૫૭. હત્થચ્છિન્નાદિવત્થુકથા

૧૧૯. હત્થચ્છિન્નાદિવત્થૂસુ હત્થા છિન્ના યસ્સાતિ હત્થચ્છિન્નોતિઆદિવચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. મણિબન્ધેતિ પકોટ્ઠન્તે. સો હિ યસ્મા એત્થ મણિસઙ્ખાતં અલઙ્કારવિકતિં બન્ધતિ, તસ્મા મણિબન્ધોતિ વુચ્ચતિ. કપ્પરેતિ કપોણિયં. સા હિ પરેસં પિટ્ઠીસુ કપતિ હિંસતિ અનેનાતિ ‘‘કપ્પરો’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ હત્થા છિન્ના હોન્તિ, અયં હત્થચ્છિન્નો નામાતિ યોજના. એસેવ નયો સેસેસુપિ. એકો વા પાદોતિ યોજના. હેટ્ઠા ‘‘એકો વા દ્વે વા હત્થા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતૂસુ હત્થપાદેસુ દ્વે વાતિ એકો હત્થો, એકો પાદોતિ દ્વે વા. કણ્ણાતિ સદ્દગ્ગહા. તે હિ કણ્ણતિ સવતિ એતેહીતિ કણ્ણાતિ વુચ્ચન્તિ. કણ્ણાબદ્ધેતિ કણ્ણચ્છિદ્દસ્સ આબદ્ધે. સઙ્ઘાટેતુન્તિ સઙ્ઘટનં કાતું, આબન્ધનં કાતુન્તિ અત્થો. અજપદકેતિ અજપદસણ્ઠાને ઠાને. નાસાતિ ઘાનાનિ. તાનિ હિ નાસતિ અબ્યત્તસદ્દં કરોતિ એતાહીતિ નાસાતિ વુચ્ચન્તિ. નાસિકાતિ નાસાયેવ. સણ્ઠાપેતુન્તિ સુટ્ઠુ ઠપેતું, પકતિયા ઠપેતુન્તિ અત્થો. નખસેસન્તિ નખોયેવ સેસો છિન્નઙ્ગુલિતોતિ નખસેસો, તં. અગ્ગે પુરે ઉટ્ઠહતીતિ અઙ્ગુટ્ઠો. ‘‘વુત્તનયેનેવા’’તિ ઇમિના ‘‘નખસેસં અદસ્સેત્વા’’તિ વચનં અતિદિસતિ. કણ્ડરનામકાતિ મહાસિરનામકા. તે હિ કં સરીરં ધારેન્તીતિ કણ્ડરાતિ વુચ્ચન્તિ ધકારસ્સ ડકારં કત્વા. યેસૂતિ કણ્ડરેસુ, નિદ્ધારણે ભુમ્મં.

યસ્સ વગ્ગુલિપક્ખકા વિય અઙ્ગુલિયો સમ્બન્ધો હોન્તિ, અયં ફણહત્થકો નામાતિ યોજના. એતન્તિ ફણહત્થકં. છળઙ્ગુલાદયોપિ ફણહત્થકેયેવ સઙ્ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘યસ્સપિ છ અઙ્ગુલિયો’’તિઆદિ. યસ્સપિ છ અઙ્ગુલિયો હોન્તિ, અયમ્પિ ફણહત્થકો નામ ઉપચારેન.

ખુજ્જોતિ એત્થ ખુજ્જો સરીરો યસ્સત્થીતિ ખુજ્જોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખુજ્જસરીરો’’તિ. કસ્મા ખુજ્જોતિ આહ ‘‘ઉરસ્સ વા’’તિઆદિ. યસ્સ પન વઙ્કં, અયમ્પિ ખુજ્જો નામાતિ યોજના. વઙ્કન્તિ ચ કુટિલં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. બ્રહ્મુજુગત્તોતિ ઉજું ગત્તં ઉજુગત્તં, બ્રહ્મુનો ઉજુગત્તં વિય ઉજુગત્તં ઇમસ્સ મહાપુરિસસ્સાતિ બ્રહ્મુજુગત્તો, મહાપુરિસો.

સંખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘જઙ્ઘવામનસ્સ હી’’તિઆદિ. યેસન્તિ ઉભિન્નં કાયાનં. ભૂતાનન્તિ અમનુસ્સાનં પિસાચકપેતાનં. અત્તભાવો હોતિ વિયાતિ યોજના. પરિવટુમોતિ પરિસમન્તતો વટ્ટુલસરીરો.

ગલગણ્ડીતિ એત્થ ગલે ગણ્ડો યસ્સત્થીતિ ગલગણ્ડીતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. એતન્તિ ‘‘ગલગણ્ડી’’તિ એતં વચનં. તત્થાતિ ગલગણ્ડિપબ્બાજને. યન્તિ વચનં.

સિપદીતિ એત્થ સિથિલં પદં ઇમસ્સાતિ સિપદીતિ વુત્તે ભારપાદોયેવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘ભારપાદો વુચ્ચતી’’તિ. ભારં પાદં યસ્સાતિ ભારપાદો. એતે દ્વે થૂલપાદરોગીસુ વત્તન્તીતિ દટ્ઠબ્બં. સઞ્જાતપિળકોતિ સઞ્જાતફોટો. ઉપનાહન્તિ ભુસં બન્ધનં. ઉદકઆવાટેતિ ઉદકેન પુણ્ણાયં કાસુયં. ઉદકવાલિકાયાતિ ઉદકતિન્તેન મરુના. યથા સિરા પઞ્ઞાયન્તિ, એવં મિલાપેતુન્તિ યોજના. ઈદિસન્તિ સિરાપઞ્ઞાયનજઙ્ઘતેલનાળિકસભાવં. તથાતિ યથા પબ્બજ્જાકાલે કરોતિ, તથા કત્વાતિ અત્થો.

પાપરોગીતિ એત્થ પાપરોગસ્સ સરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અરિસ’’ઇતિઆદિ. તત્થ અરિસો ચ ભગન્દરો ચ પિત્તઞ્ચ સેમ્હો ચ કાસો ચ સોસો ચાતિ દ્વન્દો, તે આદયો યેસં તેતિ અરિસ…પે… સોસાદયો. આદિસદ્દેન હેટ્ઠા વુત્તે આબાધે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ પિત્તસેમ્હસદ્દેહિ તંસમુટ્ઠાનો રોગો ગહેતબ્બો. ‘‘નિચ્ચાતુરો’’તિ ઇમિના પાપરોગીતિ એત્થ મન્તુત્થે પવત્તસ્સ ઈપચ્ચયસ્સ નિચ્ચયોગત્થં દસ્સેતિ.

પરિસદૂસનોતિ એત્થ ઇતિસદ્દો નામપરિયાયો, પરિસદૂસનો નામાતિ હિ અત્થો. યો અત્તનો વિરૂપતાય પરિસં દૂસેતિ, અયં પરિસદૂસનો નામાતિ યોજના. છસરીરદોસં આદિં કત્વા પરિસદૂસનભાવં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘અતિદીઘો વા’’તિઆદિ. અતિદીઘો વાતિ એત્થ ન કેવલં પરેસં દ્વઙ્ગુલાદિમત્તદીઘો, અથ ખો દિગુણાદિદીઘોવાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેસ’’ન્તિઆદિ. નાભિપદેસોતિ અત્તનો નાભિપદેસો. યથા હિ અતિદીઘે પરવચનેન અતિદીઘસ્સ સરૂપં વેદિતબ્બં, તથા અતિરસ્સાદીસુપિ અતિરસ્સસરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. મહોદરોતિ મહાઉદરો. કપ્પસીસો વાતિ હત્થિસીસો વિય યુગસીસો વા. કપ્પસદ્દો હેત્થ યુગત્થવાચકો. કણ્ણિકકેસો વાતિ કણ્ણિકસદિસેહિ કેસેહિ સમન્નાગતો. ‘‘જાતિપલિતેહી’’તિ ઇમિના જરાવાતેન પહતં પલિતં નિવત્તેતિ. પકતિતમ્બકેસોતિ એત્થ પકતિસદ્દેન કેનચિ પયોગેન તમ્બકેસં નિવત્તેતિ. આવટ્ટસીસોતિ પુનપ્પુનં વટ્ટતીતિ આવટ્ટો, કેસાવટ્ટો, સો એતસ્સ સીસે અત્થીતિ આવટ્ટસીસો. ઉદ્ધગ્ગેહીતિ ઉદ્ધં કોટીહિ. જાલબદ્ધેન વિયાતિ જાલેન બદ્ધેન ઇવ.

