૧. લસુણવગ્ગો

૧. પઠમસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

તિંસકાનન્તરં તિંસકાનં અનન્તરે કાલે છસટ્ઠિસતસઙ્ગહા છઉત્તરસટ્ઠિઅધિકસતેહિ સિક્ખાપદેહિ સઙ્ગહિતા યે ધમ્મા સઙ્ગીતિકારેહિ સઙ્ગીતા, દાનિ ઇમસ્મિં કાલે તેસમ્પિ ધમ્માનં અયં વણ્ણના હોતીતિ યોજના.

૭૯૩. તત્થાતિ તેસુ છસટ્ઠિસતસઙ્ગહેસુ સિક્ખાપદેસુ, પઠમસિક્ખાપદેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દ્વે તયો’’તિ એત્થ વાસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘દ્વે વા તયો વા’’તિ. ફોટલકેતિ કન્દે, મિઞ્જે વા. એતન્તિ ‘‘ગણ્ડિકે’’તિ એતં નામં. ‘‘પમાણ’’ન્તિઇમિના મત્તસદ્દો પમાણત્થોવ, ન અપ્પત્થો, નાપિ અવધારણત્થોતિ દસ્સેતિ. લસુણન્તિ સેતવણ્ણમૂલં મહાકન્દં. મહાકન્દો હિ બ્યઞ્જનસમ્પાકાદીસુ આમગન્ધાનં અભિભવનત્તા લસીયતિ કન્તીયતીતિ લસુણન્તિ વુચ્ચતિ.

સુવણ્ણહંસયોનિન્તિ સુવણ્ણમયેન પત્તેન યુત્તં હંસયોનિં. જાતિસ્સરોતિ જાતિં ભવં સરતિ જાનાતીતિ જાતિસ્સરો. અથાતિ જાતિસ્સરસ્સ નિપ્ફન્નત્તા. નિપ્ફન્નત્થો હિ અથસદ્દો. પુબ્બસિનેહેનાતિ પુબ્બે મનુસ્સભવે ભાવિતેન સિનેહેન. તાસન્તિ પજાપતિયા ચ તિસ્સન્નં ધીતરાનઞ્ચ. તં પનાતિ પત્તં પન.

૭૯૫. મગધેસૂતિ મગધરટ્ઠે ઠિતેસુ જનપદેસુ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ઇધાતિ ‘‘લસુણં ખાદેય્યા’’તિપદે. તમ્પીતિ માગધકમ્પિ. ગણ્ડિકલસુણમેવાતિ ગણ્ડો ફોટો એતસ્સત્થીતિ ગણ્ડિકં. ગણ્ડસદ્દો હિ ફોટપરિયાયો, બહુત્થે ઇકપચ્ચયો. બહુગણ્ડિકલસુણન્તિ હિ વુત્તં હોતિ. ગણ્ડસદ્દો હિ ફોટે ચ કપોલે ચાતિ દ્વીસુ અત્થેસુ વત્તતિ, ઇધ પન ફોટે વત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. પોત્થકેસુ પન ઓટ્ઠજેન ચતુત્થક્ખરેન પાઠો અત્થિ, સો વીમંસિત્વા ગહેતબ્બો. બહૂસુ હિ પુબ્બપોત્થકેસુ કણ્ઠજો તતિયક્ખરો ચ ઓટ્ઠજો ચતુત્થક્ખરો ચાતિ દ્વે અક્ખરા અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિવત્તિત્વા તિટ્ઠન્તિ. ન એકદ્વિતિમિઞ્જકન્તિ એકમિઞ્જો પલણ્ડુકો ન હોતિ, દ્વિમિઞ્જો ભઞ્જનકો ન હોતિ, તિમિઞ્જો હરિતકો ન હોતીતિ અત્થો. કુરુન્દિયં પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્ખાદિત્વાતિ દન્તેહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કત્વા.

૭૯૭. પલણ્ડુકોતિ સુકન્દકો એકો લસુણવિસેસો. ભઞ્જનકાદીનિ લોકસઙ્કેતોપદેસતો દટ્ઠબ્બાનિ. હીતિ સચ્ચં. તસ્સાતિ ચાપલસુણસ્સ. સભાવેનેવાતિ સૂપસમ્પાકાદિં વિના અત્તનો સભાવતો એવ. તન્તિ માગધકં, પક્ખિપિતુન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. યત્થ કત્થચીતિ યેસુ કેસુચીતિ. પઠમં.

