ભિક્ખુનીવિભઙ્ગો

૧. પારાજિકકણ્ડઅત્થયોજના

એવં ભિક્ખુવિભઙ્ગસ્સ, કત્વાન યોજનાનયં;

ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ, કરિસ્સં યોજનાનયં.

યોતિ વિભઙ્ગો. વિભઙ્ગસ્સાતિ વિભઙ્ગો અસ્સ. અસ્સાતિ હોતિ. તસ્સાતિ ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ. યતોતિ યસ્મા. અયં પનેત્થ યોજના – ભિક્ખૂનં વિભઙ્ગસ્સ અનન્તરં ભિક્ખુનીનં યો વિભઙ્ગો સઙ્ગહિતો અસ્સ, તસ્સ ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો પત્તો યતો, તતો તસ્સ ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ અપુબ્બપદવણ્ણનં કાતું તાવ પારાજિકે અયં સંવણ્ણના હોતીતિ. અપુબ્બાનં પદાનં વણ્ણના અપુબ્બપદવણ્ણના, તં.

૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૫૬. ‘‘તેન…પે… સાળ્હો’’તિ એત્થ ‘‘એત્થા’’તિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. દબ્બગુણકિરિયાજાતિનામસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ સદ્દેસુ સાળ્હસદ્દસ્સ નામસદ્દભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સાળ્હોતિ તસ્સ નામ’’ન્તિ. મિગારમાતુયાતિ વિસાખાય. સા હિ મિગારસેટ્ઠિના માતુટ્ઠાને ઠપિતત્તા મિગારમાતા નામ. નવકમ્મં અધિટ્ઠાતીતિ નવકમ્મિકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નવકમ્માધિટ્ઠાયિક’’ન્તિ. ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા’’તિઇમિના પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સા સઞ્જાતા ઇમિસ્સાતિ પણ્ડિતાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વેય્યત્તિકેનાતિ વિસેસેન અઞ્જતિ પાકટં ગચ્છતીતિ વિયત્તો, પુગ્ગલો, તસ્સ ઇદં વેય્યત્તિકં, ઞાણં, તેન. ‘‘પણ્ડા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય ‘‘મેધા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય વિસેસભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પાળિગહણે’’તિઆદિ. ‘‘મેધા’’તિ હિ વુત્તપઞ્ઞા ‘‘પણ્ડા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય વિસેસો હોતિ સતિસહાયત્તા. તત્રુપાયાયાતિ અલુત્તસમાસો ‘‘તત્રમજ્ઝત્તતા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. યેવાપનકવણ્ણના) વિય. ‘‘કમ્મેસૂ’’તિ ઇમિના તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. કત્તબ્બકમ્મુપપરિક્ખાયાતિ કત્તબ્બકમ્મેસુ વિચારણાય. ચસદ્દેન ‘‘કતાકત’’ન્તિ પદસ્સ દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ. પરિવેસનટ્ઠાનેતિ પરિભુઞ્જિતું વિસન્તિ પવિસન્તિ એત્થાતિ પરિવેસનં, તમેવ ઠાનં પરિવેસનટ્ઠાનં, તસ્મિં. નિકૂટેતિ એત્થ કૂટસઙ્ખાતસિખરવિરહિતે ઓકાસેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કોણસદિસં કત્વા દસ્સિતે ગમ્ભીરે’’તિ. વિત્યૂપસગ્ગો વિકારવાચકો, સરસદ્દો સદ્દવાચકોતિ આહ ‘‘વિપ્પકારસદ્દો’’તિ. ચરતિ અનેનાતિ ચરણં પાદો, તસ્મિં ઉટ્ઠિતો ગિલાનો એતિસ્સાતિ ચરણગિલાનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાદરોગેન સમન્નાગતા’’તિ.

૬૫૭. ‘‘તિન્તા’’તિ ઇમિના અવસ્સુતસદ્દો ઇધ કિલિન્નત્થે એવ વત્તતિ, ન અઞ્ઞત્થેતિ દસ્સેતિ. અસ્સાતિ ‘‘અવસ્સુતા’’તિપદસ્સ. પદભાજને વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ પદભાજને. વત્થં રઙ્ગજાતેન રત્તં વિય, તથા કાયસંસગ્ગરાગેન સુટ્ઠુ રત્તાતિ યોજના. ‘‘અપેક્ખાય સમન્નાગતા’’તિ ઇમિના અપેક્ખા એતિસ્સમત્થીતિ અપેક્ખવતીતિ અત્થં દસ્સેતિ. પટિબદ્ધં ચિત્તં ઇમિસ્સન્તિ પટિબદ્ધચિત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિબન્ધિત્વા ઠપિતચિત્તા વિયા’’તિ. દુતિયપદવિભઙ્ગેપીતિ ‘‘અવસ્સુતો’’તિ દુતિયપદભાજનેપિ. પુગ્ગલસદ્દસ્સ સત્તસામઞ્ઞવાચકત્તા પુરિસસદ્દેન વિસેસેતિ. અધોઉબ્ભઇતિ નિપાતાનં છટ્ઠિયા સમસિતબ્બભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અક્ખકાનં અધો’’તિઆદિ. નનુ યથા ઇધ ‘‘અક્ખકાનં અધો’’તિ વુત્તં, એવં પદભાજનેપિ વત્તબ્બં, કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને’’તિઆદિ. પદપટિપાટિયાતિ ‘‘અધો’’તિ ચ ‘‘અક્ખક’’ન્તિ ચ પદાનં અનુક્કમેન. એત્થાતિ અધક્ખકઉબ્ભજાણુમણ્ડલેસુ. સાધારણપારાજિકેહીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં સાધારણેહિ પારાજિકેહિ. નામમત્તન્તિ નામમેવ.

