૧. બોધિકથા

એવૂભતોવિભઙ્ગસ્સ, કત્વાન યોજનાનયં;

મહાવગ્ગખન્ધકસ્સ, કરિસ્સં યોજનાનયં.

ઉભિન્નન્તિ ઉભયેસં. પાતિમોક્ખાનન્તિ પાતિમોક્ખવિભઙ્ગાનં. પાતિમોક્ખગહણેન હેત્થ તેસં વિભઙ્ગોપિ ગહિતો અભેદેન વા ઉત્તરપદલોપવસેન વા. ખન્ધકન્તિ પઞ્ઞત્તિસમૂહં. ખન્ધસદ્દો હેત્થ પઞ્ઞત્તિવાચકો. વિનયપઞ્ઞત્તિયો વુચ્ચન્તિ ‘‘ખન્ધો’’તિ. તેસં સમૂહો ખન્ધકો. અથવા ખન્ધોતિ રાસિ. ખન્ધસદ્દો હિ રાસત્થવાચકો. વિનયપઞ્ઞત્તિરાસિ વુચ્ચતિ ‘‘ખન્ધો’’તિ. કકારો પકાસકવાચકો. ખન્ધાનં વિનયપઞ્ઞત્તિરાસીનં કો પકાસકોતિ ખન્ધકો, તં ખન્ધકં. અયં પનેત્થ યોજના – ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનં સઙ્ગીતિસમનન્તરં ખન્ધકોવિદા ખન્ધકેસુ કુસલા મહાથેરા યં ખન્ધકં સઙ્ગાયિંસુ, તસ્સ ખન્ધકસ્સ દાનિ સંવણ્ણનાક્કમો યસ્મા સમ્પત્તો, તસ્મા તસ્સ ખન્ધકસ્સ અયં અનુત્તાનત્થવણ્ણના હોતીતિ.

યે અત્થાતિ સમ્બન્ધો. હિસદ્દો પદાલઙ્કારો. યેસન્તિ પદાનં. તેતિ તે અત્થે. ભવેતિ ભવેય્ય, ભવિતું સક્કુણેય્યાતિ અત્થો. તેસન્તિ અત્થાનં. કિન્તિ કિં પયોજનં. તેતિ અત્થે, ઞાતુન્તિ સમ્બન્ધો. અથવા તેતિ અત્થા, અવણ્ણિતાતિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ અત્થાનમેવ. અયં પનેત્થ યોજના – પદભાજનીયે યેસં પદાનં યે અત્થા ભગવતા પકાસિતા, તેસં પદાનન્તિ પાઠસેસો, તે અત્થે પુન વદેય્યામ ચે, કદા પરિયોસાનં સંવણ્ણનાય પરિનિટ્ઠાનં ભવે, ન ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યે ચેવ અત્થા ઉત્તાના, તેસં સંવણ્ણનાય કિં પયોજનં, ન પયોજનન્તિ અધિપ્પાયો. અધિપ્પાયાનુસન્ધીહિ ચ અધિપ્પાયેન ચ અનુસન્ધિના ચ બ્યઞ્જનેન ચ યે પન અત્થા અનુત્તાના, તે અત્થે, અત્થા વા અવણ્ણિતા યસ્મા ઞાતું ન સક્કા, તસ્મા તેસંયેવ અત્થાનં અયં સંવણ્ણનાનયો હોતીતિ. ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો.

૧. ‘‘તેન…પે… વેરઞ્જાય’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૧) કરણવચને વિસેસકારણમત્થિ વિય, ‘‘તેન…પે… પઠમાભિસમ્બુદ્ધો’’તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ નત્થીતિ યોજના. અસદિસોપમાયં. કિઞ્ચાપિસદ્દો ગરહત્થજોતકો, પન-સદ્દો સમ્ભાવનત્થજોતકો. ‘‘કરણવચનેનેવા’’તિ એત્થ એવકારેન ઉપયોગવચનં વા ભુમ્મવચનં વા નિવારેતિ. અભિલાપોતિ અભિમુખં અત્થં લપતીતિ અભિલાપો, સદ્દો. આદિતોતિ વેરઞ્જકણ્ડતો. એતન્તિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા ઉરુવેલાય’’ન્તિઆદિવચનં. ‘‘અઞ્ઞેસુપી’’તિ વત્વા તમેવત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઇતો પરેસૂ’’તિ.

