૪. રાજાયતનકથા

૬. પાચીનકોણેતિ પુરત્થિમઅસ્સે, પુબ્બદક્ખિણદિસાભાગેતિ અત્થો. રાજાયતનરુક્ખન્તિ ખીરિકારુક્ખં. તેન ખો પન સમયેનાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં પુચ્છિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘કતરેન સમયેના’’તિ. નિસિન્નસ્સ ભગવતોતિ યોજના. દેવરાજસદ્દસ્સ અઞ્ઞે પજાપતિઆદયો દેવરાજાનો નિવત્તેતું ‘‘સક્કો’’તિ વુત્તં. તન્તિ હરીતકં. પરિભુત્તમત્તસ્સેવ ભગવતોતિ સમ્બન્ધો. નિસિન્ને ભગવતિ.

‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિ ઇમિના યેન સમયેન ભગવા રાજાયતનમૂલે નિસીદિ, તેન ખો પન સમયેનાતિ અત્થં દસ્સેતિ. ઉક્કલજનપદતોતિ ઉક્કલનામકા જનપદમ્હા. યસ્મિં દેસે ભગવા વિહરતિ, તં દેસન્તિ યોજના. એત્થાતિ ‘‘તં દેસં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના’’તિપદે. તેસન્તિ વાણિજાનં. ઞાતિસાલોહિતસદ્દાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનત્તા ‘‘ઞાતી’’તિ વુત્તે સાલોહિતસદ્દસ્સ અત્થો સિદ્ધોતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઞાતિભૂતપુબ્બા દેવતા’’તિ. સાતિ દેવતા. નેસન્તિ વાણિજાનં. તતોતિ અપવત્તનકારણા. તેતિ વાણિજા. ઇદન્તિ અપવત્તનં. બલિન્તિ ઉપહારં. તેસન્તિ વાણિજાનં. ‘‘સબ્બિમધુફાણિતાદીહિ યોજેત્વા’’તિ પદં પુબ્બાપરાપેક્ખં, તસ્મા મજ્ઝે વુત્તં. પતિમાનેથાતિ એત્થ માન પૂજાયં પેમનેતિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૮ નકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા પૂજનપેમનં નામ અત્થતો ઉપટ્ઠહનન્તિ આહ ‘‘ઉપટ્ઠહથા’’તિ. તં વોતિ એત્થ તંસદ્દો પતિમાનનવિસયો, વોસદ્દો તીસુ વોસદ્દેસુ તુમ્હસદ્દસ્સ કારિયો વોસદ્દો, સો ચ ચતુત્થ્યત્થોતિ આહ ‘‘તં પતિમાનં તુમ્હાક’’ન્તિ. વોકારો હિ તિવિધો તુમ્હસદ્દસ્સ કારિયો, યોવચનસ્સ કારિયો, પદપૂરણોતિ. તત્થ તુમ્હસદ્દસ્સ કારિયો પઞ્ચવિધો પચ્ચત્તઉપયોગકરણસમ્પદાનસામિવચનવસેનાતિ. તત્થ તુમ્હસદ્દકારિયો સમ્પદાનવચનો ઇધાધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘તુમ્હાક’’ન્તિ. ‘‘ય’’ન્તિસદ્દસ્સ વિસયો પટિગ્ગહણત્થોતિ આહ ‘‘યં પટિગ્ગહણ’’ન્તિ. અસ્સાતિ ભવેય્ય. યો પત્તો અહોસીતિ યોજના. અસ્સાતિ ભગવતો. સોતિ પત્તો. સુજાતાય આગચ્છન્તિયા એવાતિ સમ્બન્ધો. અનાદરે ચેતં સામિવચનં. તેનાતિ અન્તરધાયહેતુના. અસ્સાતિ ભગવતો. હત્થેસૂતિ કરણત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. હત્થેહીતિ હિ અત્થો. કિમ્હીતિ કેન.