૬૫૯. એવન્તિ ઇમાય પાળિયા વિભજિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિઆદિવચને. ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિ પાઠો મૂલપાઠોયેવ, નાઞ્ઞોતિ દસ્સેન્તેન વિસેસમકત્વા ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતેતિ ઉભતો અવસ્સુતે’’તિ વુત્તં. ઉભતોતિ એત્થ ઉભસરૂપઞ્ચ તોસદ્દસ્સ છટ્ઠ્યત્થે પવત્તિઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનિયા ચેવ પુરિસસ્સ ચા’’તિ. તત્થ ભિક્ખુનીપુરિસસદ્દેહિ ઉભસરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘યા’’તિ ચ ‘‘સ’’ઇતિ ચ દ્વીહિ સદ્દેહિ તોપચ્ચયસ્સ છટ્ઠ્યત્થં, ઉભિન્નં અવસ્સુતભાવે સતીતિ અત્થો. ભાવપચ્ચયેન વિના ભાવત્થો ઞાતબ્બોતિ આહ ‘‘અવસ્સુતભાવે’’તિ. યથાપરિચ્છિન્નેનાતિ ‘‘અધક્ખકં, ઉબ્ભજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ યેન યેન પરિચ્છિન્નેન. અત્તનોતિ ભિક્ખુનિયા. તસ્સ વાતિ પુરિસસ્સ વા. ઇધાપીતિ કાયપટિબદ્ધેન કાયામસનેપિ.

તત્રાતિ તેસુ ભિક્ખુભિક્ખુનીસુ. ન કારેતબ્બો ‘‘કાયસંસગ્ગં સાદિયેય્યા’’તિ અવુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. અચોપયમાનાપીતિ અચાલયમાનાપિ, પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તેન ચોપયમાના પગેવાતિ દસ્સેતિ. એવં પન સતીતિ ચિત્તેનેવ અધિવાસયમાનાય સતિ પન. કિરિયસમુટ્ઠાનતાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ કિરિયસમુટ્ઠાનભાવો. તબ્બહુલનયેનાતિ ‘‘વનચરકો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૦૧; ૩.૧૩૩), સઙ્ગામાવચરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૦૮) વિય તસ્સં કિરિયાયં બહુલતો સમુટ્ઠાનનયેન. સાતિ કિરિયસમુટ્ઠાનતા.

૬૬૦. એત્થાતિ ઉબ્ભક્ખકઅધોજાણુમણ્ડલેસુ.

૬૬૨. ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિ એત્થાપિ તોપચ્ચયો છટ્ઠ્યત્થે હોતિ. સામઞ્ઞવચનસ્સાપિ વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપયોજિતબ્બતો આહ ‘‘ભિક્ખુનિયા એવા’’તિ. તત્રાતિ ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિઆદિવચને. ‘‘તથેવા’’તિઇમિના કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતોતિ અત્થં અતિદિસતિ. ચતૂસૂતિ મેથુનરાગ કાયસંસગ્ગરાગગેહસિતપેમ સુદ્ધચિત્તસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને.

૬૬૩. અયં પુરિસો ઇતિ વા ઇત્થી ઇતિ વા અજાનન્તિયા વાતિ યોજનાતિ. પઠમં.

૨. દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૬૪. દુતિયે કચ્ચિ નો સાતિ એત્થ નોસદ્દો નુસદ્દત્થોતિ આહ ‘‘કચ્ચિ નુ સા’’તિ. પરિવારવિપત્તીતિ પરિજનસ્સ વિનાસનં. ‘‘અકિત્તી’’તિ એત્થ સમ્મુખા નિન્દં ગહેત્વા ‘‘અયસો’’તિઇમિના પરમ્મુખા નિન્દા ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પરમ્મુખગરહા વા’’તિ.

૬૬૬. ‘‘યા પારાજિકં આપન્ના’’તિઇમિના ‘‘સા વા’’તિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ચતુન્નન્તિ નિદ્ધારણત્થે ચેતં સામિવચનં, ચતૂસૂતિ અત્થો. પચ્છાતિ સબ્બપારાજિકાનં પચ્છા. ઇમસ્મિં ઓકાસેતિ પઠમતતિયપારાજિકાનમન્તરે ઠાને. ઠપિતન્તિ સઙ્ગીતિકારેહિ નિક્ખિત્તં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. તત્રાતિ દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદેતિ. દુતિયં.