૨. દુતિયસિક્ખાપદં

૭૯૯. દુતિયે સંદસ્સનં બાધતિ નિસેધેતિ અસ્મિં ઠાનેતિ સમ્બાધન્તિ વચનત્થેન પટિચ્છન્નોકાસો સમ્બાધો નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિચ્છન્નોકાસે’’તિ. ઉભો ઉપકચ્છકાતિ દ્વે બાહુમૂલા. તે હિ ઉપરિ યંકિઞ્ચિ વત્થું કચતિ બન્ધતિ એત્થાતિ ઉપકચ્છકાતિ વુચ્ચન્તિ. મુત્તકરણન્તિ પસ્સાવમગ્ગો. સો હિ મુત્તં કરોતિ અનેનાતિ મુત્તકરણન્તિ વુચ્ચતિ. લોમો કત્તીયતિ છિન્દીયતિ ઇમાયાતિ કત્તરિ, તાય વા, સુટ્ઠુ દળ્હં લોમં ડંસતીતિ સણ્ડાસો, સોયેવ સણ્ડાસકો, તેન વા, ખુરતિ લોમં છિન્દતીતિ ખુરો, તેન વા સંહરાપેન્તિયાતિ સમ્બન્ધો. સંહરાપેન્તિયાતિ અપનેન્તિયાતિ. દુતિયં.

૩. તતિયસિક્ખાપદં

૮૦૩. તતિયે મુત્તકરણતલઘાતનેતિ મુત્તકરણસ્સ તલં હનનં પહરણં મુત્તકરણતલઘાતનં, તસ્મિં મુત્તકરણતલઘાતને નિમિત્તભૂતે. તાવ મહન્તન્તિ અતિવિય મહન્તં. કેસરેનાપીતિ કિઞ્જક્ખેનાપિ. સો હિ કે જલે સરતિ પવત્તતીતિ કેસરોતિ વુચ્ચતિ.

૮૦૫. ગણ્ડં વાતિ પીળકં વા. વણં વાતિ અરું વાતિ. તતિયં.

૪. ચતુત્થસિક્ખાપદં

૮૦૬. ચતુત્થે રઞ્ઞો ઓરોધા રાજોરોધા, પુરાણે રાજોરોધા પુરાણરાજોરોધાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરાણે’’તિઆદિ. ‘‘ગિહિભાવે’’તિ ઇમિના પુરાણેતિ એત્થ ણપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ચિરાચિરન્તિ નિપાતપટિરૂપકં. તેન વુત્તં ‘‘ચિરેન ચિરેના’’તિ. ‘‘સક્કોથા’’તિ ઇમિના કથં તુમ્હે રાગચિત્તં પટિહનિત્વા અત્તાનં ધારેથ ધારેતું સક્કોથાતિ અત્થં દસ્સેતિ. અનારોચિતેપીતિ ભૂતતો અનારોચિતેપિ.

૮૦૭. જતુનાતિ લાખાય. પટ્ઠદણ્ડકેતિ પટુભાવેન ઠાતિ પવત્તતીતિ પટ્ઠો, સોયેવ દણ્ડો પટ્ઠદણ્ડો, તસ્સ પવેસનં પટ્ઠદણ્ડકં, તસ્મિં નિમિત્તભૂતે. એતન્તિ ‘‘જતુમટ્ઠકે’’તિ એતં વચનન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઞ્ચમસિક્ખાપદં

૮૧૦. પઞ્ચમે ‘‘અતિગમ્ભીર’’ન્તિપદં કિરિયાવિસેસનન્તિ આહ ‘‘અતિઅન્તો પવેસેત્વા’’તિ. ‘‘ઉદકેન ધોવનં કુરુમાના’’તિ ઇમિના ‘‘ઉદકસુદ્ધિક’’ન્તિપદસ્સ ઉદકેન સુદ્ધિયા કરણન્તિ અત્થં દસ્સેતિ.

