૫. બ્રહ્મયાચનકથા

૭. ભગવા ઉપસઙ્કમીતિ સમ્બન્ધો. તસ્મિન્તિ અજપાલનિગ્રોધે. આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ આચરિતો સમ્માચરિતો, ન એકસ્સ બુદ્ધસ્સ આચિણ્ણો, અથ ખો સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો, અતિઆચિણ્ણો નિચ્ચાચિણ્ણોતિ અત્થો. સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘જાનન્તિ હી’’તિઆદિ. ધમ્મદેસનન્તિ ભગવતો ધમ્મદેસનં, ધમ્મદેસનત્થાય વા ભગવન્તં, ભગવન્તં વા ધમ્મદેસનં. તતોતિ યાચનકારણા. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. લોકસન્નિવાસો બ્રહ્મગરુકો યસ્મા, ઇતિ તસ્મા ઉપ્પાદેસ્સન્તીતિ યોજના. ઇતીતિઆદિ નિગમનં.

તત્થાતિ પરિવિતક્કનાકારપાઠે. ‘‘પઞ્ચકામગુણેસુ અલ્લીય’’ન્તીતિ ઇમિના અલ્લીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન લગ્ગન્તિ એત્થાતિ આલયા પઞ્ચ કામગુણાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અલ્લીયન્તીતિ લગ્ગન્તિ. ‘‘પઞ્ચ કામગુણે અલ્લીયન્તી’’તિપિ પાઠો, એવં સતિ અલ્લીયન્તિ અભિરમિતબ્બટ્ઠેન સેવિયન્તીતિ આલયા પઞ્ચ કામગુણાતિ વચનત્થો કાતબ્બો. અલ્લીયન્તીતિ સેવન્તિ. તેતિ પઞ્ચ કામગુણા. ‘‘યદિદ’’ન્તિપદસ્સ યં ઇદન્તિ પદવિભાગં કત્વા ‘‘ય’’ન્તિ ચ ‘‘ઇદ’’ન્તિ ચ સબ્બનામપદન્તિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘યદિદન્તિ નિપાતો’’તિ. ઇમિના તીસુ લિઙ્ગેસુ દ્વીસુ ચ વચનેસુ વિનાસં, વિકારં વા વિસદિસં વા નઅયનત્તા નગમનત્તા અબ્યયં નામાતિ દસ્સેતિ, અત્થો પન સબ્બનામત્થોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સાતિ ‘‘યદિદ’’ન્તિનિપાતસ્સ, અત્થોતિ સમ્બન્ધો. ઠાનન્તિ ‘‘ઠાનં’’ઇતિપદં. પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’ઇતિપદં. અત્થોપિ યુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમેસન્તિ સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નાનં. પચ્ચયાતિ અવિજ્જાદિકારણા. ‘‘ઇદપ્પચ્ચયા એવા’’તિ ઇમિના ઇદપ્પચ્ચયતાતિ એત્થ તાપચ્ચયસ્સ સ્વત્થં દીપેતિ ‘‘દેવતા’’તિઆદીસુ (ખુ. પા. અટ્ઠ. એવમિચ્ચાદિપાઠવણ્ણના) વિય.