૩. તતિયપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૬૯. તતિયે અસ્સાતિ ‘‘ધમ્મેન વિનયેના’’તિ પદસ્સ. પદભાજનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસાવનસમ્પદા ચ સત્થુસાસનં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિ…પે… સમ્પદાય ચા’’તિ. સત્થુસાસનેનાતિ ચ સત્થુ આણાય. કમ્મન્તિ ઉક્ખેપનીયકમ્મં. તત્થાતિ સઙ્ઘે. ‘‘વચનં નાદિયતી’’તિઆદીસુ વિય સઙ્ઘં વા નાદિયતીતિ એત્થ નાદિયનં નામ નાનુવત્તનમેવાતિ આહ ‘‘નાનુવત્તતી’’તિ. તત્થાતિ સઙ્ઘાદીસુ. અયં તાવ સંવાસોતિ સહ ભિક્ખૂ વસન્તિ એત્થાતિ સંવાસોતિ અત્થેન અયં એકકમ્માદિ સંવાસો નામ. ‘‘સહ અયનભાવેના’’તિઇમિના સહ અયન્તિ પવત્તન્તીતિ સહાયાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તેતિ ભિક્ખૂ. યેહિ ચાતિ ભિક્ખૂહિ ચ. તસ્સાતિ ઉક્ખિત્તકસ્સ. તેનાતિ ઉક્ખિત્તકેન. અત્તનોતિ ઉક્ખિત્તકસ્સાતિ. તતિયં.

૪. ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૭૫. ચતુત્થે મેથુનરાગેન અવસ્સુતા નાધિપ્પેતા, કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતાવાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા’’તિ. ‘‘પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિપદં ન હત્થસદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બં, ગહણસદ્દેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં પુરિસપુગ્ગલેના’’તિઆદિ. તન્તિ ગહણં, ‘‘હત્થગ્ગહણ’’ન્તિ વુત્તવચનં ઉપલક્ખણમત્તમેવાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમ્પી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘અઞ્ઞમ્પી’’તિ હત્થગહણતો ઇતરમ્પિ. અપારાજિકક્ખેત્તેતિ ઉબ્ભક્ખકે અધોજાણુમણ્ડલે. અસ્સાતિ ‘‘હત્થગ્ગહણ’’ન્તિપદસ્સ. એત્થાતિ ‘‘અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાયા’’તિપદે. કાયસંસગ્ગોતિ કાયસંસગ્ગો એવ. તેન વુત્તં ‘‘ન મેથુનધમ્મો’’તિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એત્થાતિ કાયસંસગ્ગગહણે. સાધકન્તિ ઞાપકં.

તિસ્સિત્થિયોતિ ભુમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. તીસુ ઇત્થીસૂતિ હિ અત્થો, તિસ્સો ઇત્થિયો ઉપગન્ત્વાતિ વા યોજેતબ્બો. એસેવ નયો પરતોપિ. યં મેથુનં અત્થિ, તં ન સેવેતિ યોજના. ન સેવેતિ ચ ન સેવતિ. તિકારસ્સ હિ એકારો. તયો પુરિસેતિ તીસુ પુરિસેસુ, તે વા ઉપગન્ત્વા. તયો ચ અનરિયપણ્ડકેતિ તીસુ અનરિયસઙ્ખાતેસુ ઉભતોબ્યઞ્જનકેસુ ચ પણ્ડકેસુ ચ, તે વા ઉપગન્ત્વાતિ યોજના. ન ચાચરે મેથુનં બ્યઞ્જનસ્મિન્તિ અત્તનો નિમિત્તસ્મિં મેથુનં ન ચ આચરતિ. ઇદં અનુલોમપારાજિકં સન્ધાય વુત્તં. છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ મેથુનધમ્મકારણા છેજ્જં સિયા, પારાજિકં ભવેય્યાતિ અત્થો. કુસલેહીતિ પઞ્હાવિસજ્જને છેકેહિ, છેકકામેહિ વા. અયં પઞ્હો અટ્ઠવત્થુકં સન્ધાય વુત્તો.