૮૧૨. દ્વઙ્ગુલપબ્બપરમન્તિ એત્થ દ્વે અઙ્ગુલાનિ ચ દ્વે પબ્બાનિ ચ દ્વઙ્ગુલપબ્બં, ઉત્તરપદે પુબ્બપદલોપો. દ્વઙ્ગુલપબ્બં પરમં પમાણં એતસ્સ ઉદકસુદ્ધિકસ્સાતિ દ્વઙ્ગુલપબ્બપરમં. વિત્થારતો દ્વઙ્ગુલપરમં, ગમ્ભીરતો દ્વિપબ્બપરમન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વિત્થારતો’’તિઆદિ. અઙ્ગુલં પવેસેન્તિયાતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. ‘‘ચતુન્નં વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, તિણ્ણમ્પિ પબ્બં ન વટ્ટતિ, ચતુન્નં પન પગેવાતિ અત્થોતિ. પઞ્ચમં.

૬. છટ્ઠસિક્ખાપદં

૮૧૫. છટ્ઠે ભત્તસ્સ વિસ્સજ્જનં ભત્તવિસ્સગ્ગોતિ વુત્તે ભત્તકિચ્ચન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભત્તકિચ્ચ’’ન્તિ. પાનીયસદ્દેન પાનીયથાલકં ગહેતબ્બં, વિધૂપનસદ્દેન બીજની ગહેતબ્બા, ઉપસદ્દો સમીપત્થોતિ સબ્બં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકેન હત્થેના’’તિઆદિ. ‘‘અચ્ચાવદતી’’તિપદસ્સ અતિક્કમિત્વા વદનાકારં દસ્સેતિ ‘‘પુબ્બેપી’’તિઆદિના.

૮૧૭. ‘‘સુદ્ધઉદકં વા હોતૂ’’તિઆદિના ‘‘પાનીયેના’’તિ વચનં ઉપલક્ખણં નામાતિ દસ્સેતિ. દધિમત્થૂતિ દધિમણ્ડં દધિનો સારો, દધિમ્હિ પસન્નોદકન્તિ વુત્તં હોતિ. રસોતિ મચ્છરસો મંસરસો. ‘‘અન્તમસો ચીવરકણ્ણોપી’’તિ ઇમિના ‘‘વિધૂપનેના’’તિ વચનં નિદસ્સનં નામાતિ દસ્સેતિ.

૮૧૯. દેતીતિ સયં દેતિ. દાપેતીતિ અઞ્ઞેન દાપેતિ. ઉભયમ્પીતિ પાનીયવિધૂપનદ્વયમ્પીતિ. છટ્ઠં.

૭. સત્તમસિક્ખાપદં

૮૨૨. સત્તમે ‘‘પયોગદુક્કટં નામા’’તિ ઇમિના હેટ્ઠા વુત્તેસુ અટ્ઠસુ દુક્કટેસુ પુબ્બપયોગદુક્કટં દસ્સેતિ. ન કેવલં પુબ્બપયોગદુક્કટં એત્તકમેવ, અથ ખો અઞ્ઞમ્પિ બહુ હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. સઙ્ઘટ્ટનેસુપીતિ વિલોળનેસુપિ. દન્તેહિ સઙ્ખાદતીતિ દન્તેહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરોતિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે, અઞ્ઞાય ભિક્ખુનિયા કારાપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અઞ્ઞાયા’’તિપદં ‘‘વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ પદે કારિતકમ્મં. માતરમ્પીતિ એત્થ પિસદ્દો અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયા પગેવાતિ દસ્સેતિ. તાય વાતિ વિઞ્ઞાપિતભિક્ખુનિયા વા. તન્તિ આમકધઞ્ઞં. તન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તવચનં. પુબ્બાપરવિરુદ્ધન્તિ પુબ્બાપરતો વિરુદ્ધં. ‘‘અઞ્ઞાય…પે… દુક્કટમેવા’’તિ પુબ્બવચને દુક્કટમેવ વુત્તં, પુન ‘‘અઞ્ઞાય…પે… દુક્કટ’’ન્તિ ચ પચ્છિમવચને પાચિત્તિયઞ્ચ દુક્કટઞ્ચ વુત્તં, તસ્મા પુબ્બાપરવિરુદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

૮૨૩. લબ્ભમાનં આમકધઞ્ઞન્તિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞં વા યંકિઞ્ચીતિ મુગ્ગમાસાદીહિ વા લાબુકુમ્ભણ્ડાદીહિ વા અઞ્ઞં યંકિઞ્ચિ તિલાદિં વાતિ. સત્તમં.

