૨. ઉપોસથક્ખન્ધકં

૬૮. સન્નિપાતાનુજાનનાદિકથા

૧૩૨. ઉપોસથક્ખન્ધકે તરન્તિ ઓતરન્તિ એત્થાતિ તિત્થં, ઉદકતિત્થં, તિત્થં વિયાતિ તિત્થં, લદ્ધીતિ આહ ‘‘તિત્થં વુચ્ચતિ લદ્ધી’’તિ. લદ્ધિ હિ બહૂનં લદ્ધિકાનં ઓતરણટ્ઠાનત્તા તિત્થં નામ. અઞ્ઞન્તિ સાસનિકલદ્ધિતો અઞ્ઞં. એતેસન્તિ પરિબ્બાજકાનં. ઇતોતિ ઇમસ્મા સાસનિકલદ્ધિતો. યન્તિ યં ધમ્મજાતં. તેસન્તિ અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં. તે લભન્તીતિ એત્થ તસદ્દો મનુસ્સવિસયોતિ આહ ‘‘તે મનુસ્સા’’તિ. મૂગસૂકરાતિ એત્થ થૂલસરીરસ્સ સૂકરસ્સ સદ્દમત્તસ્સાપિ અભાવતો મૂગસૂકરો નામાતિ આહ ‘‘થૂલસરીરસૂકરા’’તિ.

૧૩૫. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. સોતિ સમ્પજાનમુસાવાદો. કિન્તિ કિં આપત્તિ. દુક્કટન્તિ પદસ્સ દુક્કટં કમ્મન્તિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘દુક્કટાપત્તી’’તિ. સા ચ ખો દુક્કટાપત્તિ મુસાવાદલક્ખણેન ન હોતીતિ યોજના. કેન હોતીતિ આહ ‘‘ભગવતો પન વચનેના’’તિ. વચનેનાતિ ચ ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે કિં હોતિ? દુક્કટં હોતી’’તિ (મહાવ. ૧૩૫) વચનેન. અકિરિયસમુટ્ઠાનાતિ આવિ કત્તબ્બાય આપત્તિયા અકરણેન અકિરિયસમુટ્ઠાના.

મનુજેનાતિ મનુસ્સેન. વાચાતિ વાચાય. યકારસ્સ હિ લોપો. ગિરન્તિ સદ્દં. પરેતિ અઞ્ઞે પુગ્ગલે. વાચસિકન્તિ વાચાતો સમુટ્ઠિતં. અયં પનેત્થ યોજના – ભિક્ખુ કેનચિ આસન્ને ઠિતેન મનુજેન વાચાય અનાલપન્તો હોતિ, પરે દૂરે ઠિતે પુગ્ગલે સન્ધાય ગિરં મહાસદ્દં નો ચ ભણેય્ય, એવમ્પિ વાચસિકમેવ આપજ્જેય્યાતિ.

અન્તરાયિકોતિ એત્થ કરોત્યત્થે ણિકપચ્ચયોતિ આહ ‘‘અન્તરાયકરો’’તિ. ‘‘કિમત્થાયા’’તિ ઇમિના કિસ્સાતિ એત્થ તદત્થે ચતુત્થીતિ દસ્સેતિ, હેત્વત્થોપિ યુજ્જતેવ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ. ઇતીતિઆદિ નિગમનં. ઉદ્દેસતો ચાતિ ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો’’તિઆદિઉદ્દેસતો ચ. નિદ્દેસતો ચાતિ ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ આદિમેત’’ન્તિઆદિનિદ્દેસતો ચ.

૧૩૬. દેવસિકન્તિ એત્થ ણિકપચ્ચયો વિચ્છત્થે હોતીતિ આહ ‘‘દિવસે દિવસે’’તિ. તતિયે ચ સત્તમે ચ પક્ખેતિ એકસ્સ ઉતુનો અટ્ઠસુ પક્ખેસુ તતિયે ચ સત્તમે ચ પક્ખે. ‘‘વચનતો’’તિ પદં ‘‘વટ્ટતી’’તિ પદે ઞાપકહેતુ. તથારૂપે પચ્ચયેતિ તથારૂપે વિકતિચારિત્તસઙ્ખાતે પચ્ચયે. અનુવત્તિતબ્બન્તિ અનુમતિં વત્તિતબ્બં. વચનતોપીતિ પિસદ્દો પુબ્બે ઞાપકહેતું સમ્પિણ્ડેતિ. એતન્તિ ‘‘યસ્મિં તસ્મિં ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા ઉદ્દિસિતું વટ્ટતી’’તિ વચનં.

૭૧. સીમાનુજાનનકથા

૧૩૮. નિમિત્તા કિત્તેતબ્બાતિ નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ. નિકારસ્સ હિ આકારો. નિમિત્તં કતોતિ એસો પબ્બતો નિમિત્તં કતોતિ યોજના. એસેવ નયો પરતોપિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં? પાસાણો ભન્તે, એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ અત્થં અતિદિસતિ. એસેવ નયો સેસેસુપિ. કેવલં પન વનઉદકેસુ ‘‘એતં વનં, એતં ઉદક’’ન્તિ વત્તબ્બં. નદિયં ‘‘એસા નદી’’તિ વત્તબ્બા. એત્થ પનાતિ એતિસ્સં ઉત્તરાયં અનુદિસાયં પન. હીતિ ફલજોતકો. તત્થાતિ ‘‘નિમિત્તા કિત્તેતબ્બા’’તિ વચને. સીમમણ્ડલન્તિ સીમબિમ્બં. સમ્બન્ધન્તેનાતિ પુરિમનિમિત્તેન પચ્છિમનિમિત્તં સમ્બન્ધન્તેન. ઇમિના એકન્તરિકાદિવસેન નિમિત્તકિત્તનં ન વટ્ટતિ નિમિત્તેનપિ નિમિત્તાનં સમ્બન્ધાભાવતોતિ દસ્સેતિ. પુરિમનિમિત્તેન પચ્છિમનિમિત્તસ્સ સમ્બન્ધે સતિ અજ્જ એકં નિમિત્તં કિત્તેત્વા સ્વે એકં નિમિત્તં કિત્તેત્વાતિ એવં કાલન્તરેપિ નિમિત્તં કિત્તેત્વા સમ્મનિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

પબ્બતોતિ એત્થ પબ્બં વુચ્ચતિ ફળુ, તં એતસ્મિં અત્થીતિ પબ્બતો. વાલિકરાસિસ્સ સુદ્ધપંસુપબ્બતપસઙ્ગત્તા વુત્તં ‘‘વાલિકરાસિ પન ન વટ્ટતી’’તિ. ઇતરોપીતિ વાલિકરાસિતો અઞ્ઞોપિ તિવિધો પબ્બતો. હત્થિપ્પમાણતોતિ અડ્ઢટ્ઠમરતનહત્થિપમાણતો. ચતૂસુ દિસાસૂતિ વિહારસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ. ચતૂહિ વા તીહિ વાતિ એત્થ વાસદ્દેન તતો અધિકાનિપિ ગહેતબ્બાનિ. એકેન વા નિમિત્તેનાતિ યોજના. ઇતોતિ પબ્બતનિમિત્તતો. તસ્માતિ યસ્મા એકેન નિમિત્તેન ન વટ્ટતિ, તસ્મા. તન્તિ પબ્બતં. તસ્માતિ એકસ્સેવ નિમિત્તસ્સ કિત્તિતત્તા. યો પબ્બતો અત્થિ, તં પબ્બતન્તિ યોજના. અન્તોતિ પબ્બતસ્સ અન્તો.

તતિયભાગં વાતિ એત્થ વાસદ્દેન પઠમભાગોપિ એકદેસોપિ ગહેતબ્બો. તસ્સાતિ તત્તકસ્સ પદેસસ્સ. તતિયભાગાદિતો અપરં સબ્બપબ્બતં અન્તોકત્વા સમ્મતં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ.

પાસાણનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. પસતિ ઘનભાવેન બન્ધતીતિ પાસાણો. અયગુળોપિ પાસાણસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ તેન તસ્સ સદિસત્તા. અયગુળોપીતિ એત્થ પિસદ્દેન તમ્બકંસવટ્ટલોહસુવણ્ણરજતાદયોપિ સઙ્ગણ્હાતિ. યો કોચીતિ સિલાપવાળમણિઆદીસુ યો કોચિ. દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપરિમાણતા સણ્ઠાનતો ગહેતબ્બા, ન તુલિત્વા ગણનવસેન. ખુદ્દકતરો પાસાણોતિ યોજના. યો પિટ્ઠિપાસાણો વા યો ઉટ્ઠિતપાસાણો વાતિ યોજના કાતબ્બા – ઉત્તરવાક્યે તસદ્દસ્સ અનિયમનિદ્દેસવચનત્તા ‘‘પાસાણસઙ્ખંયેવા’’તિ એત્થ એવકારેન ‘‘ન પબ્બતસઙ્ખ’’ન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. મહતો પિટ્ઠિપાસાણસ્સાતિ આયામવિત્થારુબ્બેધતો મહન્તસ્સ પિટ્ઠિપાસાણસ્સ સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલપિટ્ઠિપાસાણસ્સ વિય. તન્તિ પિટ્ઠિપાસાણં. ન વટ્ટતીતિ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. હીતિ લદ્ધદોસજોતકો. તન્તિ પિટ્ઠિપાસાણં. સીમાયાતિ સીમતો. વિહારોપીતિ ન કેવલં નિમિત્તમેવ, વિહારોપિ. પિટ્ઠિપાસાણો ન કિત્તેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. કિત્તેત્વાતિ એત્થ ‘‘પિટ્ઠિપાસાણ’’ન્તિ યોજેતબ્બં.

વનનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. વનિયતિ મયૂરકોકિલાદીહિ સત્તેહિ સમ્ભજિયતીતિ વનં, વનન્તિ સમ્ભજન્તિ એત્થાતિ વા વનં. તચો એવ સારો એતેસન્તિ તચસારો, તાલનાળિકેરાદયો. આદિસદ્દેન વેણુઆદયો સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તો સારો એતેસન્તિ અન્તોસારા, સાકસાલાદયો. આદિસદ્દેન ખદિરાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તોસારમિસ્સકાનન્તિ અન્તોસારેહિ રુક્ખેહિ મિસ્સકાનં. રુક્ખાનં વનન્તિ એત્થ અવયવઅવયવિભાવેન સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઇમિના તિણવનં રુક્ખવનન્તિ એત્થ ‘‘તિણાનં વન’’ન્તિ વા ‘‘રુક્ખાનં વન’’ન્તિ વા અત્થં દસ્સેતિ. તિણમેવ વનં, રુક્ખોયેવ વનન્તિ અત્થોપિ યુજ્જતેવ. ચત્તારો વા પઞ્ચ વા રુક્ખાતિ ચતુપઞ્ચરુક્ખા, તે મત્તં પમાણમેત્થાતિ ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તં વનં, તતોતિ ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તતો. એકદેસન્તિ વનસ્સ એકદેસં. વનમજ્ઝેતિ વનસ્સ વેમજ્ઝે, વનસ્સૂપરીતિ અત્થો. રુક્ખન્તરેસુ એવ હિ વિહારં કરોન્તિ. એકદેસન્તિ વનસ્સ એકદેસં. તત્થાતિ વને. ‘‘ઠિતવન’’ન્તિ પદં ‘‘કિત્તેત્વા’’તિ પદે અવુત્તકમ્મં, ‘‘ન કિત્તેતબ્બ’’ન્તિ પદે વુત્તકમ્મં.

રુક્ખનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. રુક્ખિયતિ ફલાદિકામેહિ સંવરિયતિ રક્ખિયતીતિ રુક્ખો, મહિયં રુહતીતિ વા રુક્ખો. જીવમાનકોતિ લોકવોહારવસેન મૂલઙ્કુરાદિહરિતસઙ્ખાતજીવમાનકો. પરિણાહતોતિ વિસાલભાવતો. સૂચિદણ્ડકપમાણોતિ સૂચિયા લેખનિયા દણ્ડભૂતવેળુપમાણો. સો વેળુ કનિટ્ઠઙ્ગુલિપમાણોતિ દટ્ઠબ્બો. તતોતિ અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધસૂચિદણ્ડકપમાણપરિણાહરુક્ખતો. વંસનળકસરાવાદીસૂતિ વંસો ચ નળકો ચ સરાવો ચ વંસનળકસરાવા, તે આદયો યેસં કપાલાદીનન્તિ વંસનળકસરાવાદયો, તેસુ. તતોતિ વંસાદિતો. તંખણમ્પીતિ તસ્મિં નિમિત્તક્ખણેપિ. અકારણન્તિ અપમાણં. એતન્તિ નવમૂલસાખાનિગ્ગમનં. વત્તું વટ્ટતીતિ સામઞ્ઞનામેનપિ વિસેસનામેનપિ વત્તું વટ્ટતિ. ઇમિના પબ્બતાદીસુપિ ‘‘પબ્બતો’’તિ સામઞ્ઞનામેનપિ ‘‘વઙ્કપબ્બતો વેપુલ્લપબ્બતો’’તિ વિસેસનામેનપિ વત્તું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

મગ્ગનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. મગ્ગિયતિ પથિકેહિ, મગ્ગમૂળ્હેહિ વા અન્વેસિયતીતિ મગ્ગો. યો યાદિસો જઙ્ઘમગ્ગો વા સકટમગ્ગો વા વિનિવિજ્ઝિત્વા દ્વે તીણિ ગામન્તરાનિ ગચ્છતિ, સો તાદિસો જઙ્ઘમગ્ગો વા સકટમગ્ગો વા વટ્ટતીતિ યોજના. ઉક્કમિત્વાતિ પક્કમિત્વા. યો જઙ્ઘમગ્ગો ઓતરતિ, સો ન વટ્ટતીતિ યોજના. અવળઞ્જાતિ અપરિભોગા. ગમનં જનેતીતિ જઙ્ઘો. જણ્ણુગોપ્ફકાનં મજ્ઝપદેસો. સહ અત્થેન પણિયધનેનાતિ સત્થો, જઙ્ઘેન વિચરન્તો સત્થો જઙ્ઘસત્થો. સકતિ સમત્થેતિ ભારં વહિતુન્તિ સકટો, તેન વિચરન્તો સત્થો સકટસત્થો. જઙ્ઘસત્થો ચ સકટસત્થો ચ જઙ્ઘસકટસત્થા, તેહિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતન્તિ નિમિત્તં.

કોણન્તિ વિહારકોણં. ગતં પન મગ્ગન્તિ યોજના. પરભાગેતિ વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ગચ્છન્તેહિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરભાગે. દસસુ નામેસૂતિ સતિપટ્ઠાનટ્ઠકથાદીસુ આગતેસુ ‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો’’તિઆદીસુ, અભિધાનાદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬) ચ આગતેસુ ‘‘મગ્ગો પન્થો પથો અદ્ધા’’તિઆદીસુ દસસુ મગ્ગનામેસુ. યેન કેનચિ નામેનાતિ ઇમિના પબ્બતાદીસુપિ ‘‘પબ્બતો ગિરિ સેલો અદ્દિ નગો અચલો સિલુચ્ચયો સિખરી ભૂધરો’’તિઆદીસુ અનેકેસુ નામેસુ યેન કેનચિ નામેન કિત્તેતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

વમ્મિકનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉપચિકાહિ વમિયતિ, સરબૂઘરગોલિકાદયો સત્તે વમતીતિ વા વમ્મિકો. તંદિવસજાતોતિ તસ્મિં નિમિત્તકિત્તિતદિવસે જાતો. તતોતિ અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધગોવિસાણપમાણવમ્મીકતો.

નદીનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. નદતિ સન્દતીતિ નદી, નદન્તો એતિ ગચ્છતીતિ વા નદી. યસ્સાતિ નદિયા, સોતન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અન્વદ્ધમાસ’’ન્તિઆદિના એકપક્ખે તિક્ખત્તું એકમાસે છક્ખત્તું વસ્સન્તભાવં દીપેતિ. વિગતમત્તે સતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઈદિસે’’તિ ઇમિના ‘‘અન્વદ્ધમાસ’’ન્તિઆદિઅત્થં અતિદિસતિ. તિમણ્ડલન્તિ હેટ્ઠા જાણુમણ્ડલં, ઉપરિ નાભિમણ્ડલન્તિ તિમણ્ડલં. યત્થ કત્થચીતિ તિત્થે વા અતિત્થે વા. ઉદકેન તેમિયતીતિ યોજના, તિન્તિયતીતિ અત્થો. ન કેવલં નિમિત્તેયેવ અયં નદી હોતિ, અથ ખો નદીપારગમનાદિકેપીતિ આહ ‘‘ભિક્ખુનિયા’’તિઆદિ. ઇદં ‘‘નદીપારગમનેપી’’તિ પદેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બં.

યા પનાતિ નદી પન, ગતાતિ યોજના. તન્તિ નદિં. વતિન્તિ પાળિં. રુક્ખપાદેતિ રુક્ખસ્સ મૂલે. ઉદકઞ્ચ આવરણં અજ્ઝોત્થરિત્વા પવત્તતિયેવાતિ યોજના. યથાતિ યેનાકારેન. અપવત્તમાના હોતીતિ સમ્બન્ધો.

દુબ્બુટ્ઠિકાલેતિ ગિમ્હસદિસે દુબ્બુટ્ઠિકાલે. ‘‘નિરુદકભાવેના’’તિ ઇમિના ‘‘આવરણભાવેના’’તિ વિસેસનં નિવત્તેતિ. સાતિ ઉદકમાતિકા. સમ્પાદેન્તી હુત્વા નિચ્ચં પવત્તતીતિ યોજના. નિમિત્તં કાતું ન વટ્ટતીતિ મનુસ્સેહિ નીહટત્તા, સયઞ્ચ અગમનત્તા ન વટ્ટતિ. યા પનાતિ ઉદકમાતિકા પન. મૂલેતિ પઠમકાલે. કાલન્તરેન નદી હોતીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ ઉદકમાતિકં.

ઉદકનિમિત્તે એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉદતિ પસવતીતિ ઉદકં. ભૂમિગતમેવ ઉદકન્તિ સમ્બન્ધો. તઞ્ચાતિ ભૂમિગતઉદકઞ્ચ. આવાટ…પે… સમુદ્દાદીસુ ઠિતં અપવત્તનકઉદકન્તિ યોજના. ઉક્ખેપિમન્તિ ઉક્ખિપિત્વા ગહિતં. તન્તિ વચનં. સૂકરખતાયપીતિ સૂકરેહિ ખતાય વાપિયાપિ. તંખણઞ્ઞેવાતિ તસ્મિં નિમિત્તે કિત્તનક્ખણેયેવ. આવાટોયેવ ખુદ્દકટ્ઠેન આવાટકં. તન્તિ નિમિત્તસઞ્ઞાકરણં. કાતુઞ્ચાતિ સયં કાતુઞ્ચ. કારાપેતુઞ્ચાતિ પરેહિ કારાપેતુઞ્ચ. કસ્મા લાભસીમાયં ન વટ્ટતિ? લાભસીમા હિ અઞ્ઞેસં પીળનં કરોતીતિ. ઇતિ ઇમમત્થં નયતો દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમાનસંવાસકસીમા’’તિઆદિ. એત્થાતિ સમાનસંવાસકસીમાયં.

અટ્ઠદિસં સન્ધાય અટ્ઠ નિમિત્તાનિ વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બં. સાતિ સીમા. એકેન વા નિમિત્તેનાતિ યોજના. તિણ્ણં નિમિત્તાનં કિત્તને નિમિત્તાનં ઠિતદિસં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘પુરત્થિમાય દિસાયા’’તિઆદિના કિત્તેતબ્બં. નિમિત્તાનં સતકિત્તને સીમાય અટ્ઠદિસં સલ્લક્ખેત્વા એકિસ્સાયપિ દિસાય બહુનિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ. સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાતિ તિણ્ણં મગ્ગાનં સમાગમટ્ઠાને સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાના, તિકોણા નામ હોતીતિ અધિપ્પાયો. ચતુરસ્સાતિ સમચતુરસ્સા. સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાતિ ચતુન્નં મગ્ગાનં સમોધાનટ્ઠાને સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાના. અડ્ઢચન્દમુદિઙ્ગાદિસણ્ઠાના પન નિમિત્તાનં ઠિતસણ્ઠાનેન હોતીતિ દટ્ઠબ્બા. તન્તિ સીમં. બન્ધિતુકામેહિ નિસ્સઞ્ચારસમયે બન્ધિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. બદ્ધસીમવિહારાનન્તિ બદ્ધા સીમા એતેસૂતિ બદ્ધસીમા, તે એવ વિહારાતિ બદ્ધસીમવિહારા, તેસં. દિસાચારિકભિક્ખૂનન્તિ દિસાસુ ચારિકભિક્ખૂનં. તત્થાતિ તસ્મિં એકગામખેત્તે, ભિક્ખૂનં પેસેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. એકજ્ઝન્તિ એકતો. અઞ્ઞાનિપીતિ સીમબન્ધગામખેત્તતો અઞ્ઞાનિપિ. મહાપદુમત્થેરો પન આહાતિ યોજના. તતોતિ તેહિ નાનાગામખેત્તેહિ. આગન્તબ્બન્તિ સામીચિદસ્સનવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘આગમનમ્પિ અનાગમનમ્પિ વટ્ટતી’’તિ. એકસીમભાવતો વુત્તં ‘‘અન્તોનિમિત્તગતેહિ આગન્તબ્બ’’ન્તિ.

એવં સન્નિપતિતેસુ સન્તેસુ સીમા બન્ધિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. પરિયન્તં કત્વાતિ હેટ્ઠિમપરિયન્તં કત્વા.

પબ્બજ્જૂપસમ્પદાદીનન્તિ એત્થ ભણ્ડુકમ્માપુચ્છનં (મહાવ. અટ્ઠ. ૯૮; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૪૪) સન્ધાય પબ્બજ્જાગહણં વુત્તં. ખણ્ડસીમાતિ વિહારપચ્ચન્તં ખણ્ડિતં વિય છિન્દિતં વિય પવત્તા સીમા ખણ્ડસીમા. તન્તિ ખણ્ડસીમં. વત્તં જાનિતબ્બન્તિ એત્થ વત્તં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. સીમન્તિ ખણ્ડસીમં. યથાતિ યેનાકારેન બન્ધિયમાનેતિ સમ્બન્ધો. તસ્સા પમાણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સા’’તિઆદિ. સાતિ ખણ્ડસીમા. અબ્ભાનકમ્મે સદ્ધિં કમ્મારહેન વીસતિ ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં ‘‘એકવીસતિ ભિક્ખૂ’’તિ. તતોતિ એકવીસતિભિક્ખુતો. ગણ્હન્તીપીતિ એત્થ પિસદ્દો સહસ્સતો ઓરં પન પગેવાતિ દસ્સેતિ. સહસ્સતો અધિકં ગણ્હન્તીપિ વિહારપચ્ચન્તે ખણ્ડિતે ખણ્ડસીમાયેવ નામ. તન્તિ ખણ્ડસીમં.

તત્રાતિ ખણ્ડસીમમહાસીમાસુ આધારે ભુમ્મં. અથાતિ અનન્તરં. એવન્તિ ઇમાય અવિપ્પવાસકમ્મવાચાય સમ્મનિયમાને. હીતિ ફલજોતકો. સીમન્તિ સમાનસંવાસકસીમં. ન સક્ખિસ્સન્તીતિ પઠમં અવિપ્પવાસં અસમૂહનિત્વા સીમં સમૂહનિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. સીમન્તરિકપાસાણાતિ દ્વિન્નં સીમાનં અન્તરે વેમજ્ઝે ઠપિતા પાસાણા. ચતુરઙ્ગુલપમાણાપીતિ પિસદ્દો એકઙ્ગુલિપમાણાપિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

સમન્તાતિ ખણ્ડસીમાય સમન્તા. અનુપરિયાયન્તેહીતિ અનુક્કમેન ખણ્ડસીમપરિયાયન્તેહિ ભિક્ખૂહીતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ તેહિ સીમન્તરિકપાસાણેહિ, દ્વિન્નં સીમાનં નિમિત્તાનિ પઠમં કિત્તેત્વા પચ્છા તાસુ યં ઇચ્છન્તિ, તં બન્ધિતબ્બભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. યથિચ્છિતં બન્ધિતું વટ્ટન્તોપિ પોરાણાચિણ્ણં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિ. ઉભિન્નમ્પીતિ દ્વીસુ સીમાસુ ઠિતાનં ઉભિન્નમ્પિ કમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

ચસદ્દો વાક્યારમ્ભજોતકો. એસા સીમા નામાતિ યોજના. તત્થાતિ પિટ્ઠિપાસાણાદીસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ. નિમિત્તપાસાણા યથાઠાને ન તિટ્ઠન્તીતિ પિટ્ઠિપાસાણસ્સુપરિ નિમિત્તપાસાણં ઠપિતમત્તં સન્ધાય વુત્તં. પિટ્ઠિપાસાણં પન વિજ્ઝિત્વા નિમિત્તપાસાણં તત્થ નિખણિત્વા યથા ઠાના ન ચાવેન્તિ, તથા ઠપેન્તિ. એવં સન્તે યથાઠાને તિટ્ઠન્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ન સીમાતિ સીમાય પથવિસન્ધારકં ઉદકં પરિયન્તંકત્વા ગતત્તા સીમા ન ઝાયતિ.

કુટિગેહેપીતિ એત્થ કુટીતિ ચ ગેહન્તિ ચ અગારસ્સેવ નામં. અગારઞ્હિ સીતાદિદુક્ખસ્સ કુટનટ્ઠેન છિન્દનટ્ઠેન ચ નાનાદબ્બસમ્ભારસ્સ ગહણટ્ઠેન ચ કુટિગેહન્તિ વુચ્ચતિ. કુટિ એવ ગેહં કુટિગેહં, તસ્મિમ્પિ. ભિત્તિં અકિત્તેત્વાતિ ઇદં ઇટ્ઠકદારુમયં ભિત્તિં સન્ધાય વુત્તં. સચે સિલામયા ભિત્તિ નિમિત્તૂપગા ભવેય્ય, ભિત્તિપિ કિત્તેતબ્બા. અન્તો કરિત્વાતિ કુટિગેહસ્સ ભિત્તિયા વા અન્તો કત્વા. પમુખેતિ કુટિગેહસ્સ આલિન્દે. નિબ્બોદકપતનટ્ઠાનેતિ નિગ્ગલિત્વા ઉદકસ્સ પતનટ્ઠાને. એવં સમ્મતાય સીમાયાતિ યોજના.

‘‘કુટ્ટં અકિત્તેત્વા’’તિ ઇદં પુરિમનયેનેવ વેદિતબ્બં. અન્તોતિ લેણસ્સ, કુટ્ટસ્સ વા અન્તો. ઓકાસેતિ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસે. એવન્તિ ઇમિનાકારેન સમ્મનિયમાને. અન્તોતિ ભિત્તિયા અન્તો.

હેટ્ઠા ન ઓતરતીતિ હેટ્ઠા આકાસતલત્તા ન ઓતરતિ. નનુ થમ્ભે અનુસારિત્વા ઓતરણો ભવેય્ય, કસ્મા ન ઓતરતીતિ? થમ્ભાનમુપરિ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસાભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠા ઓતરણાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. તુલાનન્તિ થમ્ભાનમુપરિ તિરિયવસેન ઠિતાનં રુક્ખવિસેસાનં. ઉટ્ઠહિત્વાતિ ભૂમિતો ઉટ્ઠહિત્વા. તુલારુક્ખેહીતિ તુલાસઙ્ખાતેહિ રુક્ખેહિ. ‘‘એકસમ્બન્ધો’’તિ ઇમિના ન કેવલં તુલારુક્ખેહેવ એકસમ્બન્ધો, ચતૂસુ દિસાસુ ચતુન્નં ભિત્તીનં અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ સમ્બન્ધોતિ દસ્સેતિ. હેટ્ઠાપિ ઓતરતીતિ ભિત્તીનમુપરિ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસપહોનકત્તા વુત્તં. સચે થમ્ભમત્થકે…પે… હોતીતિ ઇમિના બહૂહિ થમ્ભેહિ કતપાસાદસ્સ એકેકસ્મિં થમ્ભમત્થકે એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસે સતિ હેટ્ઠા ઓતરતીતિ દસ્સેતિ. નિય્યૂહકાદીસૂતિ નાગદન્તકાદીસુ. આદિસદ્દેન ભિત્તિખિલાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ભિત્તિ ચાતિ ઇટ્ઠકદારુમયા ભિત્તિ ચ. સચે સિલામયા ભિત્તિ ચ થમ્ભા ચ હોન્તિ, કિત્તેતબ્બા. ભિત્તિલગ્ગેતિ ભિત્તીસુ લગ્ગે, ભિત્તીનં વા લગ્ગટ્ઠાને. હેટ્ઠાપાસાદસ્સાતિ હેટ્ઠાપાસાદે ‘‘ઠિત’’ઇતિ પદે સમ્બન્ધો. હેટ્ઠાપાસાદસ્સ વા થમ્ભાનન્તિ યોજના. હેટ્ઠા સમ્મતાય સીમાય ઉપરિ આરોહનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. નિબ્બોદકપતનટ્ઠાનેતિ છદનકોટિયં.