પઞ્હાવિસજ્જનત્થાય ચિન્તેન્તાનં સેદમોચનકારણત્તા ‘‘સેદમોચનગાથા’’તિ વુત્તા. વિરુજ્ઝતીતિ ‘‘ન મેથુનધમ્મો’’તિ વચનેન ‘‘છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા’’તિ વચનં વિરુજ્ઝતિ, ન સમેતીતિ અત્થો. ઇતિ ચે વદેય્ય, ન વિરુજ્ઝતિ. કસ્મા? મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગત્તાતિ યોજના. ઇમિના મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગભૂતો કાયસંસગ્ગોવ ઉપચારેન તત્થ મેથુનધમ્મસદ્દેન વુત્તો, ન દ્વયંદ્વયસમાપત્તીતિ દીપેતિ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. પરિવારેયેવ વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. વણ્ણાવણ્ણોતિ સુક્કવિસટ્ઠિ. ધનમનુપ્પાદાનન્તિ સઞ્ચરિત્તં. ‘‘ઇમિના પરિયાયેના’’તિ ઇમિના લેસેન સમીપૂપચારેનાતિ અત્થો. એતેનુપાયેનાતિ ‘‘હત્થગ્ગહણં સાદિયેય્યા’’તિપદે વુત્તઉપાયેન. સબ્બપદેસૂતિ સબ્બેસુ ‘‘સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણં સાદિયેય્યા’’તિઆદીસુ પદેસુ. અપિ ચાતિ એકંસેન, વિસેસં વક્ખામીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવંનામકં ઠાન’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ઇત્થંનામં ઇમસ્સ ઠાનસ્સા’’તિ વચનત્થં દીપેતિ.

૬૭૬. એકન્તરિકાય વાતિ એત્થ વાસદ્દેન દ્વન્તરિકાદીનિપિ સઙ્ગય્હન્તિ. યેન તેનાતિ યેન વા તેન વા. દ્વિતિચતુપ્પઞ્ચછવત્થૂનિ પેય્યાલવસેન વા વાસદ્દેન વા ગહેતબ્બાનિ. અપિ ચાતિ કિઞ્ચ ભિય્યો, વત્તબ્બવિસેસં વક્ખામીતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ‘‘આપત્તિયો દેસેત્વા’’તિ વચને. હીતિ સચ્ચં. વુત્તન્તિ પરિવારે વુત્તં. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. દેસિતા આપત્તિ ગણનૂપિકાતિ યોજના. એકં વત્થું આપન્ના યા ભિક્ખુનીતિ યોજના. ધુરનિક્ખેપં કત્વાતિ ‘‘ઇમઞ્ચ વત્થું, અઞ્ઞમ્પિ ચ વત્થું નાપજ્જિસ્સામી’’તિ ધુરનિક્ખેપં કત્વા. યા પન સઉસ્સાહાવ દેસેતીતિ યોજનાતિ. ચતુત્થં.

સાધારણાતિ ભિક્ખુનીહિ સાધારણા. એત્થાતિ ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો’’તિઆદિવચને.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે પારાજિકકણ્ડવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં

૧. પઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

પારાજિકાનન્તરસ્સાતિ પારાજિકાનં અનન્તરે ઠપિતસ્સ, સઙ્ગીતસ્સ વા, સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડસ્સાતિ સમ્બન્ધો. અયં ઈદિસા અનુત્તાનત્થવણ્ણના અનુત્તાનાનં પદાનં અત્થસ્સ વણ્ણના દાનિ ઇમસ્મિંકાલે ભવિસ્સતીતિ યોજના.

૬૭૮. પઠમે ઉદકં વસિતં અચ્છાદનં અનેન કતન્તિ ઉદોસિતોતિ વચનત્થેન ભણ્ડસાલા ઉદોસિતં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદોસિતન્તિ ભણ્ડસાલા’’તિ. એત્થ હિ ઉદસદ્દો ઉદકપરિયાયો. સંયોગો ન યુત્તોયેવ. ભણ્ડસાલાતિ યાનાદીનં ભણ્ડાનં ઠપનસાલા. અચ્ચાવદથાતિ એત્થ અતીત્યૂપસગ્ગો અતિક્કમનત્થો, આત્યૂપસગ્ગો ધાત્વત્થાનુવત્તકોતિ આહ ‘‘અતિક્કમિત્વા વદથા’’તિ.

૬૭૯. ઉસ્સયવસેન વદનં ઉસ્સયવાદો, સોયેવ ઉસ્સયવાદિકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉસ્સયવાદિકા’’તિઆદિ. ‘‘માનુસ્સયવસેન કોધુસ્સયવસેના’’તિ ઇમિના ઉસ્સયભેદં દસ્સેતિ. સાતિ ઉસ્સયવાદિકા. અત્થતોતિ સરૂપતો. એત્થાતિ પદભાજને. અડ્ડનં અભિયુઞ્જનં અડ્ડોતિ કત્વા દ્વિન્નં જનાનં અડ્ડો વોહારિકાનં વિનિચ્છયકારણં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અડ્ડોતિ વોહારિકવિનિચ્છયો વુચ્ચતી’’તિ, મુદ્ધજતતિયક્ખરોયેવ. યન્તિ અડ્ડં. યત્થાતિ યસ્મિં કિસ્મિંચિ ઠાને. દ્વિન્નં અડ્ડકારકાનં વોહારં જાનન્તીતિ વોહારિકા, અક્ખદસ્સા, તેસં. દ્વીસુ જનેસૂતિ અડ્ડકારકેસુ જનેસુ દ્વીસુ. યો કોચીતિ અડ્ડકારકો વા અઞ્ઞો વા યો કોચિ.