યદિ વિસેસકારણં નત્થિ, કિં પનેતસ્સ વચને પયોજનન્તિ ચોદેન્તો આહ ‘‘કિં પનેતસ્સા’’તિઆદિ. એતસ્સાતિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા ઉરુવેલાય’’ન્તિઆદિવચનસ્સ. નિદાનદસ્સનં પયોજનં નામાતિ યોજના. તમેવત્થં વિભાવેતુમાહ ‘‘યા હી’’તિઆદિ. યા પબ્બજ્જા ચેવ યા ઉપસમ્પદા ચ ભગવતો અનુઞ્ઞાતાતિ યોજના. યાનિ ચ અનુઞ્ઞાતાનીતિ સમ્બન્ધો. તાનીતિ પબ્બજ્જાદીનિ. અભિસમ્બોધિન્તિ અરહત્તમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં અરહત્તમગ્ગઞાણઞ્ચ. બોધિમહામણ્ડેતિ મહન્તાનં મગ્ગઞાણસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં પસન્નટ્ઠાને બોધિરુક્ખમૂલેતિ અત્થો. એવન્તિઆદિ નિગમનં.

તત્થાતિ યં ‘‘તેન સમયેન ઉરુવેલાય’’ન્તિઆદિવચનં વુત્તં, તત્થ. ઉરુવેલાયન્તિ એત્થ ઉરુસદ્દો મહન્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘મહાવેલાય’’ન્તિ. ‘‘વાલિકરાસિમ્હી’’તિ ઇમિના વેલાસદ્દસ્સ રાસત્થં દસ્સેતિ, કાલસીમાદયો નિવત્તેતિ. યદિ પન ‘‘ઉરૂ’’તિ વાલિકાય નામં, ‘‘વેલા’’તિ મરિયાદાય, એવઞ્હિ સતિ નનુ ઉરુયા વેલાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલા’’તિ. ઇમિના વેલાય અતિક્કમો વેલા ઉત્તરપદલોપવસેન, વેલાય આહટા ઉરુ ઉરુવેલા પદવિપરિયાયવસેનાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ ‘‘ઉરુવેલાય’’ન્તિપદે. તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘અતીતે કિરા’’તિઆદિ. અનુપ્પન્ને બુદ્ધે પબ્બજિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તાપસપબ્બજ્જન્તિ ઇસિપબ્બજ્જં, ન સમણપબ્બજ્જં. કતિકવત્તન્તિ કરણં કતં, કતેન પવત્તં કતિકં, તમેવ વત્તં કતિકવત્તં. અકંસુ કિરાતિ સમ્બન્ધો. યોતિ યો કોચિ. અઞ્ઞોતિ અત્તના અપરો. સો આકિરતૂતિ સમ્બન્ધો. પત્તપુટેનાતિ પણ્ણેન કતેન પુટેન. તતોતિ કતિકવત્તકરણતો. તત્થાતિ તસ્મિં પદેસે. તતોતિ મહાવાલિકરાસિજનનતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. નન્તિ તં પદેસં. તન્તિ મહાવાલિકરાસિં.

