૪૭. પણ્ડકવત્થુકથા

૧૦૯. દહરતરુણસદ્દાનં વેવચનત્તા વુત્તં ‘‘દહરે…પે… તરુણે’’તિ. મોળિગલ્લસદ્દો થૂલસરીરવાચકો અનિપ્ફન્નપાટિપદિકોતિ આહ ‘‘મોળિગલ્લેતિ થૂલસરીરે’’તિ. હત્થિભણ્ડેતિ એત્થ હત્થિસઙ્ખાતં ભણ્ડં એતેસન્તિ હત્થિભણ્ડાતિ વુત્તે હત્થિગોપકાતિ આહ ‘‘હત્થિગોપકે’’તિ. અભિધાને (અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૩૬૭ ગાથાયં) પન ‘‘હત્થિમેણ્ડો’’તિ પાઠો અત્થિ.

પણ્ડકોતિ પડતિ વિકલભાવં ગચ્છતીતિ પણ્ડકો. સંખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ યસ્સાતિ પણ્ડકસ્સ. અસુચિનાતિ સમ્ભવેન. આસિત્તસ્સાતિ આસિઞ્ચિતબ્બસ્સ. ઇમિના અસુચિના મુખે આસિઞ્ચિતબ્બોતિ આસિત્તોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અયન્તિ પણ્ડકો. અજ્ઝાચારન્તિ મેથુનજ્ઝાચારં. ‘‘ઉસૂયાય ઉપ્પન્નાયા’’તિઇમિના ઉસૂયતીતિ ઉસૂયોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ઉપક્કમેનાતિ વાયામેન. બીજાનીતિ અણ્ડાનિ. ઇમિના ઉપક્કમેન એતસ્મા બીજાનિ અપનીતાનીતિ ઓપક્કમિકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. પક્ખે પવત્તો પણ્ડકો પક્ખપણ્ડકો, પક્ખે પરિળાહવૂપસમો પણ્ડકો પક્ખપણ્ડકોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકચ્ચો પના’’તિઆદિ. તત્થ પુબ્બવચનત્થે પક્ખેતિ કાલપક્ખેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પચ્છિમવચનત્થે પક્ખેતિ જુણ્હપક્ખેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘અકુસલવિપાકાનુભાવેના’’તિ પદં ‘‘પણ્ડકો હોતી’’તિપદેયેવ સમ્બન્ધિતબ્બં. અસ્સાતિ પણ્ડકસ્સ. નપુંસકપણ્ડકોતિ પુરિસો વિય સાતિસયં પચ્ચામિત્તે ન પુંસકેતિ અભિમદ્દનં કાતું ન સક્કોતીતિ નપુંસકો. ન પુમા ન ઇત્થીતિ નપુંસકોતિ કત્વા નપુમનઇત્થિસદ્દસ્સ નિરુત્તિનયેન નપુંસકકરણમ્પિ વદન્તિ. નપુંસકોયેવ પણ્ડકો નપુંસકપણ્ડકો. તેસૂતિ પઞ્ચસુ પણ્ડકેસુ. તેસુપીતિ ઓપક્કમિકાદીસુ તીસુપિ. ‘‘યસ્મિં પક્ખે’’તિ ઇમિના પક્ખે પક્ખે પણ્ડકભાવં નિવત્તેતિ. અસ્સાતિ પણ્ડકસ્સ. એત્થાતિ પઞ્ચસુ પણ્ડકેસુ. સોપીતિ પણ્ડકોપિ. ઇતોતિ પણ્ડકવારતો. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના લિઙ્ગનાસનમેવ અતિદિસતિ.