સમ્બદ્ધભમુકો વાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બદ્ધભમુકો વા. મક્કટભમુકોતિ મક્કટસ્સ ભમુ વિય ભમુ એતસ્સાતિ મક્કટભમુકો. વાસિકોણેનાતિ તચ્છનીકોટિયા. વિસમચક્કલોતિ એત્થ ચક્કાકારેન લાતિ પવત્તતિ, ચક્કાકારં વા લાતિ ગણ્હાતીતિ ચક્કલો. કેકરોતિ વલિરો. સો હિ કુચ્છિતં કરોતીતિ કેકરોતિ વુચ્ચતિ. કક્કટસ્સેવાતિ કક્કટસ્સ ઇવ. મૂસિકકણ્ણોતિ આખુકણ્ણો. જટુકકણ્ણોતિ વગ્ગુલિકણ્ણો. અવિદ્ધકણ્ણોતિ અચ્છિદ્દકણ્ણો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સોતિ અવિદ્ધકણ્ણો. કણ્ણે ભગન્દરો એતસ્સાતિ કણ્ણભગન્દરો, સોયેવ કણ્ણભગન્દરિકો. ગણ્ડો કણ્ણે એતસ્સાતિ ગણ્ડકણ્ણો. પગ્ઘરિતપુબ્બેનાતિ પગ્ઘરિતપૂયેન. ટઙ્કિતો કણ્ણો યસ્સાતિ ટઙ્કિતકણ્ણો. ગોભત્તનાળિકાયાતિ ગુન્નં ભત્તપાનત્થં કતાય નાળિકાય. બિળારક્ખિ વિય અતિપિઙ્ગલં અક્ખિ એતસ્સાતિ અતિપિઙ્ગલક્ખિ. મધુવણ્ણો વિય પિઙ્ગલં અક્ખિ એતસ્સાતિ મધુપિઙ્ગલક્ખિ. નિપ્પખુમક્ખીતિ એત્થ પખુમં વુચ્ચતિ અક્ખમ્હિ જાતં લોમં. તઞ્હિ અક્ખિનો પક્ખદ્વયે જાતત્તા પખુમન્તિ વુચ્ચતિ. નત્થિ પખુમં અક્ખિમ્હિ એતસ્સાતિ નિપ્પખુમક્ખિ. અસ્સુપગ્ઘરણં અક્ખિમ્હા એતસ્સાતિ અસ્સુપગ્ઘરણક્ખિ. પુપ્ફં સઞ્જાતં યસ્સ અક્ખિનોતિ પુપ્ફિતં. પુપ્ફિતં અક્ખિ યસ્સાતિ પુપ્ફિતક્ખિ. અક્ખિપાકેનાતિ અક્ખિનો દલપરિયન્તેસુ પચ્ચનકેન રોગેન.

ચિપિટનાસિકોતિ અનુન્નતનાસિકો. સુકતુણ્ડસદિસાયાતિ સુવાનં મુખેન સદિસાય.