‘‘બોધિરુક્ખમૂલે’’તિ એત્થ અસ્સત્થરુક્ખસ્સ ઉપચારવસેન બોધીતિ નામલભનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણ’’ન્તિઆદિ. ઇમિના ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતીતિ બોધીતિ વચનત્થેન ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં બોધિ નામાતિ દસ્સેતિ. એત્થાતિ બોધિમ્હિ, બોધિયં વા. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. રુક્ખોપીતિ પિસદ્દેન ન મગ્ગઞાણમેવાતિ દસ્સેતિ. મૂલેતિ આસન્ને. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ અનુનાસિકલોપવસેન સન્ધીતિ આહ ‘‘પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ. ‘‘હુત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘પઠમ’’ન્તિપદસ્સ ભાવનપુંસકં દસ્સેતિ. સબ્બપઠમંયેવાતિ સબ્બેસં જનાનં પઠમમેવ અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. એકો એવ પલ્લઙ્કો એકપલ્લઙ્કોતિ અવધારણસમાસં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકેનેવ પલ્લઙ્કેના’’તિ. ‘‘સકિં…પે… આભુજિતેના’’તિ ઇમિના અવધારણફલં દસ્સેતિ. પલ્લઙ્કોતિ ચ ઊરુબદ્ધાસનં. વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદીતિ એત્થ તદઙ્ગાદીસુ (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૦૪) પઞ્ચસુ વિમુત્તીસુ પટિપ્પસ્સદ્ધિસઙ્ખાતા ફલસમાપત્તિ એવાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ફલસમાપત્તિસુખ’’ન્તિ. ફલસમાપત્તીતિ અરહત્તફલસમાપત્તિ. સા હિ વિરુદ્ધેહિ ઉપક્કિલેસેહિ મુચ્ચિતટ્ઠેન વિમુત્તીતિ વુચ્ચતિ, તાય સમ્પયુત્તં સુખં વિમુત્તિસુખં, ચતુત્થજ્ઝાનિકં અરહત્તફલસમાપત્તિસુખં. અથવા તાય જાતં સુખં વિમુત્તિસુખં, સકલકિલેસદુક્ખૂપસમસુખં. ‘‘પટિસંવેદયમાનો’’તિઇમિના ‘‘પટિસંવેદી’’તિ એત્થ ણીપચ્ચયસ્સ કત્તુત્થં દસ્સેતિ. પુનપ્પુનં સુટ્ઠુ વદતિ અનુભવતીતિ પટિસંવેદી. પટિસંવેદી હુત્વા નિસીદીતિ સમ્બન્ધો.

પચ્ચયાકારન્તિ અવિજ્જાદિપચ્ચયાનં ઉપ્પાદાકારં. કસ્મા પચ્ચયાકારો પટિચ્ચસમુપ્પાદો નામાતિ આહ ‘‘પચ્ચયાકારો હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિઇમિના ‘‘પટિચ્ચા’’તિપદસ્સ કમ્મં દસ્સેતિ, ‘‘સહિતે’’તિઇમિના સંસદ્દસ્સત્થં. ‘‘ધમ્મે’’તિઇમિના તસ્સ સરૂપં. એત્થાતિ ઇમિસ્સં વિનયટ્ઠકથાયં. તત્થાતિ ‘‘અનુલોમપટિલોમ’’ન્તિપદે, અનુલોમપટિલોમેસુ વા. સ્વેવ પચ્ચયાકારો વુચ્ચતીતિ યોજના. ‘‘અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચકરણતો’’તિઇમિના અનુલોમસદ્દસ્સ સભાવત્થં દસ્સેતિ. સ્વેવાતિ પચ્ચયાકારો એવ. તં કિચ્ચન્તિ અત્તના કત્તબ્બં તં કિચ્ચં. તસ્સ અકરણતોતિ અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ અકરણતો. ઇમિના પટિલોમસદ્દસ્સ સભાવત્થં દસ્સેતિ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના પુરિમનયેનેવ. વાતિ અથવા. પવત્તિયાતિ સંસારપવત્તિયા. અનુલોમોતિ અનુકૂલો, અનુરૂપો વા. ઇતરોતિ ‘‘અવિજ્જાયત્વેવા’’તિઆદિના વુત્તો પચ્ચયાકારો. તસ્સાતિ પવત્તિયા. પટિલોમોતિ પટિવિરુદ્ધો, એત્થાતિ ‘‘અનુલોમપટિલોમ’’ન્તિપદે. અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ એત્થ અત્થો એવાતિ સમ્ભવતો તસ્સ ફલં વા ‘‘સદ્દન્તરત્થાપોહનેન સદ્દો અત્થં વદતી’’તિ વચનતો (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; દી. નિ. ટી. ૧.૧; મ. નિ. ટી. ૧.મુલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૧.ઓઘતરયસુત્તવણ્ણના; અ. નિ. ટી. ૧.૧.રુપાદિવગ્ગવણ્ણના) સદ્દન્તરત્થાપોહનં વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘આદિતો પના’’તિઆદિ. યાવસદ્દો અવધિવચનો. યાવ અન્તં પાપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇતોતિ ઇમેહિ વુત્તેહિ દ્વીહિ અત્થેહિ. ‘‘મનસાકાસી’’તિ એત્થ ઇકારલોપવસેન સન્ધીતિ આહ ‘‘મનસિ અકાસી’’તિ. તત્થાતિ ‘‘મનસાકાસી’’તિપદે. યથાતિ યેનાકારેન. ઇદન્તિ ઇમં આકારં. તત્થાતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિપાઠે અવયવત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. સમાસમજ્ઝે તસદ્દેન પુબ્બપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગહેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચા’’તિ. વાક્યે પન તસદ્દેન પરપદસ્સેવ લિઙ્ગવચનાનિ ગહેતબ્બાનિ. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા’’તિપદં ‘‘સમ્ભવન્તી’’તિપદેન સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તી’’તિ. સબ્બપદેસૂતિ ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ.