તત્થાતિ તસ્મિં તલે. પિટ્ઠિપાસાણે સીમં બન્ધન્તિ વિય બન્ધન્તીતિ યોજના. તેનેવ પરિચ્છેદેનાતિ તેનેવ તલપરિચ્છેદેન. તાલમૂલપબ્બતેપીતિ એત્થ તાલમૂલં નામ હેટ્ઠા મહન્તં હુત્વા અનુપુબ્બેન તનુકં હોતિ, તેન સદિસે પબ્બતેપિ. વિતાનસણ્ઠાનોતિ ઉલ્લોચસ્સ સણ્ઠાનો. ચતૂસુ દિસાસુ નિગ્ગતસાખરુક્ખસણ્ઠાનો વા ખુજ્જરુક્ખસણ્ઠાનો વા હોતિ. યથા પબ્બતો વિતાનસણ્ઠાનો હોતિ, એવં મુદિઙ્ગસણ્ઠાનો વા હોતિ પણવસણ્ઠાનો વાતિ યોજના. તત્થ મુદિઙ્ગો મજ્ઝે થૂલો હોતિ, મૂલે ચ અન્તે ચ તનુકો. પણવો મજ્ઝે તનુકો હોતિ, મૂલે ચ અગ્ગે ચ થૂલો. તેસં સણ્ઠાનો મુદિઙ્ગસણ્ઠાનો વા પણવસણ્ઠાનો વા. હેટ્ઠા વાતિ મુદિઙ્ગસણ્ઠાનસ્સ પબ્બતસ્સ હેટ્ઠા વા. મજ્ઝે વાતિ પણવસણ્ઠાનસ્સ મજ્ઝે વા. દ્વે કૂટાનીતિ દ્વે સિખરાનિ. કૂટન્તરન્તિ કૂટાનં મજ્ઝં. ચિનિત્વા વાતિ ઇટ્ઠકસિલાહિ ચિનિત્વા વા. પૂરેત્વા વાતિ પંસુવાલિકાહિ પૂરેત્વા વા.

સપ્પફણસદિસોતિ સપ્પસ્સ ફણેન સદિસો, ખુજ્જો પબ્બતોતિ અત્થો. આકાસપબ્ભારન્તિ ભિત્તિયા અપરિક્ખિત્તં આકાસસઙ્ખાતં પબ્ભારં. સીમપ્પમાણોતિ સદ્ધિં અન્તોસુસિરેન સીમપ્પમાણો. અગ્ગકોટિન્તિ અગ્ગસઙ્ખાતં કોટિં. સચે પન પબ્બતસ્સ હેટ્ઠા અન્તોલેણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઉપરિમસ્સાતિ અન્તોલેણસ્સ ઉપરિ ઠિતસ્સ. પારતોતિ બાહિરતો. અસ્સાતિ પબ્બતસ્સ બહીતિ સમ્બન્ધો. ઓરતોતિ અન્તતો. લેણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. કિત્તકં મહન્તન્તિ આહ ‘‘સીમાપરિચ્છેદમતિક્કમિત્વા ઠિત’’ન્તિ. કિત્તકં ખુદ્દકન્તિ આહ ‘‘સબ્બપચ્છિમસીમાપરિમાણ’’ન્તિ. તન્તિ ખુદ્દકં લેણં. અતિખુદ્દકન્તિ સબ્બપચ્છિમસીમાપરિમાણાભાવતો અતિખુદ્દકં. તતોતિ ઉપરિસીમતો. બહીતિ સીમતો બહિ. ‘‘યદિ સીમપ્પમાણં, સીમા હોતિયેવા’’તિ ઇમિના યદિ ન સીમપ્પમાણં, ન સીમા હોતિયેવાતિ દસ્સેતિ.

તન્તિ ખણ્ડસીમં. પૂરેત્વાતિ ઇટ્ઠકમત્તિકાદીહિ પૂરેત્વા. અટ્ટં બન્ધિત્વાતિ અટ્ટાલકં બન્ધિત્વા. ઉમઙ્ગનદીતિ એત્થ ઉકારો ઓકારવિપરીતો, તસ્મા પથવિયં ઓતરિત્વા પવિસિત્વા મઙ્ગતિ ગચ્છતીતિ ઉમઙ્ગાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉમઙ્ગાચ સા નદી ચેતિ ઉમઙ્ગનદી. તત્થાતિ ઉમઙ્ગનદિયં. હેટ્ઠાપથવિતલે ઠિતોતિ સીમાય હેટ્ઠાપથવિતલે ઇદ્ધિયા ઠિતો.

સીમામાળકેતિ ખણ્ડસીમાય માળકે. વટરુક્ખોતિ નિગ્રોધરુક્ખો. તતોતિ વટરુક્ખતો. નિગ્ગતપારોહોતિ પવદ્ધંવ હુત્વા રુક્ખો આરોહતિ અનેનાતિ પારોહો, એકો મૂલવિસેસો. નિગ્ગતો પારોહો નિગ્ગતપારોહો. મહાસીમં સોધેત્વાતિ એત્થ સોધનં નામ મહાસીમગતાનં ભિક્ખૂનં હત્થપાસાનયનં, સીમતો વા બહિકરણં. બહિદ્ધાતિ દ્વીહિ સીમાહિ બહિદ્ધા. ‘‘બહિટ્ઠા’’તિપિ પાઠો. બહિ ઠિતા કાતબ્બાતિ અત્થો. અનાહચ્ચાતિ મહાસીમાય પથવીતલં વા તત્થજાતરુક્ખાદીનિ વા ન આહનિત્વા. એવન્તિ યથા ખણ્ડસીમાય, એવં તથાતિ અત્થો. સીમામાળકેતિ ખણ્ડસીમામાળકે.

સીમામાળકેતિ દ્વિન્નં સીમાનં અઙ્ગણે. સીમામાળકસ્સાતિ કમ્મસ્સ કતટ્ઠાનસ્સ સીમામાળકસ્સ. વેહાસટ્ઠિતસાખાયાતિ કમ્મસ્સ અકતટ્ઠાને સીમામાળકે ઉટ્ઠિતાય વેહાસે ઠિતાય સાખાય. તસ્સાતિ ભિક્ખુનો પાદા વા નિવાસનપારુપનં વાતિ સમ્બન્ધો. પુરિમનયેપીતિ ‘‘સીમામાળકે વટરુક્ખો હોતી’’તિઆદિના વુત્તે પુરિમનયેપિ. તત્રાતિ પુરિમનયે. ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતીતિ દ્વીહિ સીમાહિ ઉટ્ઠિતરુક્ખસ્સ સાખા વા તતો નિગ્ગતપારોહો વા દ્વીસુ સીમાસુ પથવીતલં વા તત્થ જાતરુક્ખાદીનિ વા આહચ્ચ ઠિતત્તા ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતિ. આનેતબ્બોતિ એત્થ દ્વિકમ્મિકાય નીધાતુયા અપધાનકમ્મસ્સેવ વુત્તત્તા ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ પધાનકમ્મં અજ્ઝાહરિતબ્બં. અબ્ભુગ્ગચ્છતીતિ અબ્ભં આકાસં ઉગ્ગચ્છતિ. તત્રાતિ પબ્બતે. કસ્મા આનેતબ્બોતિ આહ ‘‘બજ્ઝમાનાયેવ હી’’તિઆદિ. તત્થ બજ્ઝમાનાયેવાતિ કમ્મવાચાય બજ્ઝમાનાયેવ. ઇમિના અબદ્ધસીમા પમાણરહિતં દેસં ઓતરતીતિ દસ્સેતિ. યંકિઞ્ચીતિ યંકિઞ્ચિ પબ્બતાદિ. યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કસ્મિંચિ ઠાને. એકસમ્બન્ધેનાતિ બદ્ધસીમાય એકસમ્બન્ધેન. ઇતીતિ તસ્મા આનેતબ્બોતિ યોજના.

૧૪૦. તીણિ યોજનાનિ તિયોજનં. ‘‘પમાણ’’ન્તિ ઇમિના પરમસદ્દસ્સ અતિરેકઉત્તમત્થે નિવત્તેતિ. એતિસ્સાતિ સીમાય. સમ્મનન્તેન ભિક્ખુનાતિ સમ્બન્ધો. કોણતો મિનિતં કોણન્તિ યોજના. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. આપત્તિઞ્ચાતિ દુક્કટાપત્તિઞ્ચ.

પારયતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. ‘‘કિતકાભિધેય્યલિઙ્ગા’’તિ (કચ્ચાયનસારે ૪૫ ગાથાયં) વચનતો અભિધેય્યભૂતં સીમં સન્ધાય ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પારાતિ વુત્તં. નદિયાતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. નદિન્તિ હિ અત્થો. નદિં અજ્ઝોત્થરમાનં સીમન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ નદિપારસીમાયં. યત્થસ્સાતિ એત્થ યત્થ અસ્સાતિ પદવિભાગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થ નદિયા’’તિઆદિ. ‘‘નદિયા’’તિ ઇમિના યંસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ધુવનાવાતિ એત્થ ધુવસદ્દો નિચ્ચત્થોતિ આહ ‘‘નિચ્ચસઞ્ચરણનાવા’’તિ. ઇમિના ધુવેન નિચ્ચેન સઞ્ચરણનાવા ધુવનાવાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ હોતિ, ભવેય્ય વા. નાવાય પમાણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યા’’તિઆદિ. તત્થ યાતિ નાવા. પાજનપુરિસેનાતિ એત્થ પાજનં નામ એકો નાવાય ગમનૂપકરણવિસેસો. સો હિ પજતિ નાવા ગચ્છતિ અનેનાતિ પાજનન્તિ વુચ્ચતિ. જકારસ્સ ચકારં કત્વા પાચનન્તિપિ યુજ્જતેવ. તસ્સ ગાહકેન પુરિસેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. સા નાવા નીતાતિ સમ્બન્ધો. ઉદ્ધં વા અધો વાતિ નદિયા પટિસોતં વા હેટ્ઠાસોતં વા. થેનેહિ વાતિ ચોરેહિ વા. કિઞ્ચાપિ હટા, પન તથાપિ અવસ્સં લબ્ભનેય્યા, ધુવનાવાવ હોતીતિ યોજના. વાતેન વાતિ માલુતેન વા ‘‘છિન્ન’’ઇતિ સમ્બન્ધો. વીચીહીતિ તરઙ્ગેહિ. તરઙ્ગો હિ વિચિત્તાકારેન ચિનોતિ વડ્ઢતીતિ વીચીતિ વુચ્ચતિ. કિઞ્ચાપિ નદીમજ્ઝં નીતા, પન તથાપિ અવસ્સં આહરિતબ્બા, ધુવનાવાવ હોતીતિ યોજના. ઓગતેતિ ઓતરિત્વા ગતે. થલં ઉસ્સારિતાતિ થલં ઉક્ખિપિત્વા સારિતા પાપિતા નાવાપીતિ સમ્બન્ધો. વિસઙ્ખતપદરાતિ સઙ્ખતવિરહિતફલકા વા. ધુવનાવાવ હોતીતિ નિમિત્તકિત્તનકાલે નિચ્ચસઞ્ચરણનાવત્તા ધુવનાવાવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. તત્રાતિ ‘‘ધુવનાવા’’તિવચને. નિમિત્તં વા સીમા વા કમ્મવાચાય ગચ્છતીતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ન નિમિત્તં કમ્મવાચાય ગચ્છતિ, સીમાય પન અવિનાભાવતો વુત્તં ‘‘કમ્મવાચાય ગચ્છતી’’તિ. તસ્માતિ યસ્માવ નાવાય આગચ્છન્તાપિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતા, તસ્મા.

યત્થાતિ નદિપારસીમસમ્મનનટ્ઠાને. રુક્ખસઙ્ઘાટમયોતિ રુક્ખસમૂહેન કતો. પદરબદ્ધોતિ ફલકેહિ બદ્ધો. સઞ્ચરણયોગ્ગોતિ સઞ્ચરણક્ખમો. પાળિયં ‘‘અસ્સા’’તિ ઠાને અટ્ઠકથાયં ‘‘અત્થી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અસ્સા’’તિપદસ્સ હોતીતિ અત્થોયેવ દટ્ઠબ્બો. તંખણઞ્ઞેવાતિ તસ્મિં નિમિત્તકિત્તક્ખણેયેવ. રુક્ખં છિન્દિત્વા કતોતિ સમ્બન્ધો. એકપદિકસેતૂતિ એકેન પદેન ગમનયોગ્ગો એકપદિકો, સોયેવ સેતૂતિ એકપદિકસેતુ. અકપ્પિયસેતું દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. તેનાતિ સેતુના. સઞ્ચરિતું ન સક્કા હોતીતિ યોજના.

યત્થાતિ યસ્મિં નદિપારસીમસમ્મનનટ્ઠાને. અભિમુખતિત્થેયેવાતિ સીમાય અભિમુખતિત્થે એવ. ધુવનાવા વા ધુવસેતુ વા અભિમુખતિત્થતો ઈસકં ઉદ્ધં આરોહન્તોપિ અધો ઓરોહન્તોપિ કપ્પતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. ઈસકન્તિ એકઉસભ દ્વિઉસભાદિવસેન મનં અપ્પમત્તં. ઉદ્ધં વાતિ અભિમુખતિત્થતો ઉપરિ વા. અધો વાતિ તતો હેટ્ઠા વા. ગાવુતમત્તબ્ભન્તરેતિ ગાવુતપમાણસ્સ ઠાનસ્સ અબ્ભન્તરે.

સહનિમિત્તકિત્તનવિધિના સમ્મનિતબ્બવિધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇમઞ્ચ પના’’તિઆદિ. દ્વીસુ તીરેસુ ઠાતુમસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં ‘‘એકસ્મિં તીરે ઠત્વા’’તિ. તતોતિ નિમિત્તતો. અત્તાનન્તિ નિમિત્તકિત્તનં વિનયધરં સન્ધાય વુત્તં. પરિક્ખિપન્તેનાતિ પરિયાયન્તેન. તસ્સાતિ તત્તકસ્સ પરિચ્છેદસ્સ. સમ્મુખટ્ઠાનેતિ અધોસોતે નદિતીરે ઠિતસ્સ નિમિત્તસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને. તતોતિ નિમિત્તતો. તસ્સાતિ તત્તકસ્સ પરિચ્છેદસ્સ. સમ્મુખા નદિતીરે નિમિત્તં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. સઙ્ઘટેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. અથાતિ નિમિત્તકિત્તનતો પચ્છા. ‘‘સબ્બનિમિત્તાનં અન્તો ઠિતે ભિક્ખૂ હત્થપાસગતે કત્વા’’તિ ઇદં સબ્બં એકં ગામખેત્તં બ્યાપેત્વા સમ્મનિતભાવં સન્ધાય વુત્તં. સચે સકલં ગામખેત્તં અબ્યાપેત્વા એકદેસે સમ્મનિતં હોતિ, નિમિત્તતો બહિ ઠિતે ભિક્ખૂપિ હત્થપાસગતે કત્વા સમ્મનિતબ્બા. કમ્મન્તિ સીમસમ્મુતિકમ્મં. ‘‘ઠપેત્વા નદિ’’ન્તિવચનસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નદી પન બદ્ધસીમસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ.