એત્થાતિ ‘‘એકસ્સ આરોચેતી’’તિઆદિવચને. યત્થ કત્થચીતિ યંકિઞ્ચિ ઠાનં આગતેપીતિ સમ્બન્ધો. અથાતિ પચ્છા. સાતિ ભિક્ખુની. સોતિ ઉપાસકો.

‘‘કપ્પિયકારકેના’’તિપદં ‘‘કથાપેતી’’તિપદે કારિતકમ્મં. તત્થાતિ કપ્પિયકારકઇતરેસુ. વોહારિકેહિ કતેતિ સમ્બન્ધો. ગતિગતન્તિ ચિરકાલપત્તં. સુતપુબ્બન્તિ પુબ્બે સુતં. અથાતિ સુતપુબ્બત્તા એવ. તેતિ વોહારિકા, દેન્તીતિ સમ્બન્ધો.

પઠમન્તિ સમનુભાસનતો પુબ્બં. આપત્તીતિ આપજ્જનં. એતસ્સાતિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ. અયં હીતિ અયં એવ, વક્ખમાનો એવાતિ અત્થો. એત્થાતિ પદભાજને. સહ વત્થુજ્ઝાચારાતિ વત્થુજ્ઝાચારેન સહ, વાક્યમેવ, ન સમાસો. વત્થુજ્ઝાચારાતિ કરણત્થે નિસ્સક્કવચનં દટ્ઠબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘સહ વત્થુજ્ઝાચારેના’’તિ. ભિક્ખુનિન્તિ આપત્તિમાપન્નં ભિક્ખુનિં. સઙ્ઘતોતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘમ્હા. અનીયસદ્દો હેતુકત્તાભિધાયકોતિ આહ ‘‘નિસ્સારેતીતિ નિસ્સારણીયો’’તિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘતો નિસ્સરતિ, નિસ્સારિયતિ વા અનેનાતિ નિસ્સારણીયોતિ કરણત્થોપિ યુત્તોયેવ. તત્થાતિ પદભાજને. યન્તિ સઙ્ઘાદિસેસં. સોતિ સઙ્ઘાદિસેસો. પદભાજનસ્સ અત્થો કારણોપચારેન દટ્ઠબ્બો. હીતિ સચ્ચં. કેનચીતિ પુગ્ગલેન, ન નિસ્સારીયતીતિ સમ્બન્ધો. તેન ધમ્મેન કરણભૂતેન, હેતુભૂતેન વા. સોતિ ધમ્મો.

અડ્ડકારકમનુસ્સેહિ વુચ્ચમાનાતિ યોજના. સયન્તિ સામં. તતોતિ ગમનતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો. ભિક્ખુનિયા વા કતં આરોચેતૂતિ યોજના.

ધમ્મિકન્તિ ધમ્મેન સભાવેન યુત્તં. યથાતિ યેનાકારેન. તન્તિ આકારં. તત્થાતિ ‘‘અનોદિસ્સ આચિક્ખતી’’તિ વચને.

ધુત્તાદયોતિ આદિસદ્દેન ચોરાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. સાતિ આચિક્ખના. તન્તિ આચિક્ખનં. તેસન્તિ ગામદારકાદીનં. દણ્ડન્તિ ધનદણ્ડં. ગીવા હોતીતિ ઇણં હોતિ. અધિપ્પાયે સતિપીતિ યોજના. તસ્સાતિ અનાચારં ચરન્તસ્સ.

કેવલં હીતિ કેવલમેવ. તન્તિ રક્ખં. કારકેતિ અનાચારસ્સ કારકે. તેસ+?ન્તિ કારકાનં.

તેસન્તિ હરન્તાનં. ‘‘અનત્થકામતાયા’’તિ ઇમિના ભયાદિના વુત્તે નત્થિ દોસોતિ દસ્સેતિ. હીતિ લદ્ધદોસજોતકો. અત્તનો વચનકરં…પે… વત્તું વટ્ટતીતિ અત્તનો વચનં આદિયિસ્સતીતિ વુત્તે વચનં અનાદિયિત્વા દણ્ડે ગહિતેપિ નત્થિ દોસો દણ્ડગહણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા. દાસદાસીવાપિઆદીનન્તિ આદિસદ્દેન ખેત્તાદયો સઙ્ગય્હન્તિ.

વુત્તનયેનેવાતિ અતીતં આરબ્ભ આચિક્ખને વુત્તનયેન એવ. ‘‘આયતિં અકરણત્થાયા’’તિ ઇમિના અનાગતં આરબ્ભ ઓદિસ્સ આચિક્ખનં દસ્સેતિ. ‘‘કેન એવં કત’’ન્તિ પુચ્છાય અતીતે કતપુબ્બં પુચ્છતિ. સાપીતિ પિસદ્દો વુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

વોહારિકા દણ્ડેન્તીતિ સમ્બન્ધો. દણ્ડેન્તીતિ વધદણ્ડેન ચ ધનદણ્ડેન ચ આણં કરોન્તિ.