યથા પનાતિ યેનાકારેન પન. ઇદન્તિ ઇમં આકારં. તત્થાતિ ‘‘અવિજ્જાય…પે… નિરોધો’’તિઆદિવાક્યે. અવિજ્જાયત્વેવાતિ એત્થ ‘‘ભદ્દિયોત્વેવા’’તિઆદીસુ વિય ‘‘ભદ્દિયો ઇતિ એવા’’તિ પદચ્છેદો કત્તબ્બો, ન એવં ‘‘અવિજ્જાય ઇતિ એવા’’તિ, અથ ખો ‘‘અવિજ્જાય તુ એવા’’તિ કાતબ્બોતિ આહ ‘‘અવિજ્જાય તુ એવા’’તિ. ‘‘પ અતિમોક્ખં અતિપમોક્ખ’’ન્તિઆદીસુ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વિય ઉપસગ્ગબ્યત્તયેન વુત્તં, એવમિધ નિપાતબ્યત્તયેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ એવસદ્દેન સત્તજીવાદયો નિવત્તેતિ. તુસદ્દો પક્ખન્તરત્થજોતકો. અનુલોમપક્ખતો પટિલોમસઙ્ખાતં પક્ખન્તરં મનસાકાસીતિ અત્થો. અસેસવિરાગનિરોધસદ્દો અયુત્તસમાસો, ઉત્તરપદેન ચ તતિયાસમાસોતિ આહ ‘‘વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા’’તિ. તત્થ અસેસસદ્દં વિરાગસદ્દેન સમ્બન્ધમકત્વા નિરોધસદ્દેન સમ્બન્ધં કત્વા અત્થસ્સ ગહણં અયુત્તસમાસો નામ. ‘‘મગ્ગેના’’તિઇમિના વિરાગસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. મગ્ગો હિ વિરજ્જનટ્ઠેન વિરાગોતિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારનિરોધોતિ એત્થ મગ્ગેન નિરોધત્તા અનુપ્પાદનિરોધો હોતીતિ આહ ‘‘સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતી’’તિ. અનુપ્પાદનિરોધોતિ ચ અનુપ્પાદેન નિરોધો સમુચ્છેદવસેન નિરુદ્ધત્તા. એવન્તિ યથા અવિજ્જાયત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો, એવં તથાતિ અત્થો. તત્થાતિ ‘‘એવમેતસ્સા’’તિઆદિવચને. કેવલસદ્દો સકલપરિયાયોતિ આહ ‘‘સકલસ્સા’’તિ, અનવસેસસ્સાતિ અત્થો. અથવા સત્તજીવાદીહિ અમિસ્સિતત્તા અમિસ્સત્થોતિ આહ ‘‘સુદ્ધસ્સ વા’’તિ. ‘‘સત્તવિરહિતસ્સા’’તિ ઇમિના સુદ્ધભાવં દસ્સેતિ. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ એત્થ ખન્ધસદ્દો રાસત્થવાચકોતિ આહ ‘‘દુક્ખરાસિસ્સા’’તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એત્થ એતસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ય્વાય’’ન્તિઆદિ. તત્થ ‘‘અવિજ્જાદિવસેન…પે… નિરોધો હોતી’’તિ ય્વાયં અત્થો વુત્તોતિ યોજના. સમુદયો ચ હોતીતિ સમ્બન્ધો. વિદિતવેલાયન્તિ પાકટવેલાયં પસિદ્ધકાલેતિ અત્થો. ઇમં ઉદાનન્તિ એત્થ ઇમસદ્દો વુચ્ચમાનાપેક્ખો. તસ્મિં અત્થે વિદિતે સતીતિ યોજના. પજાનનતાયાતિ પકારેન જાનનભાવસ્સ. સોમનસ્સયુત્તઞાણસમુટ્ઠાનન્તિ સોમનસ્સેન એકુપ્પાદાદિવસેન યુત્તેન ઞાણેન સમુટ્ઠાનં, યુત્તં વા ઞાણસઙ્ખાતં સમુટ્ઠાનં ઉદાનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ ઉદાનન્તિ કેનટ્ઠેન ઉદાનં? ઉદાનટ્ઠેન, મોદનટ્ઠેન, કીળનટ્ઠેન ચાતિ અત્થો. કિમિદં ઉદાનં નામ? પીતિવેગસમુટ્ઠાપિતો ઉદાહારો. યથા (ઉદા. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) હિ યં તેલાદિમિનિતબ્બવત્થુ માનં ગહેતું ન સક્કોતિ વિસન્દિત્વા ગચ્છતિ, તં ‘‘અવસેકો’’તિ વુચ્ચતિ. યઞ્ચ જલં તળાકં ગહેતું ન સક્કોતિ, અજ્ઝોત્થરિત્વા ગચ્છતિ, તં ‘‘ઓઘો’’તિ વુચ્ચતિ. એવમેવં યં પીતિવેગસમુટ્ઠાપિતં વિતક્કવિપ્ફારં હદયં સન્ધારેતું ન સક્કોતિ, સો અધિકો હુત્વા અન્તો અસણ્ઠહિત્વા વચીદ્વારેન નિક્ખમન્તો પટિગ્ગાહકનિરપેક્ખો ઉદાહારવિસેસો ‘‘ઉદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ‘‘અત્તમનવાચં નિચ્છારેસી’’તિ ઇમિના ઉદધાતુસ્સ ઉદાહારત્થં દસ્સેતિ.