પટઙ્ગમણ્ડૂકસ્સેવાતિ પટઙ્ગનામકસ્સ મણ્ડૂકસ્સ મુખનિમિત્તં ઇવ મુખનિમિત્તંયેવાતિ યોજના. ઉક્ખલિમુખવટ્ટિસદિસેહીતિ ઉક્ખલિયા મુખવટ્ટિના સદિસેહિ. ભેરિચમ્મસદિસેહીતિ ભેરિયા મુખે નહિતચમ્મેન સદિસેહિ. એળમુખોતિ એળાય નિચ્ચપગ્ઘરિતં મુખમેતસ્સેતિ એળમુખો. ઉપ્પક્કમુખોતિ ઉપ્પક્કં કુથિકં મુખમેતસ્સાતિ ઉપ્પક્કમુખો. સઙ્ખતુણ્ડકોતિ સઙ્ખસ્સ તુણ્ડેન સદિસો ઓટ્ઠો એતસ્સાતિ સઙ્ખતુણ્ડકો.

અટ્ઠકદન્તસદિસેહીતિ અટ્ઠકનામકસ્સ નઙ્ગલસ્સ દન્તેહિ સદિસેહિ. દન્તે પિદહિતુન્તિ સમ્બન્ધો. દન્તન્તરેતિ દન્તવિવરે, દન્તમજ્ઝે વા. કલન્દકદન્તો વિયાતિ કાળકાનં દન્તો વિય.

મહાહનુકોતિ મહન્તો હનુ એતસ્સાતિ મહાહનુકો. ચિપિટહનુકોતિ અનુન્નતહનુકો. નિમ્મસ્સુદાઠિકોતિ નત્થિ મસ્સુ ચ દાઠિ ચ એતસ્સાતિ નિમ્મસ્સુદાઠિકો. ભટ્ઠઅંસકૂટોતિ ભટ્ઠો પતિતો અંસકૂટો ઇમસ્સાતિ ભટ્ઠઅંસકૂટો. ગોધાગત્તોતિ ગોધાય ગત્તં વિય ગત્તં ઇમસ્સાતિ ગોધાગત્તો. સબ્બંપેતન્તિ સબ્બમ્પિ એતં ‘‘કચ્છુગત્તો’’તિઆદિવચનં. એત્થાતિ ‘‘કચ્છુગત્તો’’તિઆદિવચને. વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના.

ભટ્ઠકટિકોતિ ભટ્ઠા પન્ના કટિ એતસ્સાતિ ભટ્ઠકટિકો. અચ્ચુગ્ગતેહિ આનિસદમંસેહીતિ સમ્બન્ધો. વાતણ્ડિકોતિ વાતેન પૂરિતો અણ્ડકોસો એતસ્સાતિ વાતણ્ડિકો. સઙ્ઘટ્ટનજાણુકોતિ અન્તો નતત્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટનં જાણુ એતસ્સાતિ સઙ્ઘટ્ટનજાણુકો. વિકટોતિ તિરિયગમનપાદો. ઉપડ્ઢપિણ્ડિકસ્સ અત્થં સહ ભેદેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘સો દુવિધો’’તિઆદિ. તત્થ દુવિધો સો ઉપડ્ઢપિણ્ડિકો સમન્નાગતોતિ યોજના. અથ વા સો ઉપડ્ઢપિણ્ડિકો હેટ્ઠા ઓરૂળ્હાહિ મહન્તીહિ જઙ્ઘપિણ્ડિકાહિ સમન્નાગતો વા ઉપરિ આરૂળ્હાહિ મહન્તીહિ જઙ્ઘપિણ્ડિકાહિ સમન્નાગતો વાતિ દુવિધોતિ યોજના. પિટ્ઠિકપાદોતિ પિટ્ઠિયં ઉટ્ઠિતો પાદો એતસ્સાતિ પિટ્ઠિકપાદો. ગણ્ડિકઙ્ગુલિ વાતિ ગણ્ડેન ઉટ્ઠિતો અઙ્ગુલિ એતસ્સાતિ ગણ્ડિકઙ્ગુલિ. સબ્બોપેસાતિ એસ સબ્બોપિ જનો. પરિસં દૂસેતીતિ પરિસદૂસનો.

