઇમિના ‘‘ઉદકુક્ખેપા’’તિ એત્થ ઉપલક્ખણં દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે. અયન્તિ પદેસો. તસ્સાતિ ઉદકુક્ખેપસ્સ.

એત્થાતિ નદીસમુદ્દજાતસ્સરેસુ. મુખદ્વારન્તિ સમુદ્દાદીનં મુખસઙ્ખાતં દ્વારં. સબ્બત્થાતિ સબ્બાય નદિયં. થેરવાદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ. ‘‘યોજનં…પે… વટ્ટતી’’તિ યં પન વચનં મહાસુમત્થેરેન વુત્તન્તિ યોજના. તત્રાપીતિ યોજનનદિયમ્પિ. પટિક્ખિત્તાકારં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ. નદિયા પમાણન્તિ નદિયા ગમ્ભીરપમાણમેવ, ન આયામવિત્થારપમાણન્તિ અત્થો. ‘‘ન યોજનં વા અદ્ધયોજનં વા’’તિ વચનમ્પિ ઇદમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચાપિ આયામવિત્થારપમાણં ન વુત્તં, પભવતો પન યાવ મુખદ્વારા આયામવિત્થારવસેન કમ્મં કાતું પહોનકનદીયેવ ગહેતબ્બાતિ દટ્ઠબ્બા. યા નદીતિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ ‘‘તિમણ્ડલ’’ન્તિઆદિકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ. પભવતોતિ સમુદાગમતો. એત્થાતિ નદિયં. સબ્બેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ એકઉદકુક્ખેપતો.

કિત્તકા પરિપુણ્ણા હોતીતિ આહ ‘‘સમતિત્થિકા’’તિ. તિત્થેન સમં પરિપૂરતીતિ સમતિત્થિકા. ઉદકસાટિકં નિવાસેત્વાપીતિ પિસદ્દો ‘‘અનિવાસેત્વાપી’’તિ દસ્સેતિ. ઉદકસાટિકં અનિવાસેન્તોપિ વત્થેન અવિનાભાવતો અઞ્ઞં નિવાસેત્વાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. નાવાય ઠત્વા કરિયમાને કિં ગચ્છન્તિયાપિ નાવાય કાતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ગચ્છન્તિયા પના’’તિઆદિ. ‘‘કસ્મા’’તિઆદિના કારણં દસ્સેતિ. હીતિ યસ્મા. તન્તિ ઉદકુક્ખેપમત્તં. એવં સતિ…પે… અનુસાવના હોતિ, તસ્મા ગચ્છન્તિયા નાવાય કાતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. ન કેવલં નાવાયમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તોનદિય’’ન્તિઆદિ.

રુક્ખસ્સાતિ અન્તોનદિયં જાતસ્સ રુક્ખસ્સ. સાખા વા પતિટ્ઠિતાતિ સમ્બન્ધો. સીમં વા સોધેત્વાતિ વિહારસીમગામસીમાસુ ઠિતાનં હત્થપાસાનયનબહિકરણવસેન સીમં વા સોધેત્વા. જાતરુક્ખસ્સ પવિટ્ઠસાખાય વા પારોહે વાતિ સમ્બન્ધો. અસ્સાતિ બહિનદિતીરે જાતરુક્ખસ્સ. તત્થાતિ ખાણુકે.

તસ્સાતિ પાસાણદીપકસ્સ. પુબ્બે વુત્તપ્પકારેતિ પુબ્બે નદીનિમિત્તટ્ઠાને ‘‘અન્વદ્ધમાસ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) વુત્તપ્પકારે. સોતિ પાસાણદીપકો. પુન સોતિ પાસાણદીપકોયેવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