તસ્સાતિ ઉદાનસ્સ અત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. યદાતિ એત્થ દાપચ્ચયસ્સ અત્થવાક્યં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિ. હવેતિ ‘‘બ્યત્ત’’ન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે નિપાતો. બ્યત્તં પાકટન્તિ હિ અત્થો. પાતુભવન્તીતિ એત્થ પાતુનિપાતસ્સ અત્થસ્સ ‘‘હવે’’તિ નિપાતેન વુત્તત્તા ભૂધાતુસ્સેવ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ. અનુલોમ પટિલોમ પચ્ચયાકાર પટિવેધસાધકાતિ અનુલોમતો ચ પટિલોમતો ચ પચ્ચયાકારસ્સ પટિવિજ્ઝનસ્સ સાધકા. બોધિપક્ખિયધમ્માતિ બોધિયા મગ્ગઞાણસ્સ પક્ખે ભવા સત્તતિંસ ધમ્મા. અથવા પાતુનિપાતેન સહ ‘‘ભવન્તી’’તિપદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પકાસન્તી’’તિ. ઇમસ્મિં નયે હવેસદ્દો એકંસત્થવાચકો. હવે એકંસેનાતિ હિ અત્થો. અભિસમયવસેનાતિ મગ્ગઞાણવસેન. મગ્ગઞાણઞ્હિ યસ્મા અભિમુખં ચત્તારિ સચ્ચાનિ સમેચ્ચ અયતિ જાનાતિ, તસ્મા અભિસમયોતિ વુચ્ચતિ.