દીપકો હોતીતિ એત્થ દીપોતિ અન્તરદીપો. સો હિ યસ્મા જલમજ્ઝે દિપ્પતિ, યસ્મા ચ દ્વિધા આપો એત્થ સન્દતિ, તસ્મા દીપોતિ વુચ્ચતિ, સોયેવ ખુદ્દકટ્ઠેન દીપકો. કકારો હિ ખુદ્દકત્થવાચકો. તન્તિ દીપકં. અત્તનાતિ વિનયધરેન. ઓરિમન્તે ચ પારિમન્તે ચાતિ અધોસોતે નદિતીરે ઠિતસ્સ નિમિત્તસ્સ સમ્મુખે ઓરિમન્તે ચ પારિમન્તે ચ. પરતીરે નિમિત્તં કિત્તેત્વાતિ સમ્બન્ધો. કિસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને નિમિત્તન્તિ આહ ‘‘નદિયા ઓરિમતીરે નિમિત્તસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને’’તિ. તતોતિ નિમિત્તતો. સમ્મુખા નિમિત્તં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. પારિમન્તે ચ ઓરિમન્તે ચાતિ પરતીરે ઉપરિસોતે ઠિતસ્સ નિમિત્તસ્સ સમ્મુખે પારિમન્તે ચ ઓરિમન્તે ચ. પઠમકિત્તિતનિમિત્તેનાતિ ઓરિમતીરે ઉપરિસોતે પઠમં કિત્તિતેન નિમિત્તેન. એકા સીમા ઇમસ્સાતિ એકસીમો, દીપકો. ‘‘તીરદ્વયઞ્ચા’’તિ પદમપેક્ખિત્વા ‘‘એકસીમ’’ન્તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. વચ્ચમનપેક્ખિત્વા ‘‘એકસીમા’’તિપિ નિચ્ચઇત્થિલિઙ્ગવસેન પાઠો અત્થિ.

ઉદ્ધં વા અધો વાતિ એત્થ વાસદ્દો અનિયમવિકપ્પત્થો. અથાતિ તસ્મિં અધિકતરે સતીતિ યોજના. વિહારસીમપરિચ્છેદનિમિત્તસ્સ ઉજુકમેવાતિ સચે દીપકો અધો અધિકતરો હોતિ, ઓરિમતીરે અધોસોતે ઠિતસ્સ વિહારસીમપરિચ્છેદનિમિત્તસ્સ ઉજુકમેવ. સિખરન્તિ સિઙ્ગં. તઞ્હિ સિખં મત્થકં રાતિ ગણ્હાતીતિ સિખરન્તિ વુચ્ચતિ. તતોતિ દીપકસ્સ પારિમન્તનિમિત્તતો. પરતીરનિમિત્તાનિ કિત્તેત્વાતિ સમ્બન્ધો. અયં દીપકસ્સ વિહારસીમપરિચ્છેદતો અધો અધિકતરે વિનિચ્છયો. ઉદ્ધં અધિકતરેપિ ઇમિનાનુસારેન વેદિતબ્બોતિ સો ન દસ્સિતો. પબ્બતસણ્ઠાનાતિ પબ્બતેન સમં ઠાનં એતિસ્સાતિ પબ્બતસણ્ઠાના.

ઉદ્ધમ્પિ અધોપીતિ પિસદ્દો સમુચ્ચયત્થો. ઉભોપિ સિખરાનીતિ ઉદ્ધં સિખરં, અધો સિખરન્તિ ઉભોપિ સિખરાનિ. મુદિઙ્ગસણ્ઠાનાતિ મૂલે ચ અગ્ગે ચ તનુકસ્સ મજ્ઝે થૂલસ્સ મુદિઙ્ગસ્સ સણ્ઠાના.

સબ્બપઠમેન નયેનાતિ ઉદ્ધં અધિકનયસ્સ, અધો અધિકનયસ્સ, ઉદ્ધંઅધોઅધિકનયસ્સ ચાતિ સબ્બેસં નયાનં પઠમેન વિહારસીમદીપકાનં સમેન નયેન. પણવસણ્ઠાનાતિ મૂલે ચ અગ્ગે ચ થૂલસ્સ મજ્ઝેતનુકસ્સ પણવસ્સ સણ્ઠાના.

૭૨. ઉપોસથાગારાદિકથા

૧૪૧. અનુપરિવેણિયન્તિ એત્થ અનુસદ્દસ્સ વિચ્છત્થં, પરિવેણસદ્દસ્સ ચ લિઙ્ગવિપલ્લાસભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તસ્મિં તસ્મિં પરિવેણે’’તિ. પરિવેણસદ્દો હિ નપુંસકલિઙ્ગો, ઇધ પન લિઙ્ગવિપલ્લાસં કત્વા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન વુત્તં. ‘‘સઙ્કેતં અકત્વા’’તિ ઇમિના અસઙ્કેતેનાતિ પદસ્સ કિરિયાવિસેસનત્તં દીપેતિ. ‘‘કમ્મવાચાયા’’તિ ઇમિના સમૂહનિત્વાતિ પદસ્સ કરણં દસ્સેતિ.

૧૪૨. યતોતિ એત્થ તોપચ્ચયસ્સ કારણત્થે પવત્તભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્મા’’તિ. ‘‘હત્થપાસે’’તિ ઇમિના હત્થપાસતો બહિ નિસિન્ને અકતોવસ્સ ઉપોસથો હોતીતિ દસ્સેતિ. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. વત્થુવસેનાતિ અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન. ઉપોસથસ્સ પમુખસ્સ અબ્ભોકાસે વા માળકાદીસુ વાતિ સમ્બન્ધો. નિમિત્તુપગા વા અનિમિત્તુપગા વાતિ હેટ્ઠા અટ્ઠસુ નિમિત્તેસુ વુત્તા નિમિત્તુપગા વા અનિમિત્તુપગા વા પબ્બતાદયો વા અઞ્ઞે વા કિત્તેતબ્બા.

પઠમતરં ન આગચ્છતિ, દુક્કટન્તિ ઉપોસથે ઘોસિયમાને પઠમતરં ન આગચ્છતિ, દુક્કટં. વિહારસ્સ મજ્ઝે હોતીતિ યોજના. એત્થાતિ પોરાણકે આવાસે. તત્થાતિ પોરાણકે આવાસે. અસમ્બાધોતિ સઙ્ઘસ્સ નિસજ્જટ્ઠાનપહોનકો. તત્થાતિ પચ્છા ઉટ્ઠિતે આવાસે.

સબ્બેસં નિસજ્જટ્ઠાનન્તિ યોજના. તત્થાતિ થેરસ્સ વિહારે. સોતિ થેરસ્સ વિહારો. એત્થાતિ તુમ્હાકં વિહારે. સબ્બેસં ઓકાસો નત્થીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ તં અસુકં નામ આવાસં. ‘‘વટ્ટતી’’તિ વત્તબ્બન્તિ યોજના. તસ્સાતિ થેરસ્સ.

૭૪. અવિપ્પવાસસીમાનુજાનનકથા

૧૪૩. અન્ધકવિન્દં નામાતિ તસ્સ ગામસ્સ નામં. તન્તિ અન્ધકવિન્દં. થેરોતિ મહાકસ્સપત્થેરો. તતોતિ અન્ધકવિન્દતો. ઇમિના ‘‘અન્ધકવિન્દા’’તિ એત્થ નિસ્સક્કત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ. ઉપોસથન્તિ તદત્થે ઉપયોગવચનં. ઉપોસથત્થાયાતિ હિ અત્થો. અન્ધકવિન્દા રાજગહં આગમનસ્સ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘રાજગહં હી’’તિઆદિ. તત્થ હીતિ યસ્મા. અન્ધકવિન્દા વિહારં અન્તો કત્વા ‘‘અટ્ઠારસ મહાવિહારા’’તિ વુત્તં. નેસન્તિ અટ્ઠારસન્નં મહાવિહારાનં. સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિદાનત્થન્તિ એત્થ સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિદાનં અત્તનો ઉપોસથકિચ્ચં સિદ્ધં. તસ્મા પાળિયં ‘‘ઉપોસથં આગચ્છન્તો’’તિ વુત્તં. ‘‘સિપ્પિનિયં નામા’’તિ ઇમિના નદિં તરન્તોતિ એત્થ નદિયા નામં દસ્સેતિ. મનં વૂળ્હોતિ એત્થ મનન્તિ નિપાતો ઈસકત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઈસક’’ન્તિ. ‘‘અપ્પમત્ત’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ઈસક’’ન્તિપદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘વૂળ્હભાવો’’તિ ઇમિના ભાવપચ્ચયેન વિના ભાવત્થો ઞાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ચણ્ડેનાતિ ખરેન. તત્થાતિ નદિયં. અમનસિકરોન્તોતિ ‘‘ચણ્ડસોત’’ન્તિ આભોગં અકરોન્તો. ન પન વૂળ્હોતિ ન પન મહાવૂળ્હો. ઉદકબ્ભાહતાનીતિ ઉદકેન અભિઆહતાનિ. અસ્સાતિ થેરસ્સ. અલ્લાનીતિ તિન્તાનિ.

૧૪૪. પુરિમકમ્મવાચાતિ ‘‘સમ્મતા સા સીમા સઙ્ઘેન તિચીવરેન અવિપ્પવાસા’’તિ પુરે વુત્તા કમ્મવાચા. અયમેવાતિ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિપદં પક્ખિપિત્વા અનુપઞ્ઞત્તા અયમેવ કમ્મવાચા. અયન્તિ પચ્છિમકમ્મવાચા. હિ યસ્મા ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અન્તોગામે વસતિ, તસ્મા પુરિમાયેવ વટ્ટતીતિ યોજના. યદિ એવન્તિ યદિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અયં પચ્છિમકમ્મવાચા વટ્ટનં સિયા ભવેય્ય, એવં સતીતિ યોજના. સોતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘો. એતાય કમ્મવાચાયાતિ પચ્છિમકમ્મવાચાય. ન લભેય્યાતિ અન્તોગામે વસનત્તા તિચીવરપરિહારં ન લભેય્ય. કિં ન લભતિયેવાતિ આહ ‘‘અત્થિ ચસ્સ પરિહારો’’તિ. અસ્સાતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ. દ્વેપિ સીમાયોતિ સમાનસંવાસકસીમા ચ અવિપ્પવાસસીમા ચાતિ દ્વેપિ સીમાયો. તત્થાતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીસુ. તસ્સાતિ ભિક્ખૂનં સીમાય. એસેવ નયોતિ ભિક્ખુનીનં સીમં અજ્ઝોત્થરિત્વાપિ અન્તોપવિસિત્વાપિ ભિક્ખૂનં સીમાય સમ્મને એસેવ નયો. એતેતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિયો. સામઞ્ઞત્તા હિ પુલ્લિઙ્ગેન વુત્તં. એત્થ ચાતિ ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિપદે ચ. સઙ્ગહો વેદિતબ્બો, કસ્મા? ગામેન નિગમનગરાનં એકલક્ખણત્તા.

પરિક્ખેપોકાસોતિ પરિક્ખેપારહોકાસો. તેસૂતિ ગામગામૂપચારેસુ. પરિહારન્તિ ચીવરવિપ્પવાસઆપત્તિઅપનયનં. ‘‘ઇતી’’તિઆદિ નિગમનં. એત્થાતિ સમાનસંવાસકઅવિપ્પવાસસીમાસુ. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ અત્તનો સભાવેન. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તસ્સાતિ અવિપ્પવાસસીમાય. વિસુન્તિ સમાનસંવાસકસીમતો પાટેક્કં. તત્થાતિ દ્વીસુ સીમાસુ. અવિપ્પવાસાયાતિ અવિપ્પવાસસીમાય. તન્તિ ગામં. સાતિ અવિપ્પવાસસીમા. સમ્મતાય સીમાયાતિ અવિપ્પવાસસીમાય સમ્મતાય સતિયાતિ સમ્બન્ધો. સમ્મતતો પચ્છાતિ વા યોજના. નિવિસતીતિ નિવાસત્થાય વિસતિ પવિસતિ. સોપીતિ ગામોપિ. સીમસઙ્ખ્યંયેવાતિ અવિપ્પાસસીમવોહારમેવ. અધિટ્ઠિતતેચીવરિકા ભિક્ખૂ પરિહારં લભન્તીતિ અધિપ્પાયો. યથા પચ્છા નિવિટ્ઠો ગામો સીમસઙ્ખ્યંયેવ ગચ્છતિ, એવન્તિ યોજના. ‘‘પવિસિસ્સામા’’તિ ગેહાનિ કતાનિ, ‘‘પવિસિસ્સામા’’તિ આલયોપિ અત્થીતિ યોજના. આલયોપીતિ અપેક્ખોપિ. અપવિટ્ઠાતિ ગેહાનિ અપવિટ્ઠા. ગેહમેવ છડ્ડેત્વાતિ ગેહં છડ્ડેત્વા એવ. ઇમિના ગેહે છડ્ડિતે સબ્બં છડ્ડિતમેવાતિ દસ્સેતિ. પવિટ્ઠં વા અગતં વા એકમ્પિ કુલં અત્થિ સચેતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘એકમ્પિ કુલં પવિટ્ઠં વા’’તિ ઇદં નવગામં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘એકમ્પિ કુલં અગતં વા’’તિ ઇદં પોરાણકગામં સન્ધાયાતિ દટ્ઠબ્બં.

તત્રાતિ ‘‘વત્તં જાનિતબ્બ’’ન્તિવચને. અવિપ્પવાસસીમાયન્તિ મહાસીમાય. સા એવ હિ યસ્મા અવિપ્પવાસકમ્મવાચાય બહુલપયોજના હોતિ, તસ્મા અવિપ્પવાસસીમાતિ વુચ્ચતિ. ઇતરાયાતિ અવિપ્પવાસસીમાય. તત્થાતિ તાસુ દ્વીસુ સીમાસુ. નિરાસઙ્કટ્ઠાનેસુ ઠત્વાતિ ચેતિયઙ્ગણાદીનં ખણ્ડસીમાય અનોકાસત્તા વુત્તં. ખણ્ડસીમઞ્હિ સમ્મનન્તા ચેતિયઙ્ગણાદિટ્ઠાનં પહાય અઞ્ઞસ્મિં વિવિત્તોકાસે વિહારપચ્ચન્તં ખણ્ડિત્વા સમ્મનન્તિ. સમૂહનિતુન્તિ અવિપ્પવાસસીમં સમૂહનિતું. પટિબન્ધિતું ન સક્ખિસ્સન્તેવાતિ અવિપ્પવાસંયેવ જાનિત્વા ખણ્ડસીમાય અઞ્ઞાતત્તા પટિબન્ધિતું ન સક્ખિસ્સન્તેવ. સીમસમ્ભેદન્તિ ખણ્ડસીમઅવિપ્પવાસસીમાનં સમ્ભેદં. સાસનન્તરધાનેન વાતિ સત્થુ આણાય અન્તરધાનેન વા. સાધુકં પનાતિ નિક્કઙ્ખં પન.