સો મમસ્સ કિલમથોતિ એત્થ તંસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યા અજાનન્તાનં દેસના નામા’’તિ, ઇમિના ‘‘દેસેય્યં, ન આજાનેય્યુ’’ન્તિ દ્વિન્નમેવ કિરિયાપદાનં તસદ્દસ્સ વિસયભાવં દસ્સેતિ, ન એકસ્સ કિરિયાપદસ્સ. સોતિ દેસનાસઙ્ખાતો કાયવચીપયોગો, ઇમિના વાક્યવિસયે તસદ્દો ઉત્તરપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગણ્હાતીતિ દસ્સેતિ, સમાસમજ્ઝે પન તસદ્દો પુબ્બપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગણ્હાતિ. તેન વુત્તં ‘‘અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચા’’તિ (ઉદા. અટ્ઠ. પઠમબોધિસુત્તવણ્ણના) ચ ‘‘અભિધમ્મો ચ સો પિટકઞ્ચા’’તિ ચ (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) આદિ. કિલમથોતિ કાયકિલમનહેતુ. કિલમતિ અનેનાતિ કિલમથો. અસ્સાતિ ભવેય્ય. સાતિ કાયવચીપયોગસઙ્ખાતા દેસના. વિહેસાતિ કાયવિહિંસાહેતુ. વિહિંસતિ ઇમાયાતિ વિહેસા. ચિત્તેન પન બુદ્ધાનં કિલમથો વા વિહેસા વા નત્થિ અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા. ‘‘પટિભંસૂ’’તિ એત્થ પટીતિ કમ્મપ્પવચનીયયોગત્તા ‘‘ભગવન્ત’’ન્તિ એત્થ સામ્યત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘ભગવતો’’તિ. ‘‘અનુ અચ્છરિયા’’તિ ઇમિના ‘‘ન અચ્છરિયા’’તિ પદવિભાગં નિવત્તેતિ, પુનપ્પુનં અચ્છરિયાતિ અત્થો. પટિભંસૂતિ એત્થ પટિસદ્દો પટિભાનત્થો, ભાધાતુ ખાયનત્થોતિ આહ ‘‘પટિભાનસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ ગોચરા અહેસુ’’ન્તિ. ‘‘ગોચરા અહેસુ’’ન્તિ ઇમિના ખાયનં નામ અત્થતો ગોચરભાવેન ભવનન્તિ દસ્સેતિ.

મેતિ મમ, મયા વા, અધિગતં ધમ્મં પકાસિતુન્તિ સમ્બન્ધો. અરિયમગ્ગસોતસ્સ પટિ પટિસોતન્તિ વુત્તે નિબ્બાનમેવાતિ આહ ‘‘પટિસોતં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિ. નિબ્બાનગામિન્તિ અરિયમગ્ગં. અરિયમગ્ગો હિ યસ્મા નિબ્બાનં ગમયતિ, તસ્મા નિબ્બાનગામીતિ વુચ્ચતિ. તમોખન્ધેનાતિ એત્થ તમસદ્દો અવિજ્જાપરિયાયો, ખન્ધસદ્દો રાસત્થોતિ આહ ‘‘અવિજ્જારાસિના’’તિ. ‘‘અજ્ઝોત્થટા’’તિ ઇમિના આવુટાતિ એત્થ વુધાતુ આવરણત્થોતિ દસ્સેતિ. અપ્પોસ્સુક્કતાયાતિ એત્થ અપત્યૂપસગ્ગો અભાવત્થો, તાપચ્ચયો ભાવત્થોતિ આહ ‘‘નિરુસ્સુક્કભાવેના’’તિ.

૮. લોકેતિ સત્તલોકે. મહાબ્રહ્મેતિ મહાબ્રહ્માનો. અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ એત્થ અપ્પં રજં અક્ખિમ્હિ એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખા, અપ્પરજક્ખા જાતિ સભાવો એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પઞ્ઞામયે’’તિઆદિ. ‘‘પઞ્ઞામયે’’તિ ઇમિના મંસમયેતિ અત્થં નિવત્તેતિ. એતેસન્તિ સત્તાનં. ધમ્મસ્સાતિ તુપચ્ચયયોગે છટ્ઠીકમ્મં. આપુબ્બો ઞાધાતુ પટિવિજ્ઝનત્થોતિ આહ ‘‘પટિવિજ્ઝિતારો’’તિ.