‘‘કિલેસસન્તાપનટ્ઠેના’’તિ ઇમિના આભુસો કિલેસે તાપેતીતિ આતાપોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ન વીરિયસામઞ્ઞં હોતિ, અથ ખો સમ્મપ્પધાનવીરિયમેવાતિ આહ ‘‘સમ્મપ્પધાનવીરિયવતો’’તિ. ઇમિના આતાપીતિ એત્થ ઈપચ્ચયસ્સ વન્તુઅત્થં દસ્સેતિ. આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચાતિ કસિણાદિઆરમ્મણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાનસભાવેન અટ્ઠસમાપત્તિસઙ્ખાતેન ઝાનેન ચ. લક્ખણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચાતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણં ઉપગન્ત્વા નિજ્ઝાનસભાવેન વિપસ્સનામગ્ગફલસઙ્ખાતેન ઝાનેન ચ. ‘‘બાહિતપાપસ્સા’’તિ ઇમિના બાહિતો અણો પાપો અનેનાતિ બ્રાહ્મણોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અણસદ્દો હિ પાપપરિયાયો. ‘‘ખીણાસવસ્સા’’તિ ઇમિના તસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. અથસ્સાતિ અથ અસ્સ, તસ્મિં કાલે બ્રાહ્મણસ્સાતિ અત્થો. યા એતા કઙ્ખા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કો નુ ખો…પે… અવોચા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૧૨) નયેન ચ તથા ‘‘કતમં નુ ખો…પે… અવોચા’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૩૫) નયેન ચ પચ્ચયાકારે વુત્તાતિ યોજના. નો કલ્લો પઞ્હોતિ અયુત્તો પઞ્હો, દુપ્પઞ્હો એસોતિ અત્થો. તથાતિ એવં, તતો અઞ્ઞથા વા. યા ચ સોળસ કઙ્ખા (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) આગતાતિ સમ્બન્ધો. અપટિવિદ્ધત્તા કઙ્ખાતિ યોજના. સોળસ કઙ્ખાતિ અતીતવિસયા પઞ્ચ, અનાગતવિસયા પઞ્ચ, પચ્ચુપ્પન્નવિસયા છાતિ સોળસવિધા કઙ્ખા. વપયન્તીતિ વિ અપયન્તિ, ઇકારલોપેનાયં સન્ધિ. વિત્યૂપસગ્ગો ધાત્વત્થાનુવત્તકો, અપયન્તિ – સદ્દો અપગમનત્થોતિ આહ ‘‘અપગચ્છન્તી’’તિ. ‘‘નિરુજ્ઝન્તી’’તિઇમિના અપગમનત્થમેવ પરિયાયન્તરેન દીપેતિ. ‘‘કસ્મા’’તિ ઇમિના ‘‘યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ વાક્યસ્સ પુબ્બવાક્યકારણભાવં દસ્સેતિ. સહેતુધમ્મન્તિ એત્થ સહ અવિજ્જાદિહેતુનાતિ સહેતુ, સઙ્ખારાદિકો પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મો. સહેતુ ચ સો ધમ્મો ચાતિ સહેતુધમ્મોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિજ્જાદિકેના’’તિઆદિ. ‘‘પટિવિજ્ઝતી’’તિ ઇમિના પજાના તીતિ એત્થ ઞાધાતુયા અવબોધનત્થં દસ્સેતિ, મારણતોસનાદિકે અત્થે નિવત્તેતિ. ઇતીતિ તસ્મા, વપયન્તીતિ યોજના.

૨. પચ્ચયક્ખયસ્સાતિ પચ્ચયાનં ખયટ્ઠાનસ્સ અસઙ્ખતસ્સાતિ યોજના. તત્રાતિ દુતિયઉદાને. ખીયન્તિ પચ્ચયા એત્થાતિ ખયં, નિબ્બાનન્તિ આહ ‘‘પચ્ચયાનં ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાન’’ન્તિ. ‘‘અઞ્ઞાસી’’તિ ઇમિના અવેદીતિ એત્થ વિદધાતુયા ઞાણત્થં દસ્સેતિ, અનુભવનલાભાદિકે નિવત્તેતિ. તસ્મા વપયન્તીતિ સમ્બન્ધો. વુત્તપ્પકારાતિ પઠમઉદાને વુત્તસદિસા. ધમ્માતિ બોધિપક્ખિયધમ્મા, ચતુઅરિયસચ્ચધમ્મા વા.

