૪૯. તિરચ્છાનગતવત્થુ

૧૧૧. દેવસમ્પત્તિસદિસં ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં અનુભવન્તોપિ સો નાગો કસ્મા નાગયોનિયા અટ્ટીયતીતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ અનુભોતીતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચાપિસદ્દો હેત્થ સમ્ભાવનાજોતકો, પનસદ્દો ગરહત્થજોતકો. કુસલવિપાકેનાતિ અહેતુકકુસલવિપાકેન. તસ્સાતિ નાગસ્સ. સજાતિયાતિ સમાનજાતિયા નાગિયા. ઉદકસઞ્ચારિમણ્ડૂકભક્ખન્તિ ઉદકે સઞ્ચરણસીલં મણ્ડૂકસઙ્ખાતં ભક્ખં પાતુભવતીતિ યોજના. સોતિ નાગો. અટ્ટીયતીતિ અરમણં પીળિયતિ. હરાયતીતિ એત્થ હરેધાતુ લજ્જનત્થોતિ આહ ‘‘લજ્જતી’’તિ. એકારન્તો ધાતુ ભૂવાદિગણિકો (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૬ રકારન્તધાતુ). જિગુચ્છતીતિ એત્થ ગુપધાતુયા કમ્મં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તભાવ’’ન્તિ. ‘‘તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિપદસ્સ ‘‘નિક્ખન્તે’’તિપદેન યોજિતબ્બત્તા ભુમ્મત્થે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘તસ્મિં ભિક્ખુસ્મિ’’ન્તિ. અથ વા તસ્સ ભિક્ખુનોતિ સામિયોગત્તા ‘‘નિક્ખન્તે’’તિ એત્થ ભાવત્થે માનપચ્ચયોતિ આહ ‘‘નિક્ખમને’’તિ. ઇમિના નિક્ખન્તેતિ એત્થ ન અન્તપચ્ચયો, માનપચ્ચયસ્સેવ અન્તભાવં કત્વા વુત્તોતિ દસ્સેતિ. વિસ્સટ્ઠોતિ સતિવિસ્સજ્જિતો. તસ્મિન્તિ ભિક્ખુમ્હિ. કપિમિદ્ધવસેનેવાતિ કપિનો મિદ્ધવસેન એવ. અથ વા કપિમિદ્ધવસેન નિદ્દાયન્તો ઇવ નિદ્દાયન્તોતિ યોજના. પટિનિપજ્જીતિ પુન નિપજ્જિ. વિસ્સરમકાસીતિ એત્થ વિસદ્દો વિરૂપત્થજોતકો, સરસદ્દો સદ્દવાચકોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિરૂપં મહાસદ્દમકાસી’’તિ.

‘‘અકારસ્સ લોપં કત્વા’’તિ ઇમિના તુમ્હે ખોત્થાતિ એત્થ ‘‘તુમ્હે ખો અત્થા’’તિ પદવિભાગં કત્વા ઓકારતો પરસ્સ અકારસ્સ લોપં દસ્સેતિ. ‘‘અકારસ્સાલોપ’’ન્તિપિ પાઠો. એવઞ્હિ સતિ અકારસ્સ અલોપં કત્વાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇમિના ‘‘તુમ્હે ખો અત્થા’’તિ પદચ્છેદં કત્વા અકારે પરે ઓકારસ્સ વકારં કત્વા તુમ્હે ખ્વત્થા’’તિ પાઠો દસ્સિતો. કસ્મા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અવિરૂળ્હિધમ્માતિ આહ ‘‘ઝાન…પે… અભબ્બત્તા’’તિ. ‘‘ભવથા’’તિ ઇમિના અત્થાતિ એત્થ અસધાતુ સત્તત્થવાચકો થવિભત્તીતિ દસ્સેતિ. સજાતિયાતિ એત્થ સમાના જાતિ એતિસ્સાતિ સજાતીતિ વુત્તે નાગી એવાતિ આહ ‘‘નાગિયા એવા’’તિ. મનુસ્સિત્થિઆદીતિ એત્થ આદિસદ્દેન તિરચ્છાનગતિત્થીપેતિત્થીદેવિત્થિયો સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘દ્વેમે ભિક્ખવે પચ્ચયા’’તિ દેસના સાવસેસદેસનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિ. એત્થાતિ તિરચ્છાનગતવત્થુમ્હિ. અભિણ્હન્તિ અભિક્ખણં પુનપ્પુનન્તિ અત્થો.

તિરચ્છાનગતોતિ એત્થ કિં અપાયપરિયાપન્નો દુગ્ગતિઅહેતુકપટિસન્ધિકોવાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘નાગો વા હોતૂ’’તિઆદિ.