યો ચાયન્તિ યો ચ અયં. ભિક્ખુનીનં યો અયં નયો વુત્તો, એસેવ નયો ભિક્ખૂનમ્પિ નયોતિ યોજના. ‘‘એસેવ નયો’’તિ વુત્તવચનમેવ વિત્થારેન્તો આહ ‘‘ભિક્ખુનોપિ હી’’તિઆદિ. ‘‘તથા’’તિઇમિના ‘‘ઓદિસ્સા’’તિપદં અતિદિસતિ. તે ચાતિ તે ચ વોહારિકા. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વાતિ. પઠમં.

૨. દુતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૬૮૨. દુતિયે વરિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બન્તિ વરં, તમેવ ભણ્ડન્તિ વરભણ્ડન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મહગ્ઘભણ્ડ’’ન્તિ. ‘‘મુત્તા’’તિઆદિના તસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ.

૬૮૩. આપુબ્બો લોકસદ્દો અભિમુખં લોકનત્થો હોતિ, ઉપુબ્બો ઉદ્ધં લોકનત્થો, ઓપુબ્બો અધો લોકનત્થો, વિપુબ્બો ઇતો ચિતો ચ વીતિહરણલોકનત્થો, અપપુબ્બો આપુચ્છનત્થો. ઇધ પન અપપુબ્બત્તા આપુચ્છનત્થોતિ આહ ‘‘અનાપુચ્છિત્વા’’તિ. મલ્લગણ ભટિપુત્ત ગણાદિકન્તિઆદીસુ મલ્લગણો નામ નારાયનભત્તિકો ગણો. ભટિપુત્તગણો નામ કુમારભત્તિકો ગણો. આદિસદ્દેન અઞ્ઞમ્પિ ગામનિગમે અનુસાસિતું સમત્થં ગણં સઙ્ગણ્હાતિ. અથ વા મલ્લગણોતિ મલ્લરાજૂનં ગણો. તે હિ ગણં કત્વા કુસિનારાયં રજ્જં અનુસાસન્તિ, તે સન્ધાય વુત્તં ‘‘મલ્લગણો’’તિ. ભટિપુત્તગણોતિ લિચ્છવિગણો પરિયાયન્તરેન વુત્તો. લિચ્છવિરાજૂનઞ્હિ પુબ્બરાજાનો ભટિનામકસ્સ જટિલસ્સ પુત્તા હોન્તિ, તેસં વંસે પવત્તા એતરહિ લિચ્છવિરાજાનોપિ ભટિપુત્તાતિ વુચ્ચન્તિ. જટિલો પન બારાણસિરઞ્ઞો પુત્તે નદિસોતેન વુય્હમાને નદિતો ઉદ્ધરિત્વા અત્તનો અસ્સમે પુત્તં કત્વા ભરણત્તા પોસનત્તા ભટીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ પુત્તત્તા લિચ્છવિગણો ભટિપુત્તોતિ વુચ્ચતિ. તેપિ ગણં કત્વા વેસાલિયં રજ્જં અનુસાસન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ભટિપુત્તગણો’’તિ. ધમ્મગણો નામ સાસનધમ્મભત્તિકો ગણો. ગન્ધિકસેણીતિ ગન્ધકારાનં સમજાતિકાનં સિપ્પિકાનં ગણો. દુસ્સિકસેણીતિ દુસ્સકારાનં સમજાતિકાનં પેસકારાનં ગણો. આદિસદ્દેન તચ્છકસેણિરજકસેણિઆદયો સઙ્ગય્હન્તિ. યત્થ યત્થાતિ યસ્મિં યસ્મિં ઠાને. હીતિ સચ્ચં. તે એવાતિ ગણાદયો એવ. પુન તેતિ ગણાદયો. ઇદન્તિ ‘‘ગણં વા’’તિઆદિવચનં. એત્થાતિ રાજાદીસુ. સઙ્ઘાપુચ્છનમેવ પધાનકારણન્તિ આહ ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો આપુચ્છિતબ્બોવા’’તિ. કપ્પગતિકન્તિ કપ્પં ગચ્છતીતિ કપ્પગતા, સા એવ કપ્પગતિકા, તં.

કેનચિ કરણીયેન ખણ્ડસીમં અગન્ત્વા કેનચિ કરણીયેન ભિક્ખુનીસુ પક્કન્તાસૂતિ યોજના. નિસ્સિતકપરિસાયાતિ અન્તેવાસિકપરિસાય. વુટ્ઠાપેન્તિયાતિ ઉપસમ્પાદેન્તિયાતિ. દુતિયં.

૩. તતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૬૯૨. તતિયે દુતિયેન પાદેન અતિક્કન્તમત્તેતિ સમ્બન્ધો. પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં નામ ઘરૂપચારતો પઠમલેડ્ડુપાતો. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિ ચેત્થા’’તિઆદિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. ઉપચારે વાતિ અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાને વા. તતોતિ ગામન્તરતો, ખણ્ડપાકારેન વા વતિછિદ્દેન વા પવિસિતુન્તિ સમ્બન્ધો.