સંવિજ્જતિ મલં એતેસન્તિ સમલા, પૂરણકસ્સપાદિકા છ સત્થારો, તેહિ. ‘‘રાગાદીહી’’તિ ઇમિના મલસરૂપં દસ્સેતિ. અવાપુરેતન્તિ એત્થ અવપુબ્બો ચ આપુબ્બો ચ પુરધાતુ વિવરણત્થોતિ આહ ‘‘વિવર એત’’ન્તિ. વકારસ્સ પકારં કત્વા ‘‘અપાપુરેત’’ન્તિપિ પાઠો. અમતસદ્દસ્સ સલિલાદયો નિવત્તેતું વુત્તં ‘‘નિબ્બાનસ્સા’’તિ. ઇમે સત્તા સુણન્તૂતિ સમ્બન્ધો. વિમલેનાતિ એત્થ વિસદ્દો અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અભાવતો’’તિ. ઇમિના નત્થિ મલં એતસ્સાતિ વિમલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેના’’તિ ઇમિના અઞ્ઞપદત્થસરૂપં દસ્સેતિ. અનુક્કમેન મગ્ગેન બુજ્ઝિતબ્બન્તિ અનુબુદ્ધન્તિ વુત્તે ચતુસચ્ચધમ્મો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મ’’ન્તિ.

‘‘સેલમયે’’તિ ઇમિના સિલાય નિબ્બત્તો સેલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેના’’તિ ઇમિના સમન્તચક્ખુસરૂપં દસ્સેતિ. ભગવા ત્વમ્પીતિ યોજના. ધમ્મસદ્દો પઞ્ઞાપરિયાયોતિ આહ ‘‘ધમ્મમયં પઞ્ઞામય’’ન્તિ. અપેતો સોકો ઇમસ્સાતિ અપેતસોકો, ભગવા. સોકં અવતરતીતિ સોકાવતિણ્ણા, જનતા. સોકાવતિણ્ણઞ્ચ જાતિજરાભિભૂતઞ્ચાતિ ચસદ્દો યોજેતબ્બો. ઇમિના ચસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ દસ્સેતિ.

‘‘ભગવા’’તિપદં ‘‘વીરો’’તિઆદીસુ યોજેતબ્બં. ‘‘વીરિયવન્તતાયા’’તિ ઇમિના વીરં યસ્સત્થીતિ વીરોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. સદ્દસત્થેસુ આલપનપદેસુ વિગ્ગહો ન કાતબ્બોતિ ઇદં આલપનાવત્થં સન્ધાય વુત્તં, ઇધ પન તેસમત્થદસ્સનત્થાય વિગ્ગહો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘દેવપુત્ત…પે… વિજિતત્તા’’તિ ઇમિના વિજિતો મારેહિ સંગામો અનેનાતિ વિજિતસઙ્ગામોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એત્થ ચ ખન્ધમારો મચ્ચુમારેન સઙ્ગહિતો દ્વિન્નં મારાનં એકતો વિજિતત્તા. ‘‘સત્તવાહો’’તિ પઠમક્ખરેન ચ ‘‘સત્થવાહો’’તિ દુતિયક્ખરેન ચ યુત્તો. તત્થ સત્થવાહો વિયાતિ ‘‘સત્થવાહો’’તિ ઉપચારેન વુત્તે દુતિયક્ખરેન યુત્તો, સત્તે વહહીતિ સત્તવાહોતિ મુખ્યતો વુત્તે પઠમક્ખરેન યુત્તો. ઇધ પન પઠમક્ખરેન યુત્તોતિ આહ ‘‘સત્તે વહતીતિ સત્તવાહો’’તિ. નત્થિ ઇણં ઇમસ્સાતિ અણણો ભગવા.