૭૬. ગામસીમાદિકથા

૧૪૭. ઉપોસથકમ્મસ્સ વિસું ગહિતત્તા સેસકમ્મવસેન સમાનસંવાસકતા ગહેતબ્બા ગોબલિબદ્દનયેન વા પારિસેસનયેન વા. તન્તિ સમાનસંવાસએકૂપોસથભાવં. ‘‘અપરિચ્છિન્નાયા’’તિ ઇમિના અટ્ઠપિતાયાતિ એત્થ ઠપધાતુયા અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતિ. ગામં વા નિગમં વાતિ એત્થ નગરં કેન સઙ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘ગામગ્ગહણેન ચેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ ‘‘ગામં વા નિગમં વા’’તિ પાઠે, ગામગ્ગહણેનાતિ સમ્બન્ધો. અથ વા એત્થાતિ ગામનિગમનગરેસુ, નગરમ્પીતિ સમ્બન્ધો. ગામાદીનં પરિચ્છેદં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ગામનિગમનગરેસુ. ગામભોજકાતિ ગામં ભુઞ્જન્તીતિ ગામભોજકા. બલિન્તિ કરં. સો હિ તં નિસ્સાય ગામભોજકા બલન્તિ જીવન્તિ અનેનાતિ બલીતિ વુચ્ચતિ. યમ્પિ એકં પદેસં પરિચ્છિન્દિત્વા દેતીતિ યોજના. ગામખેત્તેતિ રઞ્ઞો આણા ખિપિયતિ એત્થાતિ ખેત્તં, ગામોયેવ ખેત્તં ગામખેત્તં, તસ્મિં. અયમ્પીતિ અયં પદેસોપિ. સોપીતિ પદેસોપિ. વિસુંગામો નામાતિ યોજના. સોપિ વિસુંગામો ગામસીમા હોતિયેવાતિ યોજના. વિસું પરિચ્છિન્દિત્વા દિન્નો ગામો વિસુંગામો. તસ્માતિ યસ્મા વિસું ગામો હોતિ, તસ્મા. સા ચાતિ વિસુંગામસીમા ચ. ઇતરાતિ વિસુંગામસીમતો અઞ્ઞા પકતિગામનગરનિગમસીમા ચાતિ યોજના.

એવન્તિ ‘‘અસમ્મતાય ભિક્ખવે’’તિઆદિના પાઠેન. તન્તિ સીમપરિચ્છેદં. અપરિચ્છિન્નેતિ રાજૂહિ અપરિચ્છિન્ને. ‘‘અટવિપદેસે’’તિ ઇમિના નત્થિ ગામો એત્થાતિ અગામકોતિ વચનત્થસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. વિજ્ઝાટવિસદિસેતિ વિગતં અગ્ગિનો ઝાયનમેત્થાતિ વિજ્ઝા, ચોરાદયો મનુસ્સે આભુસો ટવન્તિ પીળયન્તિ એત્થાતિ આટવિ. વિજ્ઝા ચ સા આટવિ ચેતિ વિજ્ઝાટવિ, તાય સદિસે વિજ્ઝાટવિસદિસે. એત્થ પુરિમનયે ગામાદીહિ આસન્નો વા હોતુ, અનાસન્નો વા તેહિ અપરિચ્છિન્નો અટવિપદેસો ગહેતબ્બો. પચ્છિમનયે દૂરો મનુસ્સાનં અનાગમનપથો આટવિપદેસો ગહેતબ્બોતિ અયમેતેસં વિસેસો. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. સમન્તાતિ સમન્તતો. અયં સીમાતિ અયં સત્તબ્ભન્તરસીમા. તત્થાતિ સત્તસુ અબ્ભન્તરેસુ. સમન્તા ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા અબ્ભન્તરે અન્તોકોટ્ઠાસે જાતં અબ્ભન્તરં અટ્ઠવીસહત્થપમાણં.

યા કાચિ નદી અસીમાવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. નદીસીમલક્ખણપત્તાતિ નદીસીમલક્ખણં પત્તા. ઇમિના સીમલક્ખણં અપત્તા નદી બન્ધિયમાના સીમાવ હોતીતિ દસ્સેતિ. સાવધારણેન ‘‘અત્તનો સભાવેનેવા’’તિ ઇમિના ભિક્ખૂનં બન્ધનભાવેનાતિ અત્થં નિવત્તેતિ. એત્થાતિ નદિયં. એત્થાતિ જાતસ્સરસમુદ્દેસુ. યેન કેનચીતિ અન્તમસો તિરચ્છાનગતેનપિ યેન કેનચિ. ખણિત્વા અકતો સયંજાતોતિ સમ્બન્ધો. ઇદં હેતુઅન્તોગધવિસેસનં. ખણિત્વા અકતત્તાતિ હિ અત્થો. સયંજાતોતિ સયમેવ જાતોતિ એવકારો યોજેતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘યેન કેનચિ ખણિત્વા અકતો’’તિ. સોબ્ભોતિ સં ઉભોતિ પદવિભાગો કાતબ્બો. તત્થ સંસદ્દો સમન્તત્થવાચકો, ઉભસદ્દો પૂરણત્થવાચકો. તસ્મા સમન્તતો આગતેન ઉદકેન ઉભતિ પૂરતિ એત્થાતિ સોબ્ભોતિ વચનત્થો કાતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘સમન્તતો આગતેન ઉદકેન પૂરિતો તિટ્ઠતી’’તિ.

તત્થાતિ નદીસમુદ્દજાતસ્સરેસુ, આધારે ભુમ્મં. યંસદ્દો ઠાનવિસયોતિ આહ ‘‘યં ઠાન’’ન્તિ. મજ્ઝિમસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ. વક્ખતિ હિ ‘‘થામમજ્ઝિમેના’’તિ. ‘‘સમન્તતો’’તિ ઇમિના સમન્તાતિ એત્થ નિસ્સક્કત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉદકુક્ખેપેના’’તિ ઇમિના ઉદકુક્ખેપાતિ એત્થ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ. ઉદકં ઉક્ખિપિત્વા ખિપિયતિ એત્થાતિ ઉદકુક્ખેપો. ‘‘પરિચ્છિન્ન’’ન્તિ ઇમિના પાઠસેસં દસ્સેતિ. અક્ખધુત્તાતિ એત્થ અક્ખોતિ પાસકો. સો હિ અકતિ કુટિલં ગચ્છતિ અનેનાતિ અક્ખોતિ વુચ્ચતિ, ધવન્તિ મરિયાદમતિક્કમ્મ કીળાદિપસુતં ગચ્છન્તીતિ ધુત્તા, અક્ખેસુ ધુત્તા અક્ખધુત્તા. દારુગુળન્તિ સારદારુમયં ગુળં. ‘‘વાલુકં વા’’તિ ઇમિના ‘‘ઉદકુક્ખેપા’’તિ એત્થ ઉપલક્ખણં દસ્સેતિ. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે. અયન્તિ પદેસો. તસ્સાતિ ઉદકુક્ખેપસ્સ.

એત્થાતિ નદીસમુદ્દજાતસ્સરેસુ. મુખદ્વારન્તિ સમુદ્દાદીનં મુખસઙ્ખાતં દ્વારં. સબ્બત્થાતિ સબ્બાય નદિયં. થેરવાદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં પના’’તિઆદિ. ‘‘યોજનં…પે… વટ્ટતી’’તિ યં પન વચનં મહાસુમત્થેરેન વુત્તન્તિ યોજના. તત્રાપીતિ યોજનનદિયમ્પિ. પટિક્ખિત્તાકારં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ. નદિયા પમાણન્તિ નદિયા ગમ્ભીરપમાણમેવ, ન આયામવિત્થારપમાણન્તિ અત્થો. ‘‘ન યોજનં વા અદ્ધયોજનં વા’’તિ વચનમ્પિ ઇદમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચાપિ આયામવિત્થારપમાણં ન વુત્તં, પભવતો પન યાવ મુખદ્વારા આયામવિત્થારવસેન કમ્મં કાતું પહોનકનદીયેવ ગહેતબ્બાતિ દટ્ઠબ્બા. યા નદીતિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ ‘‘તિમણ્ડલ’’ન્તિઆદિકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ. પભવતોતિ સમુદાગમતો. એત્થાતિ નદિયં. સબ્બેહિ ભિક્ખૂહિ ઠપેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ એકઉદકુક્ખેપતો.

કિત્તકા પરિપુણ્ણા હોતીતિ આહ ‘‘સમતિત્થિકા’’તિ. તિત્થેન સમં પરિપૂરતીતિ સમતિત્થિકા. ઉદકસાટિકં નિવાસેત્વાપીતિ પિસદ્દો ‘‘અનિવાસેત્વાપી’’તિ દસ્સેતિ. ઉદકસાટિકં અનિવાસેન્તોપિ વત્થેન અવિનાભાવતો અઞ્ઞં નિવાસેત્વાતિ અત્થો ગહેતબ્બો. નાવાય ઠત્વા કરિયમાને કિં ગચ્છન્તિયાપિ નાવાય કાતું વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ગચ્છન્તિયા પના’’તિઆદિ. ‘‘કસ્મા’’તિઆદિના કારણં દસ્સેતિ. હીતિ યસ્મા. તન્તિ ઉદકુક્ખેપમત્તં. એવં સતિ…પે… અનુસાવના હોતિ, તસ્મા ગચ્છન્તિયા નાવાય કાતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના લદ્ધગુણં દસ્સેતિ. ન કેવલં નાવાયમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તોનદિય’’ન્તિઆદિ.

રુક્ખસ્સાતિ અન્તોનદિયં જાતસ્સ રુક્ખસ્સ. સાખા વા પતિટ્ઠિતાતિ સમ્બન્ધો. સીમં વા સોધેત્વાતિ વિહારસીમગામસીમાસુ ઠિતાનં હત્થપાસાનયનબહિકરણવસેન સીમં વા સોધેત્વા. જાતરુક્ખસ્સ પવિટ્ઠસાખાય વા પારોહે વાતિ સમ્બન્ધો. અસ્સાતિ બહિનદિતીરે જાતરુક્ખસ્સ. તત્થાતિ ખાણુકે.

તસ્સાતિ પાસાણદીપકસ્સ. પુબ્બે વુત્તપ્પકારેતિ પુબ્બે નદીનિમિત્તટ્ઠાને ‘‘અન્વદ્ધમાસ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) વુત્તપ્પકારે. સોતિ પાસાણદીપકો. પુન સોતિ પાસાણદીપકોયેવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

આવરણન્તિ પાળિં. તન્તિ આવરણં. આવરણેન વા કોટ્ઠકબન્ધેન વા હેતુભૂતેન, પચ્છિજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. કોચિ આવરણપ્પદેસો અજ્ઝોત્થરિયતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ આવરણપ્પદેસે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ‘‘હેટ્ઠાપાળિ બદ્ધા’’તિ ઇદં નદિં વિનાસેત્વા તળાકકરણાકારદસ્સનં. એત્થાતિ નદિયં, તળાકે વા. છડ્ડિતમોદકન્તિ તળાકરક્ખનત્થં એકેન વારિમગ્ગેન છડ્ડિતં ઉદકં. દેવે અવસ્સન્તેતિ દુબ્બુટ્ઠિકાલત્તા વસ્સન્તકાલેપિ દેવે અવસ્સન્તે. સાતિ નદિતો નીહટમાતિકા. કાલન્તરેનાતિ અઞ્ઞેન કાલેન. ઉપ્પતિત્વાતિ ગામનિગમાનં ઉપરિ પતિત્વા. પવત્તતીતિ પુબ્બે વુત્તપકારે વસ્સકાલે ચત્તારો માસે અબ્ભોચ્છિન્ના સન્દતિ. વિહારસીમન્તિ વિહારસમ્બન્ધં બદ્ધસીમં.

સમુદ્દેપીતિ પિસદ્દો નદિમપેક્ખતિ. તત્થાતિ પદેસે. ઓતરિત્વાતિ હેટ્ઠા તરિત્વા. ‘‘ઓસરિત્વા’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. સણ્ઠહન્તીતિ ઉદકેન સમં તિટ્ઠન્તિ. સોતિ પદેસો. ઉદકન્તતોતિ ઉદકકોટિતો. તત્થાતિ સમુદ્દે. બાધતીતિ પીળયતિ. તેસૂતિ નાવાઅટ્ટકેસુ. તન્તિ પિટ્ઠિપાસાણં. ઊમિયોતિ વીચિયો. તા હિ પરંપરાવસેન ઉગ્ગન્ત્વા સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકે મિયન્તિ હિંસન્તિ, અન્તો પક્ખિપન્તીતિ વા ઊમિયોતિ વુચ્ચન્તિ. તત્થાતિ પિટ્ઠિપાસાણે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ઉદકેનેવ પિટ્ઠિપાસાણો ઓત્થરીયતીતિ યોજના. સોતિ દીપકપબ્બતો. ‘‘દૂરે’’તિ વત્વા તસ્સ પમાણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મચ્છવધાનં અનાગમનપથે’’તિ. મચ્છવધાનન્તિ કેવટ્ટાનં. તે હિ યસ્મા મચ્છે હનન્તિ, તસ્મા મચ્છવધાતિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘મચ્છબન્ધાન’’ન્તિપિ પાઠો. મચ્છે બન્ધન્તીતિ મચ્છબન્ધાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. અનાગમનપથેતિ યત્થ ગન્ત્વા તદહેવ પચ્ચાગન્ત્વા ન આગમનપથિકે દેસે. નત્થિ આગમનપથો એત્થાતિ અનાગમનપથો, દેસો. તસ્મિં ‘‘અગમનપથે’’તિપિ પાઠો, સો અયુત્તો. કસ્મા? અગમનપથસ્સ નાધિપ્પેતત્તા. ગન્ત્વા હિ પુન અનાગમનપથોયેવાધિપ્પેતો. તેસન્તિ મચ્છવધાનં. ગમનપરિયન્તસ્સાતિ ગમનકોટિયા. ઓરતોતિ ઓરભાગે ઠિતો દીપકો વા પબ્બતો વાતિ યોજેતબ્બો. તત્થાતિ ઓરભાગે ઠિતેસુ દીપકપબ્બતેસુ. ઓત્થરિત્વાતિ પકતિઉદકેન ઓત્થરિત્વા. તત્થાતિ ઓત્થરિત્વા ઠિતે સમુદ્દે.

કરોન્તેહિપિ કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. યત્થાતિ યસ્મિં સરે. અયન્તિ અયં સરો, ન જાતસ્સરો હોતિ. અયં સરો ગામખેત્તસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ યોજના. તત્થાતિ સરે. યત્થ પનાતિ યસ્મિં સરે પન. તસ્સાતિ જાતસ્સરસ્સ. તત્થાતિ પદેસે. સચે ગમ્ભીરં ઉદકં હોતીતિ યોજના. તત્થાતિ અટ્ટકે. એત્થાતિ જાતસ્સરે, ઠિતેસુ પિટ્ઠિપાસાણદીપકેસૂતિ યોજના. પહોનકજાતસ્સરોતિ સઙ્ઘકમ્મં કાતું પહોનકો જાતસ્સરો. ‘‘સુક્ખતી’’તિ વત્વા તદેવ સમત્થેતું વુત્તં ‘‘નિરુદકો’’તિ. તત્થાતિ જાતસ્સરે. સચે નિરુદકમત્તેન ગામખેત્તં ગચ્છતિ. કદા ગચ્છતીતિ આહ ‘‘સચે પનેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ જાતસ્સરે. પોક્ખરણીઆદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન ઉદકમાતિકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યદા ખણન્તિ, તદાતિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. ‘‘તં ઠાન’’ન્તિ વુત્તેપિ ન ખણનટ્ઠાનમેવ ગહેતબ્બં, ‘‘એત્થા’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા સબ્બોયેવ જાતસ્સરો ગહેતબ્બો. ન કેવલં અજાતસ્સરમત્તં હોતિ, અથ ખો ગામખેત્તન્તિ આહ ‘‘ગામસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતી’’તિ.