૮. અટ્ઠમસિક્ખાપદં

૮૨૪. અટ્ઠમે નિબ્બિટ્ઠરાજભટોતિ એત્થ ઉત્તરપદસ્સ છટ્ઠીસમાસઞ્ચ પુબ્બપદેન બાહિરત્થસમાસઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિબ્બિટ્ઠો’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘રઞ્ઞો ભતી’’તિ ઇમિના રઞ્ઞો ભટો રાજભટોતિ છટ્ઠીસમાસં દસ્સેતિ, ‘‘એતેના’’તિ ઇમિના બાહિરત્થસમાસં. નિબ્બિટ્ઠોતિ નિવિટ્ઠો પતિટ્ઠાપિતોતિ અત્થો. કેણીતિ રઞ્ઞો દાતબ્બસ્સ આયસ્સેતમધિવચનં. એતેનાતિ બ્રાહ્મણેન. તતોતિ ઠાનન્તરતો. ભટસઙ્ખાતાય કેણિયા પથત્તા કારણત્તા ઠાનન્તરં ભટપથન્તિ આહ ‘‘તંયેવ ઠાનન્તર’’ન્તિ.

૮૨૬. ચત્તારિપિ વત્થૂનીતિ ઉચ્ચારાદીનિ. પાટેક્કન્તિ પટિવિસું એકેકમેવ. ઉચ્ચારં વાતિઆદીસુ વાસદ્દેન દન્તકટ્ઠાદયોપિ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘દન્તકટ્ઠ…પે… પાચિત્તિયમેવા’’તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ઉચ્ચારાદીસૂતિ. અટ્ઠમં.

૯. નવમસિક્ખાપદં

૮૩૦. નવમે રોપિમહરિતટ્ઠાનેતિ રોપિમટ્ઠાને ચ હરિતટ્ઠાને ચ. રોપિયતિ અસ્મિન્તિ રોપિયં, તંયેવ રોપિમં યકારસ્સ મકારં કત્વા. એતાનીતિ ઉચ્ચારાદીનિ. સબ્બેસન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં. યત્થ પનાતિ યસ્મિં ખેત્તેતિ. નવમં.

૧૦. દસમસિક્ખાપદં

૮૩૫. દસમે સોણ્ડા વાતિ સુરાસોણ્ડા વા. મોરોતિ મયૂરો. સુવોતિ સુકો. મક્કટોતિ વાનરો. આદિસદ્દેન સપ્પાદયો સઙ્ગણ્હાતિ, મક્કટાદયોપિ નચ્ચન્તૂતિ સમ્બન્ધો. અસંયતભિક્ખૂનન્તિ વાચસિકકમ્મે અસંયતાનં ભિક્ખૂનં, ધમ્મભાણકગીતં વા હોતૂતિ યોજના. તન્તિયા ગુણેન બદ્ધા તન્તિબદ્ધા. ‘‘ભિ’’ન્તિસઙ્ખાતો રાસદ્દો એતિસ્સાતિ ભેરિ. કુટેન કતા ભેરિ કુટભેરિ, તાય વાદિતં કુટભેરિવાદિતં, તં વા. ઉદકભેરીતિ ઉદકેન પક્ખિત્તા ભેરિ, તાય વાદિતમ્પિ હોતૂતિ સમ્બન્ધો.

૮૩૬. તેસંયેવાતિ યેસં નચ્ચં પસ્સતિ, તેસંયેવ. યદિ પન નચ્ચગીતવાદિતે વિસું વિસું પસ્સતિ સુણાતિ, પાટેક્કા આપત્તિયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞતો દેસતો, પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઓલોકેત્વા’’તિ પદે અપેક્ખિતે ઉપયોગત્થે તોપચ્ચયો હોતિ. અઞ્ઞં ઓલોકેત્વાતિ હિ અત્થો. અઞ્ઞતો વાદેન્તે પસ્સતીતિ યોજના. ભિક્ખુની ન લભતીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞે વત્તુમ્પીતિ સમ્બન્ધો. ઉપહારન્તિ પૂજં. ઉપટ્ઠાનન્તિ પારિચરિયં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સયં નચ્ચાદીસુ.

૮૩૭. અન્તરારામે વાતિ આરામસ્સ અન્તરે વા. બહિઆરામે વાતિ આરામસ્સ બહિ વા. અઞ્ઞેન વાતિ સલાકભત્તાદીહિ અઞ્ઞેન વા. તાદિસેનાતિ યાદિસો ચોરાદિઉપદ્દવો, તાદિસેનાતિ. દસમં.

લસુણવગ્ગો પઠમો.