ઇતોતિ આસળ્હીમાસજુણ્હપક્ખપઞ્ચમિતો. એત્તકં કાલન્તિ એતં પમાણં એકૂનપઞ્ઞાસદિવસકાલં. જિઘચ્છાતિ ઘસિતુમિચ્છા. પિપાસાતિ પાતુમિચ્છા. અસ્સાતિ ભગવતો. ચેતસા-ચેતોસદ્દાનં સમ્બન્ધાપેક્ખત્તા તેસં સમ્બન્ધં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અત્તનો’’તિ ચ ‘‘ભગવતો’’તિ ચ. ઇમેહિ સમ્બન્ધિસદ્દાનમસદિસત્તા સમ્બન્ધોપિ અસદિસોતિ દસ્સેતિ. અત્તનોતિ ચતુન્નં મહારાજાનં. સમાસોયેવ અવયવીપધાનો હોતિ, વાક્યં પન અવયવપધાનોયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચતૂહિ દિસાહી’’તિ. પાળિયં ‘‘આગન્ત્વા’’તિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. ‘‘સિલામયે’’તિ ઇમિના સિલામયમેવ સેલામયન્તિ અત્થં દસ્સેતિ. ઇદન્તિ ‘‘સેલામયે પત્તે’’તિ વચનં. યેતિ મુગ્ગવણ્ણસિલામયે પત્તે. તતોતિ ઇન્દનીલમણિમયપત્તઉપનામનતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ ચતુન્નં મહારાજાનં. ચત્તારોપિ અધિટ્ઠહીતિ સમ્બન્ધો. યથાતિ યેનાકારેન, અધિટ્ઠિયમાનેતિ યોજના. એકસદિસોતિ એકંસેન સદિસો. અધિટ્ઠિતે પત્તેતિ સમ્બન્ધો. પત્તેતિ ચ કરણત્થે ભુમ્મવચનં. પત્તેન પટિગ્ગહેસીતિ હિ અત્થો. પચ્ચગ્ઘેતિ એત્થ એકારો સ્મિંવચનસ્સ કારિયોતિ આહ ‘‘પચ્ચગ્ઘસ્મિ’’ન્તિ. પટિ અગ્ઘન્તિ પદવિભાગં કત્વા પટિસદ્દો પાટેક્કત્થો, ‘‘અગ્ઘ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ મહગ્ઘત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાટેક્કં મહગ્ઘસ્મિ’’ન્તિ. ઇમિના ચત્તારો એકતો હુત્વા ન મહગ્ઘા હોન્તિ, પાટેક્કં પન મહગ્ઘા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. અથ વા સઉપસગ્ગો પચ્ચગ્ઘસદ્દો અભિનવપરિયાયોતિ આહ ‘‘અભિનવે’’તિ. અભિનવોતિ ચ અચિરતનવત્થુસ્સ નામં. અચિરતનવત્થુ અચિરતનત્તા અબ્ભુણ્હં વિય હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અબ્ભુણ્હે’’તિ. ‘‘તઙ્ખણે નિબ્બત્તસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના તમેવત્થં વિભાવેતિ. દ્વેવાચિકાતિપદસ્સ સમાસવસેન ચ તદ્ધિતવસેન ચ નિપ્ફન્નભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દ્વે વાચા’’તિઆદિ. પત્તાતિ એત્થ એકો ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ઇતિ તસ્મા દ્વેવાચિકાઇતિ અત્થોતિ યોજના. તેતિ વાણિજા. અથાતિ તસ્મિં કાલે. તેતિ કેસે. તેસન્તિ વાણિજાનં. પરિહરથાતિ અત્તનો અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ પટિગ્ગહેત્વા, પરિચ્છિન્દિત્વા વા હરથાતિ અત્થો. તેતિ વાણિજા. અમતેનેવાતિ અમતેન ઇવ, અભિસિત્તા ઇવાતિ યોજના.