સમ્બદ્ધા વતિ એતેસન્તિ સમ્બદ્ધવતિકા, દ્વે ગામા. વિહારન્તિ ભિક્ખુનિવિહારં. તતો પન ગામતોતિ તતો ઇતરગામતો પન, નિક્ખન્તાય ભિક્ખુનિયા ઠાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ઉસ્સારણા વાતિ મનુસ્સાનં ઉસ્સારણા વા.

જનાતિ ગામભોજકા જના. એકં ગામન્તિ યંકિઞ્ચિ ઇચ્છિતં એકં ગામં. તતોતિ ગામતો. ‘‘કસ્મા’’તિ ઇમાય પુચ્છાય ‘‘વિહરતો એકં ગામં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વચનસ્સ કારણં પુચ્છતિ. ‘‘વિહારસ્સ ચતુગામસાધારણત્તા’’તિઇમિના વિસજ્જનેન તં પુચ્છં વિસજ્જેતિ.

યત્થાતિ યસ્સં નદિયં. ઉત્તરન્તિયા એકદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ અન્તરવાસકો તેમિયતિ, સા નદી નામાતિ યોજના. યથા નિવસિયમાનાય તિમણ્ડલપટિચ્છાદનં હોતિ, એવં નિવત્થાયાતિ યોજના. ભિક્ખુનિયા ઉત્તરન્તિયા અન્તરવાસકોતિ સમ્બન્ધો. યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કિસ્મિંચિ ઠાને. ‘‘સેતુના ગચ્છતિ, અનાપત્તી’’તિઇમિના પદસા ઉત્તરન્તિયા એવ આપત્તીતિ દસ્સેતિ. ઉત્તરણકાલેતિ નદિતો ઉત્તરણકાલે. આકાસગમનન્તિ ઇદ્ધિયા ગમનં. આદિસદ્દેન હત્થિપિટ્ઠિઆદયો સઙ્ગણ્હાતિ. અક્કમન્તિયાતિ અતિક્કમન્તિયા. એત્થાતિ દ્વીસુ તીસુ ભિક્ખુનીસુ. ઓરિમતીરમેવાતિ અપારતીરમેવ. તમેવ તીરન્તિ ઓરિમતીરમેવ. પચ્ચુત્તરતીતિ પટિનિવત્તિત્વા ઉત્તરતિ.

કુરુમાના ભિક્ખુની કરોતીતિ યોજના. અસ્સાતિ ભિક્ખુનિયા અજાનન્તિયા એવ ચાતિ સમ્બન્ધો, અનાદરે ચેતં સામિવચનં. અથ પનાતિ અથસદ્દો યદિપરિયાયો, કિરિયાપદેન યોજેતબ્બો. અથ અચ્છતિ, અથ ન ઓતરતીતિ અત્થો. અચ્છતીતિ વસતિ. હીતિ સચ્ચં. ઇધાતિ ‘‘એકા વા રત્તિં વિપ્પવસેય્યા’’તિપદે.

એવં વુત્તલક્ખણમેવાતિ એવં અભિધમ્મપરિયાયેન વુત્તલક્ખણમેવ. તં પનેતન્તિ તં પન અરઞ્ઞં. તેનેવાતિ આપન્નહેતુના એવ. અટ્ઠકથાયન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં. ભિક્ખુનીસુ પવિસન્તીસૂતિ સમ્બન્ધો, નિદ્ધારણત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. એત્થાતિ દસ્સનૂપચારસવનૂપચારેસુ. યત્થ ઓકાસે ઠિતં દુતિયિકા પસ્સતિ, સો ઓકાસો દસ્સનૂપચારો નામાતિ યોજના. સાણિપાકારન્તરિકાપીતિ સાણિપાકારેન બ્યવહિકાપિ. યત્થ ઓકાસે ઠિતા…પે… સદ્દં સુણાતિ, સો ઓકાસો સવનૂપચારો નામાતિ યોજના. મગ્ગમૂળ્હસદ્દેનાતિ મગ્ગે મૂળ્હાનં સદ્દેન. ધમ્મસ્સવનારોચનસદ્દેનાતિ ધમ્મસ્સવનત્થાય આરોચનાનં સદ્દેન. મગ્ગમૂળ્હસદ્દેન સદ્દાયન્તિયા સદ્દં સુણાતિ વિય ચ ધમ્મસ્સવનારોચનસદ્દેન સદ્દાયન્તિયા સદ્દં સુણાતિ વિય ચ ‘‘અય્યે’’તિ સદ્દાયન્તિયા સદ્દં સુણાતીતિ યોજના. સદ્દાયન્તિયાતિ સદ્દં કરોન્તિયા. નામધાતુ હેસા. એવરૂપેતિ ‘‘મગ્ગમૂળ્હસદ્દેન વિયા’’તિઆદિના વુત્તે એવરૂપે.