નન્તિ જાતસ્સરં. પૂરેત્વાતિ મત્તિકાદીહિ પૂરેત્વા. પાળિન્તિ આવરણં. સબ્બમેવ નન્તિ સકલમેવ તં જાતસ્સરં. લોણીપીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં સોબ્ભોયેવ જાતસ્સરસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, અથ ખો લોણીપીતિ દસ્સેતિ. ઉદકટ્ઠાનોકાસેતિ ઉદકસ્સ ઠાને ઓકાસે.

૧૪૮. સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તીતિ એત્થ ‘‘સીમાય સીમ’’ન્તિ પદાનં સમ્બન્ધાપેક્ખત્તા તેસં સમ્બન્ધં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અત્તનો પરેસ’’ન્તિ. ‘‘બદ્ધસીમ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘સીમ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ વિસેસતો બદ્ધસીમાયેવ ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતિ. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સચે હી’’તિઆદિ. સંસટ્ઠવિટપાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આસન્નત્તા સંસટ્ઠો વિટપો એતેસન્તિ સંસટ્ઠવિટપા. ‘‘સંસટ્ઠવિટપા’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં, મૂલાનિપિ સંસટ્ઠાનિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેસૂતિ દ્વીસુ રુક્ખેસુ. વિહારસીમા ચાતિ પોરાણકવિહારસીમા ચ. અન્તો કત્વાતિ સીમાય અન્તો કત્વા. અથ પચ્છાતિ એત્થ ‘‘પચ્છા’’તિ ઇમિના અથસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. એવં કે અકંસૂતિ આહ ‘‘એવં છબ્બગ્ગિયા અકંસૂ’’તિ. તેનાતિ કરણેન.

અજ્ઝોત્થરણાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરેસ’’ન્તિઆદિ. તસ્સાતિ બદ્ધસીમાય. પદેસન્તિ ભિક્ખૂહિ કમ્મં કાતું પહોનકં એકદેસં. અન્તમસો એકસ્સપિ ભિક્ખુનો ઠત્વા અધિટ્ઠાનુપોસથં કાતું પહોનકં પદેસં. કમ્મં કાતું અપ્પહોનકપદેસં અન્તો કરિત્વા બન્ધન્તા સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તિ નામ. સીમાય ઉપચારોતિ પચ્છા બન્ધિતબ્બાય સીમાય ઉપચારો. ‘‘વડ્ઢન્તો સીમાસઙ્કરં કરોતી’’તિ ઇમિના સચે અવડ્ઢનકો પાસાણો હોતિ, દ્વિન્નમ્પિ સીમાનં નિમિત્તં કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

૭૭. ઉપોસથભેદાદિકથા

૧૪૯. પન્નરસિકસ્સ પુબ્બકિચ્ચસ્સ પાળિયં આગતત્તા ચાતુદ્દસિકસ્સેવ પુબ્બકિચ્ચં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ.

‘‘અધમ્મેન વગ્ગ’’ન્તિઆદીસુ વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. અધમ્મેન વગ્ગન્તિ એત્થ અધમ્મં નામ એકસ્મિં વિહારે ચતુન્નં ભિક્ખૂનં સુત્તુદ્દેસઉપોસથમકત્વા પારિસુદ્ધિઉપોસથકરણઞ્ચ તિણ્ણં પારિસુદ્ધિઉપોસથમકત્વા સુત્તુદ્દેસકરણઞ્ચ. વગ્ગં નામ સબ્બેવ અસન્નિપતિત્વા એકસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિહરણં. છન્દપારિસુદ્ધિ નામ સઙ્ઘમજ્ઝંયેવ આગચ્છતિ, ન ગણમજ્ઝં, ન પુગ્ગલસ્સ સન્તિકં. અધમ્મેન સમગ્ગન્તિ એત્થ અધમ્મં વુત્તનયમેવ. સમગ્ગં નામ સબ્બેસં સન્નિપતનં. ધમ્મેન વગ્ગન્તિ એત્થ ધમ્મં નામ ચતુન્નં સુત્તુદ્દેસઉપોસથકરણઞ્ચ તિણ્ણં પારિસુદ્ધિઉપોસથકરણઞ્ચ. વગ્ગં વુત્તનયમેવ.

૭૮. પાતિમોક્ખુદ્દેસકથા

૧૫૦. ઇમં નિદાનન્તિ પાતિમોક્ખસ્સ ઇમં નિદાનં. સુતા ખો પનાતિ એત્થ સુય્યિત્થાતિ સુતા, સુય્યસ્સન્તીતિ વા સુતા, પારાજિકુદ્દેસાદયો. સુતા ચ સુતા ચ સુતાતિ સરૂપેકસેસો કાતબ્બો. અવસેસન્તિ નિદાનુદ્દેસાદિતો અવસેસં પારાજિકુદ્દેસાદિ. સુતેનાતિ સુતસદ્દેન. ‘‘અત્થે અસમ્ભવતો સદ્દે વુત્તવિધાનં હોતી’’તિ હિ પરિભાસતો ‘‘સુતેના’’તિ એત્થ સદ્દોવ ગહેતબ્બો. તેન નયેનાતિ તેન નિદાનુદ્દેસનયેન.

અટવિમનુસ્સભયન્તિ અટવિયં નિવસન્તસ્સ મનુસ્સસ્સ ભયં, વનચરકભયન્તિ અત્થો. રાજન્તરાયોતિઆદીસુ એવં વિસેસો વેદિતબ્બોતિ યોજના. દવદાહોતિ દાયં દહતીતિ દવદાહો આકારસ્સ રસ્સં, યકારસ્સ ચ વકારં કત્વા. નન્તિ ભિક્ખું. એકં વા ભિક્ખુન્તિ યોજના. પઠમો વા ઉદ્દેસોતિ નિદાનુદ્દેસો. એત્થાતિ પઞ્ચસુ ઉદ્દેસેસુ. યસ્મિન્તિ ઉદ્દેસે. સોપીતિ ઉદ્દેસોપિ. સુતેનેવ સાવેતબ્બોતિ સુતપદેનેવ સઙ્ઘસ્સ સાવેતબ્બોતિ એવસદ્દો ‘‘ન વિત્થારેના’’તિ દસ્સેતિ.

અનજ્ઝિટ્ઠાતિ એત્થ ઉપસગ્ગવસેન ઇસુધાતુસ્સ ઇચ્છાકન્તિતો અઞ્ઞમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનાણત્તા, અયાચિતા વા’’તિ. એત્થ ‘‘અનાણત્તા’’તિ ઇદં થેરેન અનાણત્તભાવં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘અયાચિતા’’તિ ઇદં સમ્મુતિલદ્ધેન નવકેન અયાચિતભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થાતિ ‘‘અનજ્ઝિટ્ઠા ધમ્મં ભાસન્તી’’તિ વચને. ધમ્મજ્ઝેસકેતિ ધમ્મકથનત્થાય અજ્ઝેસતીતિ ધમ્મજ્ઝેસકો, તસ્મિં. આપુચ્છિત્વા વા તેન સઙ્ઘત્થેરેન યાચિતો હુત્વા વાતિ યોજના. વારપટિપાટિયાતિ વારાનુક્કમેન. દેહીતિ વાતિ એત્થ ઇતિ-વા-સદ્દો ‘‘ભણ’’ ઇતિપદેન ચ ‘‘કથેહિ’’ ઇતિપદેન ચ યોજેતબ્બો. ‘‘ભણ’’ ઇતિ વા ‘‘કથેહિ’’ઇતિ વા ‘‘દેહિ’’ઇતિ વા વત્તબ્બાતિ યોજના. તીહિપિ વિધીહીતિ ઓસારણકથનસરભઞ્ઞસઙ્ખાતેહિ તીહિ સજ્જનેહિ. એત્થ ચ સુત્તસ્સ ઓસારિયતે ઉચ્ચારિયતે ઓસારણં, અત્થસ્સ કથિયતે કથનં, સુત્તસ્સ ચ તદત્થસ્સ ચ સરેન ભણિયતે સરભઞ્ઞં. ઓસારેહીતિ સુત્તં ઉચ્ચારેહિ. કથેહીતિ અત્થં કથેહિ. સરભઞ્ઞન્તિ સુત્તસ્સ ચ તદત્થસ્સ ચ સરેન ભણનં. નન્તિ સદ્ધિવિહારિકં. સજ્ઝાયં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘સજ્ઝાયં કરોમી’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા. એત્થાતિ અજ્ઝેસનટ્ઠાને.

નિસ્સિતકેતિ સદ્ધિવિહારિકાદયો. સોતિ સઙ્ઘત્થેરો, ‘‘વત્તબ્બો’’તિપદે કમ્મં, ‘‘વદતી’’તિઆદીસુ પદેસુ કત્તા. આરદ્ધન્તિ સઙ્ઘેન આરદ્ધં. ઠપેત્વાતિ ધમ્મસવનં ઠપેત્વા. ઓસારેત્વાતિ પઠમં સુત્તં ઓસારેત્વા. પુન કથેન્તેનાતિ પચ્છા અત્થં કથેન્તેન. અટ્ઠપેત્વાયેવ વાતિ સુત્તસ્સ ચ અત્થસ્સ ચ અન્તરા અટ્ઠત્વા એવ વા. કથેતબ્બન્તિ અત્થજાતં કથેતબ્બં. કથેન્તસ્સ…પે… નયોતિ પઠમં અત્થં કથેત્વા પુન સુત્તઞ્ચ અત્થઞ્ચ સરેન ભણન્તસ્સ પુન આગતેપિ એસેવ નયોતિ અત્થો.

ઉપનિસિન્નકથાયપીતિ સમીપે નિસિન્નેન કથાયપિ. તેનાતિ સઙ્ઘત્થેરેન. વત્તું વટ્ટતીતિ વિસેસેત્વા વત્તું વટ્ટતિ. તેનાતિ મનુસ્સેહિ જાનનભિક્ખુના. સઙ્ઘત્થેરો ભણતિ, તુણ્હી વા હોતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પુચ્છન્તી’’તિ વુત્તેતિ યોજના. અનુમોદનાદીસુપીતિઆદિસદ્દેન ધમ્મકથાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. સઙ્ઘત્થેરો અનુજાનાતીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વિહારઅન્તરઘરેસુ.

સજ્ઝાયન્તિ સયં ઇસ્સરેન અયનં ઉચ્ચારણં, કેનચિ અનજ્ઝિટ્ઠો સયં અધિઇસ્સરેન અયનં ઉચ્ચારણન્તિ અત્થો. થેરોતિ સદ્ધિવિહારો થેરો. વિસ્સમિસ્સામીતિ ખેદવિરહિતં ગમિસ્સામિ. આપુચ્છિતબ્બન્તિ પઠમથેરમ્પિ પુન આગતત્થેરમ્પિ આપુચ્છિતબ્બં. એકેન સઙ્ઘત્થેરેન અનુઞ્ઞાતેનાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્મીન્તિ અનુઞ્ઞાતત્થેરતો અઞ્ઞસ્મિં થેરેતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ પુન આગતં થેરં. અત્તાનં સમ્મનિતબ્બન્તિ એત્થ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અત્તા સમ્મનિતબ્બો’’તિ. કિં સમ્મતેન પરિસં અનોલોકેત્વા પુચ્છિતબ્બોતિ આહ ‘‘પુચ્છન્તેન પના’’તિઆદિ.

૧૫૩. મેતિ મય્હં. ઇતોતિ પુગ્ગલતો, ઉપ્પન્નોતિ સમ્બન્ધો. પુરમ્હાકન્તિ પદસ્સ પુરે અમ્હાકન્તિ પદચ્છેદં કત્વા પુરેસદ્દો પઠમત્થોતિ આહ ‘‘પઠમં અમ્હાક’’ન્તિ. પટિકચ્ચેવસદ્દો પગેવપરિયાયો, ‘‘પઠમતરમેવા’’તિ ઇમિના તસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ભૂતમેવાતિ વિજ્જમાનમેવ, તથમેવ વા.

૮૨. અધમ્મકમ્મપટિક્કોસનાદિકથા

૧૫૪. અધમ્મકમ્મન્તિ અભૂતકમ્મં. પટિક્કોસિતુન્તિ એત્થ કુસધાતુ અપનયનત્થોતિ આહ ‘‘વારેતુ’’ન્તિ. દિટ્ઠિન્તિ લદ્ધિં. તેસન્તિ ચતુન્નં પઞ્ચન્નં. યથાતિ યેનાકારેન ભણિયમાનેતિ યોજના. ન સુણન્તીતિ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ ન સુણન્તિ. થેરાધીનન્તિ થેરેન અધીનં આબન્ધન્તિ અત્થો. થેરાયત્તન્તિ થેરેન આયત્તં, થેરસ્સ સન્તકન્તિ અત્થો. એત્થાતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે.

૮૩. પાતિમોક્ખુદ્દેસકઅજ્ઝેસનાદિકથા

૧૫૫. નવવિધઞ્ચાતિ દિવસવસેન તિવિધં, કારકવસેન તિવિધં, કત્તબ્બાકારવસેન તિવિધઞ્ચાતિ નવકોટ્ઠાસઞ્ચ, નવપકારઞ્ચ વા. ચતુબ્બિધન્તિ ‘‘અધમ્મેન વગ્ગ’’ન્તિઆદિકં ચતુબ્બિધં. દુવિધન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીવસેન દુવિધં. નવવિધન્તિ ભિક્ખુપાતિમોક્ખે પઞ્ચવિધં, ભિક્ખુનિપાતિમોક્ખે ચતુબ્બિધન્તિ નવવિધં. એત્થાતિ ‘‘યો તત્થ ભિક્ખુ બ્યત્તો પટિબલો’’તિ પાઠે. સુવિસદાતિ સુટ્ઠુ બ્યત્તા, સુદ્ધા વા. એત્તકમ્પીતિ પિસદ્દો ગરહાયં, અધિકે કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ.

સામન્તા આવાસાતિ એત્થ ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘સામન્તં આવાસ’’ન્તિ. યો સક્કોતીતિ બહૂસુ નવેસુ યો સક્કોતિ.

૮૪. પક્ખગણનાદિઉગ્ગહણાનુજાનનકથા

૧૫૬. કતિનં પૂરણીતિ કતિનં તિથીનં પૂરણી. કો દિવસોતિ કિત્તકો દિવસો. અય્યાયત્તન્તિ અય્યેહિ ભિક્ખૂહિ આયત્તં આબદ્ધં. સંહરિત્વાતિ પુન સલાકં સંહરિત્વા. અયં પાઠો કેસુચિ અટ્ઠકથાપોત્થકેસુ નત્થિ. કાલવતોતિ એત્થ વન્તુપચ્ચયો સ્વત્થોતિ આહ ‘‘કાલસ્સેવા’’તિ. એવસદ્દો પન સમ્ભવતો યુજ્જિયતિ. પગેવાતિ પાતોવ.

૧૫૮. સાયમ્પીતિ સાયન્હેપિ. પિસદ્દેન અઞ્ઞમ્પિ સરણકાલં સમ્પિણ્ડેતિ.