આવરણન્તિ પાળિં. તન્તિ આવરણં. આવરણેન વા કોટ્ઠકબન્ધેન વા હેતુભૂતેન, પચ્છિજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. કોચિ આવરણપ્પદેસો અજ્ઝોત્થરિયતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ આવરણપ્પદેસે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ‘‘હેટ્ઠાપાળિ બદ્ધા’’તિ ઇદં નદિં વિનાસેત્વા તળાકકરણાકારદસ્સનં. એત્થાતિ નદિયં, તળાકે વા. છડ્ડિતમોદકન્તિ તળાકરક્ખનત્થં એકેન વારિમગ્ગેન છડ્ડિતં ઉદકં. દેવે અવસ્સન્તેતિ દુબ્બુટ્ઠિકાલત્તા વસ્સન્તકાલેપિ દેવે અવસ્સન્તે. સાતિ નદિતો નીહટમાતિકા. કાલન્તરેનાતિ અઞ્ઞેન કાલેન. ઉપ્પતિત્વાતિ ગામનિગમાનં ઉપરિ પતિત્વા. પવત્તતીતિ પુબ્બે વુત્તપકારે વસ્સકાલે ચત્તારો માસે અબ્ભોચ્છિન્ના સન્દતિ. વિહારસીમન્તિ વિહારસમ્બન્ધં બદ્ધસીમં.

સમુદ્દેપીતિ પિસદ્દો નદિમપેક્ખતિ. તત્થાતિ પદેસે. ઓતરિત્વાતિ હેટ્ઠા તરિત્વા. ‘‘ઓસરિત્વા’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. સણ્ઠહન્તીતિ ઉદકેન સમં તિટ્ઠન્તિ. સોતિ પદેસો. ઉદકન્તતોતિ ઉદકકોટિતો. તત્થાતિ સમુદ્દે. બાધતીતિ પીળયતિ. તેસૂતિ નાવાઅટ્ટકેસુ. તન્તિ પિટ્ઠિપાસાણં. ઊમિયોતિ વીચિયો. તા હિ પરંપરાવસેન ઉગ્ગન્ત્વા સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકે મિયન્તિ હિંસન્તિ, અન્તો પક્ખિપન્તીતિ વા ઊમિયોતિ વુચ્ચન્તિ. તત્થાતિ પિટ્ઠિપાસાણે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ઉદકેનેવ પિટ્ઠિપાસાણો ઓત્થરીયતીતિ યોજના. સોતિ દીપકપબ્બતો. ‘‘દૂરે’’તિ વત્વા તસ્સ પમાણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મચ્છવધાનં અનાગમનપથે’’તિ. મચ્છવધાનન્તિ કેવટ્ટાનં. તે હિ યસ્મા મચ્છે હનન્તિ, તસ્મા મચ્છવધાતિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘મચ્છબન્ધાન’’ન્તિપિ પાઠો. મચ્છે બન્ધન્તીતિ મચ્છબન્ધાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. અનાગમનપથેતિ યત્થ ગન્ત્વા તદહેવ પચ્ચાગન્ત્વા ન આગમનપથિકે દેસે. નત્થિ આગમનપથો એત્થાતિ અનાગમનપથો, દેસો. તસ્મિં ‘‘અગમનપથે’’તિપિ પાઠો, સો અયુત્તો. કસ્મા? અગમનપથસ્સ નાધિપ્પેતત્તા. ગન્ત્વા હિ પુન અનાગમનપથોયેવાધિપ્પેતો. તેસન્તિ મચ્છવધાનં. ગમનપરિયન્તસ્સાતિ ગમનકોટિયા. ઓરતોતિ ઓરભાગે ઠિતો દીપકો વા પબ્બતો વાતિ યોજેતબ્બો. તત્થાતિ ઓરભાગે ઠિતેસુ દીપકપબ્બતેસુ. ઓત્થરિત્વાતિ પકતિઉદકેન ઓત્થરિત્વા. તત્થાતિ ઓત્થરિત્વા ઠિતે સમુદ્દે.