૯. બુદ્ધચક્ખુનાતિ એત્થ ચક્ખુ દુવિધં મંસચક્ખુઞાણચક્ખુવસેન. તત્થાપિ મંસચક્ખુ દુવિધં પસાદચક્ખુસસમ્ભારચક્ખુવસેન. તત્થ પસાદરૂપં પસાદચક્ખુ નામ, ભમુકટ્ઠિપરિચ્છિન્નો મંસપિણ્ડો સસમ્ભારચક્ખુ નામ. ઞાણચક્ખુ પન પઞ્ચવિધં (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩) દિબ્બધમ્મપઞ્ઞાબુદ્ધસમન્તચક્ખુવસેન. તત્થ દિબ્બચક્ખુઅભિઞ્ઞાઞાણં દિબ્બચક્ખુ નામ, હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયં ધમ્મચક્ખુ નામ, અરહત્તમગ્ગઞાણં પઞ્ઞાચક્ખુ નામ, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ આસયાનુસયઞાણઞ્ચ બુદ્ધચક્ખુ નામ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમન્તચક્ખુ નામ. ઇધ પન ‘‘બુદ્ધચક્ખુના’’તિ વુત્તત્તા યથાવુત્તદ્વેઞાણાનિયેવાતિ આહ ‘‘ઇન્દ્રિય…પે… ઞાણેન ચા’’તિ. હીતિ સચ્ચં. યેસન્તિ સત્તાનં. સદ્ધાદીનીતિ આદિસદ્દેન વીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તિક્ખાનીતિ તિખિણાનિ. મુદૂનીતિ સુખુમતરાનિ. આકારાતિ કારણા. ઇમાનિ તીણિ દુકાનિ બાહિરત્થસમાસવસેન વુત્તાનિ. સુખેન વિઞ્ઞાપેતબ્બાતિ સુવિઞ્ઞાપયા, તથા દુવિઞ્ઞાપયાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યે કથિતકારણ’’ન્તિઆદિ. પરલોકો ચ વજ્જઞ્ચ પરલોકવજ્જાનિ, તાનિ ભયતો પસ્સન્તીતિ પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યે’’તિઆદિ. ઇમાનિ દ્વે દુકાનિ કિતવસેન વુત્તાનિ, ઇધ પચ્છિમદુકે ‘‘ન અપ્પેકચ્ચે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો’’તિ દુતિયપદં ન વુત્તં, પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયં (પટિ. મ. ૧.૧૧૧) પન યુગળવસેન વુત્તં. ઉપ્પલાનિ એત્થ સન્તીતિ ઉપ્પલિનીતિ વચનત્થેન ગચ્છો વા લતા વા પોક્ખરણી વા વનં વા ‘‘ઉપ્પલિની’’તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન ‘‘વન’’ન્તિ આહ ‘‘ઉપ્પલવને’’તિ. નિમુગ્ગાનેવ હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. પોસયન્તીતિ વડ્ઢન્તિ, ઇમિના અન્તોનિમુગ્ગાનેવ હુત્વા પોસયન્તીતિ અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઉદકેન સમ’’ન્તિ ઇમિના ઉદકેન સમં સમોદકં, સમોદકં હુત્વા ઠિતાનીતિ અત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અતિક્કમિત્વા’’તિ ઇમિના અચ્ચુગ્ગમ્માતિપદસ્સ અતિઉગ્ગન્ત્વાતિ અત્થં દસ્સેતિ.

પટિચ્છન્નેન આરોપિતાતિ પારુતા, ન પારુતા અપારુતા. અપારુતા નામ અત્થતો વિવરણાતિ આહ ‘‘વિવટા’’તિ સોતિ અરિયમગ્ગો. હીતિ સચ્ચં. પચ્છિમપદદ્વયેતિ ગાથાય ઉત્તમપદદ્વયે. અયમેવત્થોતિ અયં વક્ખમાનો એવં અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. હીતિ વિત્થારો. ન ભાસિન્તિ એત્થ ઉત્તમપુરિસત્તા ‘‘અહ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘દેવમનુજેસુ’’તિ વત્તબ્બે એકસેસવસેન ‘‘મનુજેસૂ’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દેવમનુસ્સેસૂ’’તિ.