૧૫૯. આણાપેતુન્તિ એત્થ અનાણાપેતબ્બભિક્ખૂ અપનેત્વા આણાપેતબ્બભિક્ખૂ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘કિઞ્ચિ કમ્મ’’ન્તિઆદિ. સદાકાલમેવ કિઞ્ચિ કમ્મં કરોન્તોતિ યોજના. ધમ્મકથિકાદીસૂતિઆદિસદ્દેન ગણવાચકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. વારેનાતિ પરિયાયેન. સમ્મુઞ્ચનિન્તિ યટ્ઠિસમ્મુઞ્ચનિં વા મુટ્ઠિસમ્મુઞ્ચનિં વા. સમં, સુટ્ઠુ વા મુઞ્ચતિ સોધેતિ ઇમાયાતિ સમ્મુઞ્ચની, તાલુજો પઠમો. તમ્પીતિ સાખાભઙ્ગમ્પિ.

૧૬૦. વુત્તનયેનેવાતિ સમ્મજ્જને વુત્તનયેનેવ. પુન આહરિતબ્બાનીતિ સઙ્ઘિકાવાસં આસનાનિ પુન આહરિતબ્બાનિ. તટ્ટિકાયોપીતિ વેણુઆદિમયા તટ્ટિકાયોપિ.

૧૬૧. કપલ્લિકા વાતિ કપાલેસુ પરિયાપન્ના પદીપકપાલા વા. તન્તિ તેલાદિં. પરિયેસિતબ્બાનીતિ અનવજ્જપરિયેસનેન પરિયેસિતબ્બાનિ.

૮૬. દિસંગમિકાદિવત્થુકથા

૧૬૩. સંગહેતબ્બોતિઆદીનં ચતુન્નં કિરિયાપદાનં વિસેસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સંગહેતબ્બો’’તિઆદિ. સંગહસદ્દસ્સ સઙ્ખેપગહણેસુપિ વત્તનતો ઇધ ‘‘અનુગ્ગહત્થે’’તિ દસ્સેતું પાળિયં વુત્તં ‘‘અનુગ્ગહેતબ્બો’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘તથાકરણવસેના’’તિ. ઉપલાપેતબ્બોતિ સઙ્ઘેન બહુસ્સુતો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ ઉપગન્ત્વા લાપેતબ્બો કથાપેતબ્બો. ઉપટ્ઠાપેતબ્બોતિ સઙ્ઘેન બહુસ્સુતો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહિ ઉપ અચ્ચનેન પૂજનેન ઠાપેતબ્બો. ‘‘સબ્બેસં દુક્કટ’’ન્તિ વત્વા તદેવ સમત્થેતું વુત્તં ‘‘ઇધ નેવ થેરા, ન દહરા મુચ્ચન્તી’’તિ. તેનાતિ બહુસ્સુતેન ભિક્ખુના. એવમ્પિ સતીતિ એવં અસાદિયનેપિ સતિ. સાયં પાતન્તિ સાયઞ્ચ પાતો ચ સાયંપાતં. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠાનં, ઉપટ્ઠાનત્થાય વા. તેનાતિ બહુસ્સુતેન ભિક્ખુના. તેસન્તિ મહાથેરાનં. અસ્સાતિ બહુસ્સુતસ્સ ભિક્ખુનો. સદ્ધિંચરાતિ અત્તના સદ્ધિં ચરન્તીતિ સદ્ધિંચરા. અથાપીતિ યદિપિ. એકો વા વત્તસમ્પન્નો વદતીતિ યોજના. એસો ચ અહઞ્ચાતિ મયં. નામતુમ્હઅમ્હસદ્દેસુ હિ એકસેસેન કત્તબ્બેસુ પરોવ ગહેતબ્બો. વિહરન્તૂતિ વદન્તીતિ યોજના.

સો આવાસો ગન્તબ્બોતિ એત્થ કિમત્થાય ગન્તબ્બો, કિં અનુદિવસં ગન્તબ્બોતિ આહ ‘‘ઉપોસથકરણત્થાય અન્વદ્ધમાસં ગન્તબ્બો’’તિ. સો ચ ખોતિ આવાસો. ઉતુવસ્સેયેવાતિ હેમન્તગિમ્હેયેવ. ઉતુવસ્સેયેવ ગન્તબ્બોતિ અત્થસ્સ ઞાતબ્બભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વસ્સાને પના’’તિઆદિ. યન્તિ કમ્મં. તત્થાતિ ‘‘વસ્સં વસન્તી’’તિઆદિવચને. સોતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ભિક્ખુ. અઞ્ઞસ્મિન્તિ અપરસ્મિં પાતિમોક્ખુદ્દેસકે. માસદ્વયન્તિ સાવણમાસપુણ્ણમિતો યાવ અસ્સયુજપુણ્ણમી, તાવ માસદ્વયં વસિતબ્બં. ઇદં પુરિમવસ્સં ઉપગન્ત્વા પચ્છિમિકાય પક્કમનાદિં સન્ધાય વુત્તં. સચે પચ્છિમિકં ઉપગન્ત્વા અનન્તરમેવ પક્કમનાદિં કરોતિ, માસત્તયમ્પિ વસિતબ્બં.

૮૭. પારિસુદ્ધિદાનકથા

૧૬૪. યેન કેનચિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન વિઞ્ઞાપેતીતિ પટિવચનં નિચ્છારેતુમસક્કોન્તો યેન કેનચિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન વિઞ્ઞાપેતિ. ઉભયથાતિ ઉભયેહિ કાયવાચાસઙ્ખાતેહિ આકારેહિ. કાયવાચાહિ વિઞ્ઞાપેતીતિ સમ્બન્ધો. સબ્બેતિ અખિલા ગિલાના. હત્થપાસેતિ સઙ્ઘસ્સ હત્થપાસમ્હિ. સચે દૂરે હોન્તીતિ સચે બહૂ ગિલાના અઞ્ઞમઞ્ઞં દૂરે હોન્તિ. તં દિવસન્તિ તસ્મિં સઙ્ઘઅપ્પહોનકદિવસે.

તત્થેવ પક્કમતીતિ એત્થ નિસ્સક્કત્થે થપચ્ચયોતિ આહ ‘‘તતોવા’’તિ, પારિસુદ્ધિહારટ્ઠાનતો એવાતિ અત્થો. ‘‘ગચ્છતી’’તિ ઇમિના કમુધાતુયા પદવિક્ખેપત્થં દસ્સેતિ, ‘‘કત્થચી’’તિ ઇમિના તસ્સ કમ્મં. સામણેરો પટિજાનાતીતિઆદીસુ પટિજાનનાકારત્થસ્સ ઇતિસદ્દસ્સ લોપભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સામણેરો અહ’’ન્તિ એવં પટિજાનાતી’’તિઆદિ. ભૂતંયેવાતિ વિજ્જમાનંયેવ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘સિક્ખં પચ્ચક્ખાતકો પટિજાનાતી’’તિઆદીસુ.

સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતુન્નં ભિક્ખૂનન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘સઙ્ઘપ્પત્તો વિબ્ભમતી’’તિઆદીસુ. એત્થાતિ પારિસુદ્ધિહરણે. બહૂનમ્પીતિ એત્થ પિસદ્દેન એકેન એકસ્સાપિ, બહૂહિ એકસ્સાપિ, બહૂહિ બહૂનમ્પિ આહટા પારિસુદ્ધિ આહટાવ હોતીતિ દસ્સેતિ. સોતિ પારિસુદ્ધિહારકો ભિક્ખુ. યેસન્તિ ભિક્ખૂનં. તસ્સેવાતિ પારિસુદ્ધિહારકસ્સેવ. ઇતરા પનાતિ ઇતરેસં પારિસુદ્ધિ પન. બિળાલસઙ્ખલિકાતિ એત્થ બિળાલોતિ આખુભુજો. સો હિ બિળાસયં આખું ગણ્હિતું અલતિ સમત્થેતીતિ બિળાલોતિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખલિકાતિ એતં સત્તાનં બન્ધનૂપકરણવિસેસસ્સ નામં. બિળાલસ્સ સઙ્ખલિકા તેન સમ્બન્ધસમ્બન્ધિભાવેન સમ્બન્ધત્તાતિ બિળાલસઙ્ખલિકા. ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં યેસં કેસઞ્ચિ સઙ્ખલિકાય ગહેતબ્બત્તા. તાય સદિસા બિળાલસઙ્ખલિકા પારિસુદ્ધીતિ અત્થો. ઇદં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા સઙ્ખલિકાય પઠમં વલયં દુતિયંયેવ વલયં પાપુણાતિ, ન તતિયં, એવમેવ પઠમં દિન્ના પારિસુદ્ધિ દુતિયમેવ પાપુણાતિ, ન તતિયન્તિ.

આગન્ત્વાતિ સઙ્ઘસ્સ હત્થપાસં આગન્ત્વા. પાળિયં સુત્તો ન આરોચેતીતિઆદીસુ હેત્વત્થે પચ્ચત્તવચનં. સુત્તેન નારોચેતીતિ હિ અત્થો. પારિસુદ્ધિહારકસ્સ અનાપત્તીતિ એત્થ આપત્તીતિ અન્વયત્થં અત્થાપત્તિતો દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે…પે… આપજ્જતી’’તિ. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. ઉભિન્નમ્પીતિ પારિસુદ્ધિદાયકસ્સ, તંહારકસ્સ ચાતિ ઉભિન્નમ્પિ.

૮૮. છન્દદાનકથા

૧૬૫. છન્દદાનેપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ઉપોસથો કતો હોતીતિ પારિસુદ્ધિદાયકસ્સ ચ સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપોસથો કતો હોતિ. અઞ્ઞન્તિ ઉપોસથકમ્મતો અઞ્ઞં. યં પન કમ્મન્તિ સમ્બન્ધો. કમ્મમ્પીતિ ઉપોસથકમ્મતો અઞ્ઞં કમ્મમ્પિ. એત્થ ચ તદહુપોસથે અત્તનો ચ સઙ્ઘસ્સ ચ સચે ઉપોસથકમ્મં હોતિ, પારિસુદ્ધિયેવ દાતબ્બા. અથ અઞ્ઞં કમ્મં હોતિ, છન્દોયેવ દાતબ્બો. યદિ ઉપોસથકમ્મઞ્ચ અઞ્ઞકમ્મઞ્ચ હોતિ, પારિસુદ્ધિ ચ છન્દો ચ દાતબ્બો. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તદહુપોસથે પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દમ્પિ દાતુ’’ન્તિ. સીમાય વાતિ બદ્ધસીમાય વા. અચ્છિતુન્તિ ઉપવેસિતું. ‘‘આસ ઉપવેસને’’તિ હિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૬ સકારન્તધાતુ) વુત્તં. સામગ્ગી વાતિ કાયસામગ્ગી વા.

૧૬૭. સરતિપિ ઉપોસથં, નપિ સરતીતિ એત્થ પિસદ્દસ્સ અનિયમવિકપ્પત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘એકદા સરતિ, એકદા ન સરતી’’તિ. ‘‘એકન્ત’’ન્તિ ઇમિના નેવ સરતીતિ એત્થ એવસદ્દસ્સ સન્નિટ્ઠાનત્થં દસ્સેતિ. કમ્મં ન કોપેતીતિ સમ્મુતિલદ્ધોપિ અલદ્ધોપિ ઉમ્મત્તકો કમ્મં ન કોપેતિ.

૯૧. સઙ્ઘુપોસથાદિકથા

૧૬૮. ‘‘સમ્મજ્જિત્વા’’તિ પદમપેક્ખિત્વા સો દેસોતિ એત્થ ‘‘ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તવચન’’ન્તિ વુત્તં. એતન્તિ ‘‘સો દેસો સમ્મજ્જિતબ્બો’’તિઆદિવચનં. તેનાતિ તેન હેતુના. અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘સમ્મજ્જની…પે… વુચ્ચતિ’’ ઇતિ આહૂતિ યોજના.

સમ્મજ્જનીતિ સમ્મજ્જનકરણં. પદીપોતિ પદીપુજ્જલનં. ઉદકન્તિ ઉદકટ્ઠપનં. આસનેનાતિ આસનપઞ્ઞાપનેન. ‘‘ઇતી’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. ઉપોસથસ્સાતિ નવવિધસ્સ ઉપોસથસ્સ પુબ્બકરણન્તિ સમ્બન્ધો. એતાનીતિ ચત્તારિ કમ્માનિ. વુચ્ચતીતિ કથિયતિ. ઇદં ‘‘એતાની’’તિ કમ્મસ્સ ચ ‘‘પુબ્બકરણ’’ન્તિ આકારસ્સ ચ અભેદત્તા આસન્નં આકારમપેક્ખિત્વા એકવચનવસેન વુત્તં. ‘‘અક્ખાતાની’’તિ ઇદં પન ‘‘ઇમાનિ ચત્તારી’’તિ કમ્મમપેક્ખિત્વા બહુવચનવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનન્તિ છન્દક્ખાનઞ્ચ પારિસુદ્ધિક્ખાનઞ્ચ ઉતુક્ખાનઞ્ચ. ભિક્ખુગણનાતિ ભિક્ખૂ ગણેત્વા અક્ખાનં. ઓવાદોતિ ભિક્ખુનીહિ યાચિતસ્સ ઓવાદસ્સ અક્ખાનં. એતાનીતિ એતાનિ પઞ્ચ. પુબ્બકરણતો પચ્છાતિ પુબ્બકરણસ્સ કરણતો પચ્છા. એત્થ ચ ‘‘પુબ્બકરણતો પચ્છા કત્તબ્બાની’’તિ ઇદં કત્તબ્બાકારસ્સેવ વિસેસનં, ન અત્થસ્સ. અયં પન વિસેસો – સઙ્ઘસન્નિપાતતો પુબ્બભાગે કત્તબ્બત્તા પુબ્બકરણં નામ, ઉપોસથકરણતો પુબ્બભાગે કત્તબ્બત્તા પુબ્બકિચ્ચં નામાતિ.

ઉપોસથોતિ ઉપોસથદિવસો. યાવતિકા ચ ભિક્ખૂતિ યત્તકા ભિક્ખૂ. કમ્મપત્તાતિ ઉપોસથકમ્મસ્સ પત્તા યુત્તા અનુરૂપા. તાવતિકા ભિક્ખૂ હત્થપાસં અવિજહિત્વા એકસીમાયં ઠિતા ચ હોન્તીતિ યોજના. સભાગાપત્તિયોતિ વત્થુસભાગા આપત્તિયો. વજ્જનીયાતિ વજ્જેતબ્બા. પુગ્ગલાતિ ગહટ્ઠાદિપુગ્ગલા. તસ્મિન્તિ તસ્મિં ઉપોસથસીમમાળકે. એતાનિ ચત્તારીતિ પાઠસેસો.

આગતેહિ તેહિ ભિક્ખૂહીતિ યોજના. પન્નરસોપીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં પાળિયં આગતનયેનેવ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ, અથ ખો ‘‘અજ્જ મે ઉપોસથો પન્નરસો’’તિપીતિ દસ્સેતિ.