કરોન્તેહિપિ કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. યત્થાતિ યસ્મિં સરે. અયન્તિ અયં સરો, ન જાતસ્સરો હોતિ. અયં સરો ગામખેત્તસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ યોજના. તત્થાતિ સરે. યત્થ પનાતિ યસ્મિં સરે પન. તસ્સાતિ જાતસ્સરસ્સ. તત્થાતિ પદેસે. સચે ગમ્ભીરં ઉદકં હોતીતિ યોજના. તત્થાતિ અટ્ટકે. એત્થાતિ જાતસ્સરે, ઠિતેસુ પિટ્ઠિપાસાણદીપકેસૂતિ યોજના. પહોનકજાતસ્સરોતિ સઙ્ઘકમ્મં કાતું પહોનકો જાતસ્સરો. ‘‘સુક્ખતી’’તિ વત્વા તદેવ સમત્થેતું વુત્તં ‘‘નિરુદકો’’તિ. તત્થાતિ જાતસ્સરે. સચે નિરુદકમત્તેન ગામખેત્તં ગચ્છતિ. કદા ગચ્છતીતિ આહ ‘‘સચે પનેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ જાતસ્સરે. પોક્ખરણીઆદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન ઉદકમાતિકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યદા ખણન્તિ, તદાતિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. ‘‘તં ઠાન’’ન્તિ વુત્તેપિ ન ખણનટ્ઠાનમેવ ગહેતબ્બં, ‘‘એત્થા’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા સબ્બોયેવ જાતસ્સરો ગહેતબ્બો. ન કેવલં અજાતસ્સરમત્તં હોતિ, અથ ખો ગામખેત્તન્તિ આહ ‘‘ગામસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતી’’તિ.

નન્તિ જાતસ્સરં. પૂરેત્વાતિ મત્તિકાદીહિ પૂરેત્વા. પાળિન્તિ આવરણં. સબ્બમેવ નન્તિ સકલમેવ તં જાતસ્સરં. લોણીપીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં સોબ્ભોયેવ જાતસ્સરસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, અથ ખો લોણીપીતિ દસ્સેતિ. ઉદકટ્ઠાનોકાસેતિ ઉદકસ્સ ઠાને ઓકાસે.

૧૪૮. સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તીતિ એત્થ ‘‘સીમાય સીમ’’ન્તિ પદાનં સમ્બન્ધાપેક્ખત્તા તેસં સમ્બન્ધં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અત્તનો પરેસ’’ન્તિ. ‘‘બદ્ધસીમ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘સીમ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ વિસેસતો બદ્ધસીમાયેવ ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતિ. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. સંસટ્ઠવિટપાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નત્તા સંસટ્ઠો વિટપો એતેસન્તિ સંસટ્ઠવિટપા. ‘‘સંસટ્ઠવિટપા’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં, મૂલાનિપિ સંસટ્ઠાનિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેસૂતિ દ્વીસુ રુક્ખેસુ. વિહારસીમા ચાતિ પોરાણકવિહારસીમા ચ. અન્તો કત્વાતિ સીમાય અન્તો કત્વા. અથ પચ્છાતિ એત્થ ‘‘પચ્છા’’તિ ઇમિના અથસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. એવં કે અકંસૂતિ આહ ‘‘એવં છબ્બગ્ગિયા અકંસૂ’’તિ. તેનાતિ કરણેન.

અજ્ઝોત્થરણાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરેસ’’ન્તિઆદિ. તસ્સાતિ બદ્ધસીમાય. પદેસન્તિ ભિક્ખૂહિ કમ્મં કાતું પહોનકં એકદેસં. અન્તમસો એકસ્સપિ ભિક્ખુનો ઠત્વા અધિટ્ઠાનુપોસથં કાતું પહોનકં પદેસં. કમ્મં કાતું અપ્પહોનકપદેસં અન્તો કરિત્વા બન્ધન્તા સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તિ નામ. સીમાય ઉપચારોતિ પચ્છા બન્ધિતબ્બાય સીમાય ઉપચારો. ‘‘વડ્ઢન્તો સીમાસઙ્કરં કરોતી’’તિ ઇમિના સચે અવડ્ઢનકો પાસાણો હોતિ, દ્વિન્નમ્પિ સીમાનં નિમિત્તં કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.