૩. ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ સમ્બન્ધો. યેન મગ્ગેન વિદિતોતિ યોજના. તત્રાતિ તતિયઉદાને. સો બ્રાહ્મણો તિટ્ઠતીતિ સમ્બન્ધો. તેહિ ઉપ્પન્નેહિ બોધિપક્ખિયધમ્મેહિ વા યસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચધમ્મા પાતુભૂતા, તેન અરિયમગ્ગેન વા વિધૂપયન્તિ યોજના. વુત્તપ્પકારન્તિ સુત્તનિપાતે વુત્તપ્પકારં. મારસેનન્તિ કામાદિકં દસવિધં મારસેનં. ‘‘વિધમેન્તો’’તિઇમિના વિધૂપયન્તિ એત્થ ધૂપધાતુયા વિધમનત્થં દસ્સેતિ, લિમ્પનત્થાદયો નિવત્તેતિ. ‘‘વિદ્ધં સેન્તો’’તિઇમિના વિધમેન્તોતિ એત્થ ધમુધાતુયા ધંસનત્થં દસ્સેતિ, સદ્દત્થાદયો નિવત્તેતિ. ‘‘સૂરિયોવ ઓભાસય’’ન્તિપદસ્સ ‘‘સૂરિયો ઇવા’’તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. સૂરિયોતિ આદિચ્ચો. સો હિ યસ્મા પઠમકપ્પિકાનં સૂરં જનેતિ, તસ્મા સૂરિયોતિ વુચ્ચતિ. અબ્ભુગ્ગતોતિ અભિમુખં ઉદ્ધં આકાસં ગતો, અબ્ભં વા આકાસં ઉગ્ગતો. અબ્ભસદ્દો હિ આકાસપરિયાયો. આકાસો હિ યસ્મા આભુસો ભાતિ દિપ્પતિ, તસ્મા ‘‘અબ્ભ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અયં પનેત્થ ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા સૂરિયો ઓભાસયન્તો તિટ્ઠતિ, એવં બ્રાહ્મણો સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તો. યથા સૂરિયો અન્ધકારં વિધમેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં બ્રાહ્મણો મારસેનમ્પિ વિધૂપયન્તોતિ.

એત્થાતિ એતેસુ તીસુ ઉદાનેસુ. પઠમં ઉદાનં ઉપ્પન્નન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમિસ્સા ખન્ધકપાળિયા ઉદાનપાળિં સંસન્દન્તો આહ ‘‘ઉદાને પના’’તિઆદિ. ઉદાને પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તન્તિ ઉદાને વુત્તવચનં, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અચ્ચયેનાતિ અતિક્કમેન, તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘તદા હી’’તિઆદિ. તદાતિ ‘‘સ્વે આસના વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ રત્તિં ઉપ્પાદિતમનસિકારકાલે. ભગવા મનસાકાસીતિ સમ્બન્ધો. પુરિમા દ્વે ઉદાનગાથા આનુભાવદીપિકા હોન્તીતિ યોજના. તસ્સાતિ પચ્ચયાકારપજાનનપચ્ચયક્ખયાધિગમસ્સ. એકેકમેવાતિ અનુલોમપટિલોમેસુ એકેકમેવ. પઠમયામઞ્ચાતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, નિરન્તરં પઠમયામકાલન્તિ અત્થો. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં ખન્ધકે પન. તમેવત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ. તત્થ ભગવા ઉદાનેસીતિ સમ્બન્ધો. વિસાખપુણ્ણમાયાતિ વિસાખાય યુત્તાય પુણ્ણમાય. ‘‘અરુણો ઉગ્ગમિસ્સતી’’તિ વત્તબ્બસમયેતિ સમ્બન્ધો. સબ્બઞ્ઞુતન્તિ સબ્બઞ્ઞુભાવં, અનાવરણઞાણન્તિ અત્થો. તતોતિ અરુણુગ્ગમનતો. તં દિવસન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, તસ્મિં દિવસેતિ હિ અત્થો. અચ્ચન્તસંયોગે વા, તં દિવસં કાલન્તિ હિ અત્થો. એવં મનસિ કત્વાતિ યથા તં દિવસં અનુલોમપટિલોમં મનસાકાસિ, એવં મનસિ કત્વાતિ અત્થો. ઇતીતિ એવં. ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે…પે… નિસીદી’’તિ એવં વુત્તં તં સત્તાહન્તિ યોજના. તત્થેવાતિ બોધિરુક્ખમૂલેયેવ.