૯૨. આપત્તિપટિકમ્મવિધિકથા

૧૬૯. ભગવતા…પે… કાતબ્બોતિ ઇદં વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તીતિઆદિવચનેનેવ ચા’’તિઆદિહેતુત્તયેન ‘‘ન સાપત્તિકેન ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ યથારુતં અપઞ્ઞત્તમ્પિ અત્થતો સિદ્ધમેવાતિ દસ્સેતિ. હેતુત્તયં ‘‘વેદિતબ્બ’’ન્તિ પદેન યોજેતબ્બં. થુલ્લચ્ચયાદીસૂતિ આદિસદ્દેન પાચિત્તિયપાટિદેસનીયદુક્કટદુબ્ભાસિતાપત્તિયો સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘તં પટિદેસેમી’’તિ ઇદં સુવુત્તમેવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ આપત્તિં. તુમ્હમૂલેતિ તુમ્હં સન્તિકે. નિગ્ગહિતલોપઞ્હિ વાક્યમેવ, ન સમાસો. ‘‘તુમ્હ’’ ઇતિ ચ ‘‘તુય્હ’’ ઇતિ ચ નવકત્થેરાનં વત્તબ્બાકારદસ્સનમત્તમેવ, ન ઇચ્છિતત્થવિપત્તિદસ્સનં. વુત્તમ્પીતિ પિસદ્દેન ન કેવલં પાળિનયેનેવ સુવુત્તં, ઇમિના નયેનપિ સુવુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘પસ્સસી’’તિ ઇદઞ્ચ વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. વત્તબ્બાકારં પન સુવિઞ્ઞેય્યં. ‘‘આમ પસ્સામી’’તિ ઇદં પન સુવુત્તમેવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. વુત્તમ્પીતિ પિસદ્દો પાળિનયં સમ્પિણ્ડેતિ. આયતિં સંવરેય્યાસીતિ એત્થ પન વત્તબ્બોતિ સમ્બન્ધો. ગરૂસુ બહુવચનસ્સ કત્તબ્બત્તા વુત્તં ‘‘સંવરેય્યાથા’’તિ. એવં વુત્તેન આપત્તિદેસકેનાતિ સમ્બન્ધો.

તત્રાતિ ‘‘યદા નિબ્બેમતિકો’’તિ પાઠે. સૂરિયે મેઘચ્છન્ને સતીતિ યોજના. તેન ભિક્ખુના વત્તબ્બન્તિ સમ્બન્ધો, વત્થું કિત્તેત્વાતિ ભોજનસઙ્ખાતં વત્થું કિત્તેત્વા. તાતિ આપત્તિયો.

સભાગા આપત્તીતિ એત્થ દ્વીસુ વત્થુસભાગઆપત્તિસભાગાસુ વત્થુસભાગાવ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં દ્વેપિ જના’’તિઆદિ. યં આપત્તિન્તિ સમ્બન્ધો. સમાનો ભાગો એતાસન્તિ સભાગા. દેસેતું વટ્ટતીતિ આપત્તિસભાગાપિ વત્થુવિસભાગત્તા દેસેતું વટ્ટતિ. સુદેસિતાવાતિ આપત્તિતો ભિક્ખુ વુટ્ઠાતિયેવાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞં દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. પનસદ્દો ગરહત્થજોતકો સુદેસિતાય ગરહાકારેન પવત્તત્તા. કિઞ્ચાપિ સુદેસિતાવ, પન તથાપીતિ યોજના. તન્તિ દુક્કટં. નાનાવત્થુકન્તિ દેસનાપટિગ્ગહણવસેન નાનાવત્થુકં.

૧૭૦. સભાગોયેવ વત્તબ્બો, ન વિસભાગો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તસ્સાતિ વિસભાગસ્સ. ઇતોતિ સઙ્ઘસન્નિપાતતો.

૯૫. અનાપત્તિપન્નરસકાદિકથા

૧૭૨. તે ન જાનિંસૂતિ એત્થ જાનનાકારદસ્સનત્થં ‘‘સીમં ઓક્કન્તાતિ વા ઓક્કમન્તીતિ વા’’તિ વુત્તં. ઓક્કન્તાતિ વાતિ પવિસિત્થ ઇતિ વા. તેસન્તિ ચતુન્નં વા અતિરેકાનં વા ભિક્ખૂનં. વગ્ગા સમગ્ગસઞ્ઞિનોતિ એત્થ કસ્મા વગ્ગા, કસ્મા સમગ્ગસઞ્ઞિનોતિ આહ ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ. તત્થ તેસન્તિ અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં. સીમં ઓક્કન્તત્તાતિ સીમં પવિસિતત્તા, વગ્ગા હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. સમગ્ગો ઇતિ સઞ્ઞા સમગ્ગસઞ્ઞા, સા એતેસમત્થીતિ સમગ્ગસઞ્ઞિનો.

૧૭૫. કુક્કુચ્ચપકતાતિ પદસ્સ ‘‘ઇચ્છાપકતો’’તિ પદેન સમાનભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘યથા’’તિઆદિ. પુબ્બભાગેતિ ઉપોસથકમ્મતો પુબ્બભાગે. સન્નિટ્ઠાનં કત્વાપીતિ કપ્પતેવાતિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વાપિ. ‘‘અભિભૂતા’’તિ ઇમિના પકતાતિ એત્થ પપુબ્બકરધાતુયા ઉપસગ્ગવસેન અભિભવનત્થં દસ્સેતિ.

૧૭૬. યથા હેટ્ઠા વગ્ગાવગ્ગસઞ્ઞીપન્નરસકાદીસુ દુક્કટં વુત્તં, એવમકત્વા કસ્મા ‘‘થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ આહ ‘‘અકુસલબલવતાયા’’તિ.

૧૦૦. સીમોક્કન્તિકપેય્યાલકથા

૧૭૭. આવાસિકેનઆગન્તુકપેય્યાલે સબ્બં વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. વેદિતબ્બાકારં સહ ઉપમાય દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. આગન્તુકેનઆવાસિકપેય્યાલે પન આનેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. પુરિમપેય્યાલેતિ આવાસિકેનઆગન્તુકપેય્યાલે. આગન્તુકેનઆગન્તુકપેય્યાલે પન યોજેતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ પેય્યાલન્તિ સદિસનયસ્સ ચ તંજાનનઞાણસ્સ ચ પાતબ્બં રક્ખનં પેય્યં, પેય્યં, પેય્યે વા, પેય્યાય વા અલતિ સમત્થેતીતિ પેય્યાલન્તિ વચનત્થો કાતબ્બો.

૧૭૮. આવાસિકાનં ચાતુદ્દસો હુત્વા કસ્મા આગન્તુકાનં પન્નરસોતિ આહ ‘‘યેસ’’ન્તિઆદિ. તત્થ યેસન્તિ આગન્તુકાનં. તિરોરટ્ઠતોતિ આવાસિકાનં રટ્ઠસ્સ અઞ્ઞરટ્ઠતો. તિરોજનપદતોતિ એકરટ્ઠેપિ અઞ્ઞજનપદતો. ચાતુદ્દસિકં અકંસૂતિ સઞ્ઞાનાનત્તવસેન ચાતુદ્દસિકં અકંસુ. અનુવત્તિતબ્બન્તિ અનુમતિં વત્તિતબ્બં. ન પટિક્કોસિતબ્બન્તિ ‘‘ન ચાતુદ્દસો’’તિ વત્વા ન વારિતબ્બં. ન અકામાતિ એત્થ કમુધાતુ ઇચ્છત્થો, કરણત્થે ચ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘ન અનિચ્છાય દાતબ્બા’’તિ.

૧૦૧. લિઙ્ગાદિદસ્સનકથા

૧૭૯. ‘‘આવાસિકાનં આકાર’’ન્તિ ઇમિના આવાસિકાકારન્તિ પદસ્સ છટ્ઠીસમાસં દસ્સેતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ‘‘આવાસિકલિઙ્ગ’’ન્તિઆદીસુ. યેનાતિ સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિના, ગણ્હતીતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ આવાસિકાનં. આચારસણ્ઠાનન્તિ આચારસણ્ઠિતિં. સો સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિકો આકારો નામાતિ યોજના. યન્તિ સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિં, ગમયતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. લીને આવાસિકેતિ સમ્બન્ધો. તં સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિ લિઙ્ગં નામાતિ યોજના. ‘‘અદિસ્સમાને’’તિ ઇમિના લીનેતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘જાનાપેતી’’તિ ઇમિના ગમયતીતિ પદસ્સ ઞાણત્થં દસ્સેતિ. યન્તિ સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિં. તેતિ આવાસિકા. તં સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિ નિમિત્તં નામાતિ યોજના. યેનાતિ સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિના. તેતિ આવાસિકા ઉદ્દિસિયન્તિ, સો સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદિકો ઉદ્દેસો નામાતિ યોજના. ઇમેહિ પદેહિ આકિરિયન્તિ પકાસિયન્તિ એતેનાતિ આકારો, લીને ગમયતિ બોધેતીતિ લિઙ્ગં. નિમિયન્તિ પરિચ્છિજ્જ ઞાયન્તિ એતેનાતિ નિમિત્તં, ઉદ્દિસિયન્તિ અપદિસિયન્તિ એતેનાતિ ઉદ્દેસોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સબ્બમેતન્તિ ‘‘આવાસિકાકાર’’ન્તિઆદિ એતં સબ્બં. યથાયોગન્તિ પાળિયં યોગાનુરૂપં. તત્થાતિ આગન્તુકાકારાદીસુ. ‘‘અમ્હાકં ઇદ’’ન્તિ ન ઞાતબ્બન્તિ અઞ્ઞાતં, તદેવ અઞ્ઞાતકં, નિસીદનાદિ. ‘‘અમ્હાકં ઇદ’’ન્તિ અજાનનં નામ અત્તનો અસન્તકત્તા, અઞ્ઞેસમેવ સન્તકત્તા હોતીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેસં સન્તક’’ન્તિ. ઉદકનિસ્સેકન્તિ સિઞ્ચનવિરહિતં ઉદકં. બહુવચનસ્સાતિ ‘‘ધોતાન’’ન્તિ એત્થ છટ્ઠીબહુવચનસ્સ. એકવચનન્તિ ‘‘ધોતસ્સા’’તિ એકવચનં. પચ્છિમપાઠે મલં ધુનાતિ અનેનાતિ ધોતં, ધોતઞ્ચ તં ઉદકઞ્ચેતિ ધોતઉદકં, તમેવ નિસ્સેકં ધોતઉદકનિસ્સેકં.

૧૮૦. સમાનસંવાસકદિટ્ઠિન્તિ પદસ્સ ઇતિલોપસમાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમાનસંવાસકા એતેતિ દિટ્ઠિ’’ન્તિ. એતેતિ આવાસિકા ભિક્ખૂ. ‘‘લદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિના ન પુચ્છન્તીતિ પદસ્સ કમ્મં દસ્સેતિ. નાનાસંવાસકભાવન્તિ તેસં લદ્ધિનાનાસંવાસકભાવં. ‘‘મદ્દિતુ’’ન્તિ ઇમિના નાભિવિતરન્તીતિ એત્થ અભિસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અભિભવિતુ’’ન્તિ ઇમિના ચ તદેવત્થં દસ્સેતિ. નાનાસંવાસકભાવસ્સ મદ્દનં નામ લદ્ધિનિસ્સજ્જાપનન્તિ આહ ‘‘તં દિટ્ઠિં ન નિસ્સજ્જાપેન્તી’’તિ.

૧૦૩. નગન્તબ્બગન્તબ્બવારકથા

૧૮૧. સભિક્ખુકાતિ પદસ્સ સંવિજ્જન્તિ ભિક્ખૂ એતસ્મિમાવાસેતિ સભિક્ખુકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં આવાસે’’તિઆદિ. યન્તિ આવાસં. તદહેવાતિ તદહુપોસથે એવ. ઇમિના સચે સક્કોતિ, તદહેવ ગન્તું, સો ગન્તબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘અકત્વા’’તિ ઇમિના કત્વા પન ગન્તબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘અઞ્ઞત્રા’’તિ નિપાતો ‘‘વિના’’તિ નિપાતસ્સ પરિયાયોતિ આહ ‘‘વિના’’તિ. અત્તચતુત્થેન વા અત્તપઞ્ચમેન વા સઙ્ઘેન ગન્તું વટ્ટતીતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘અત્તચતુત્થેન વા’’તિ ઇદં ઉપોસથકમ્મં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘અત્તપઞ્ચમેન વા’’તિ ઇદં પવારણાકમ્મં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિહારેતિ વિહારસીમાય મહાસીમાયન્તિ અત્થો. ઇદઞ્હિ વિહારસીમાનં અભેદેન વુત્તં. સીમાપીતિ ખણ્ડસીમાપિ. ન ગન્તબ્બાતિ સઙ્ઘસ્સ ગરુકત્તા ન ગન્તબ્બા. એત્થાતિ ખણ્ડસીમાદીસુ. તસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. ગન્તું વટ્ટતીતિ ગણુપોસથટ્ઠાનતો ગન્તું વટ્ટતિ, સઙ્ઘુપોસથટ્ઠાનતો પન ન વટ્ટતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. વિસ્સટ્ઠઉપોસથા આવાસાપિ અઞ્ઞં ગન્તું વટ્ટતીતિ યોજના. આરઞ્ઞકેનાપીતિ અરઞ્ઞે એકકેન નિવાસેનપિ. તત્થાતિ અઞ્ઞવિહારે. ઉપોસથન્તિ સઙ્ઘુપોસથઞ્ચ ગણુપોસથઞ્ચ.

૧૮૨. યન્તિ આવાસં. તત્થાતિ તં આવાસં. ગન્તું સક્કોમિ ઇતિ જાનેય્યાતિ યોજના. તત્થાતિ તસ્મિં આવાસે. ઇમિના નેવ કતોતિ સમ્બન્ધો. નેવ કતો ભવિસ્સતિ ઇતિ જાનેય્યાતિ યોજના.

૧૦૫. વજ્જનીયપુગ્ગલસન્દસ્સનકથા

૧૮૩. હત્થપાસૂપગમનમેવાતિ ઉપોસથસઙ્ઘાદીનં હત્થપાસસ્સ ઉપગમનમેવ. ઇદં પારિવાસિયપારિસુદ્ધિદાનં નામ ન વટ્ટતીતિ યોજના. તસ્સાતિ પારિવાસિયપારિસુદ્ધિદાનસ્સ. અનુપોસથેતિ એત્થ અકારસ્સ અઞ્ઞત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞસ્મિં દિવસે’’તિ. તત્થ અઞ્ઞસ્મિન્તિ દ્વીહિ ઉપોસથેહિ અઞ્ઞસ્મિં. યા સઙ્ઘસામગ્ગી કરિયતિ, તથારૂપિન્તિ યોજના. કોસમ્બકભિક્ખૂનન્તિ કોસમ્બિયં નિવાસીનં ભિક્ખૂનં. સામગ્ગી વિય યા સામગ્ગીતિ યોજના. ‘‘ઠપેત્વા’’તિ ઇમિના અઞ્ઞત્રાતિ નિપાતસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. યે પનાતિ ભિક્ખૂ પન સમગ્ગા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. ઉપોસથેયેવાતિ ઉપોસથદિવસેયેવ.

ઇતિ ઉપોસથક્ખન્ધકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.