પુબ્બાદીહીતિઆદિસદ્દેન ચક્ખુપસાદસ્સ અન્તરાયકરાનિ અઞ્ઞાનિપિ વત્થૂનિ ગહેતબ્બાનિ. દ્વીહિ વા અક્ખીહિ, એકેન વા અક્ખિનાતિ યોજના. ઉભયમ્પીતિ દ્વિન્નં અટ્ઠકથાચરિયાનં ઉભયમ્પિ વચનં. પાળિયં ‘‘અન્ધં પબ્બાજેન્તી’’તિ અવત્વા ‘‘કાણં પબ્બાજેન્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પરિયાયેના’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયઞ્હિ ‘‘જચ્ચન્ધો’’તિ ઇમિના દ્વેઅક્ખિકાણં સન્ધાય વુત્તં. કુણીતિ કુણનં સંકોચનં કુણં, તમેતસ્સત્થીતિ કુણી. ખઞ્જોતિ ખઞ્જતિ ગતિવેકલ્લભાવેન પવત્તતીતિ ખઞ્જો. કુણ્ડપાદકોતિ એત્થ કુણ્ડોતિ ખઞ્જસ્સેવ નામં. ખઞ્જો હિ કુડતિ ગમનં પટિહનતીતિ કુણ્ડોતિ વુચ્ચતિ. કસ્મા કુણ્ડપાદકો? કસ્મા પિટ્ઠિપાદમજ્ઝેન ચઙ્કમન્તોતિ આહ ‘‘મજ્ઝે સંકુટિતપાદત્તા’’તિ. ઇમિના હિ કુણ્ડપાદસ્સ ચ પિટ્ઠિપાદમજ્ઝેન ચઙ્કમનસ્સ ચ હેતું દસ્સેતિ. એસેવ નયો અનન્તરવાક્યેપિ. સબ્બોપેસાતિ એસ સબ્બોપિ જનો.

પક્ખહતોતિ એત્થ એકો પક્ખો હતો વિનાસો એતસ્સાતિ પક્ખહતોતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકો હત્થો વા’’તિઆદિ. ‘‘પક્ખપાતો’’તિપિ પાઠો, સો અપાઠોયેવ. પક્ખસદ્દો હિ કોટ્ઠાસવાચકો, ન પઙ્ગુલપરિયાયો, પીઠસબ્બી વુચ્ચતીતિ પીઠેન સબ્બતિ ગચ્છતિ સીલેનાતિ પીઠસબ્બી વુચ્ચતિ. ‘‘જિણ્ણભાવેન દુબ્બલો’’તિ ઇમિના જીરણં જરા, તાય દુબ્બલો જરાદુબ્બલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. બલવા હોતીતિ આગન્તુકરોગાનમભાવેન બલવા હોતિ, ‘‘વચીભેદો નપ્પવત્તતી’’તિ ઇમિના મુખમત્તમેવ ગચ્છતિ પવત્તતિ, ન વચીભેદો એત્થ જનેતિ મૂગોતિ દસ્સેતિ. યસ્સ વચીભેદો ન પવત્તતિ, અયં મૂગો નામાતિ યોજના. મમ્મનન્તિ ખલિતવચનં. યો એકમેવ અક્ખરં ચતુપઞ્ચક્ખત્તું વદતિ, તસ્સેતમધિવચનં.

બધીરોતિ સુતિહીનો. સો હિ હનનં સોતપસાદસ્સ નાસનં વધો, તં ઈરતિ ગચ્છતીતિ બધીરોતિ વુચ્ચતિ. યો સબ્બેન સબ્બં ન સુણાતિ, અયં બધીરો નામાતિ યોજના. ઇમિના નટ્ઠપસાદતં દસ્સેતિ. ઉભયદોસવસેનાતિ ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં અન્ધમૂગબધિરપબ્બાજને તિદોસવસેનપિ વુત્તત્તા. તેતિ હત્થચ્છિન્નાદયો દ્વત્તિંસજને. ઓસારણં અપત્તો પુગ્ગલો અત્થિ, તં પુગ્ગલં સઙ્ઘો ઓસારેતિ ચેતિ યોજના. ઓસારેતીતિ સઙ્ઘે પવેસેતિ.