તિત્થાયતનં સઙ્કન્તા વાતિ તિત્થીનં વાસટ્ઠાનં સઙ્કન્તા વા. ઇમિના ‘‘પક્ખસઙ્કન્તા’’તિ એત્થ પક્ખસદ્દસ્સ પટિપક્ખવાચકત્તા તેન સાસનપટિપક્ખા તિત્થિયા એવ ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતિ. તિત્થિયા હિ સાસનસ્સ પટિપક્ખા હોન્તીતિ. તતિયં.

૪. ચતુત્થસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૬૯૪. ચતુત્થે પાદસ્સ ઠપનકં પીઠં પાદપીઠં. પાદસ્સ ઠપનકા કથલિકા પાદકથલિકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાદપીઠં નામા’’તિઆદિ. અનઞ્ઞાયાતિ એત્થ યકારો ત્વાપચ્ચયસ્સ કારિયોતિ આહ ‘‘અજાનિત્વા’’તિ. નેત્થારવત્તેતિ ઉક્ખેપનીયકમ્મતો નિત્થરણકારણે વત્તે. ‘‘વત્તમાન’’ન્તિઇમિના ‘‘વત્તન્તિ’’ન્તિ એત્થ અન્તપચ્ચયં નયેન દસ્સેતીતિ. ચતુત્થં.

૫. પઞ્ચમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૭૦૧. પઞ્ચમે ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિ એત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ‘‘એકતો’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ભિક્ખુનિયા એવ ગહેતબ્બભાવઞ્ચ તોપચ્ચયસ્સ છટ્ઠુત્થે પવત્તભાવઞ્ચ અવસ્સુભપદે ભાવત્થઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનિયા અવસ્સુતભાવો દટ્ઠબ્બો’’તિ. એતન્તિ ‘‘ભિક્ખુનિયા અવસ્સુતભાવો’’તિ વચનં. તન્તિ અવચનં. પાળિયાતિ ઇમાય સિક્ખાપદપાળિયાતિ. પઞ્ચમં.

૬. છટ્ઠસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૭૦૫. છટ્ઠે યતો ત્વન્તિ એત્થ કારણત્થે તોપચ્ચયોતિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિ. કસ્સા હોન્તીતિ ઉય્યોજિકાઉય્યોજિતાસુ કસ્સા ભિક્ખુનિયા હોન્તીતિ યોજના. ન દેતીતિ ઉય્યોજિકા ઉય્યોજિતાય ન દેતિ. ન પટિગ્ગણ્હાતીતિ ઉય્યોજિતા ઉય્યોજિકાય હત્થતો ન પટિગ્ગણ્હાતિ. પટિગ્ગહો તેન ન વિજ્જતીતિ તેનેવ કારણેન ઉય્યોજિકાય હત્થતો ઉય્યોજિતાય પટિગ્ગહો ન વિજ્જતિ. આપજ્જતિ ગરુકં, ન લહુકન્તિ એવં સન્તેપિ ઉય્યોજિકા ગરુકમેવ સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં આપજ્જતિ, ન લહુકં. તઞ્ચાતિ તં આપજ્જનઞ્ચ. પરિભોગપચ્ચયાતિ ઉય્યોજિકાય પરિભોગસઙ્ખાતા કારણાતિ અયં ગાથાયત્થો.

ઇતરિસ્સા પનાતિ ઉય્યોજિતાય પન ભિક્ખુનિયા. પઠમસિક્ખાપદેતિ પઞ્ચમસિક્ખાપદે. પઞ્ચમસિક્ખાપદઞ્હિ ઇમિના સિક્ખાપદેન યુગળભાવેન સદિસત્તા ઇમં ઉપાદાય પઠમન્તિ વુત્તન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સત્તમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૭૦૯. સત્તમે યાવતતિયકપદત્થોતિ ‘‘યાવતતિયક’’ન્તિ ઉચ્ચારિતસ્સ પદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધોતિ. સત્તમં.

૮. અટ્ઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૭૧૫. અટ્ઠમે કિસ્મિંચિદેવ અધિકરણેતિ નિદ્ધારણીયસ્સ નિદ્ધારણસમુદાયેન અવિનાભાવતો આહ ‘‘ચતુન્ન’’ન્તિ. કસ્મા પન નિદ્ધારણસમુદાયનિદ્ધારણીયભાવેન વુત્તં, નનુ પદભાજને ચત્તારિપિ અધિકરણાનિ વુત્તાનીતિ આહ ‘‘પદભાજને પના’’તિઆદીતિ. અટ્ઠમં.

૯. નવમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૭૨૩. નવમે સંસટ્ઠસદ્દો મિસ્સપરિયાયોતિ આહ ‘‘મિસ્સીભૂતા’’તિ. ‘‘અનનુલોમેના’’તિઇમિના ‘‘અનનુલોમિકેના’’તિ એત્થ ઇકસદ્દો સ્વત્થોતિ દસ્સેતિ. કોટ્ટનઞ્ચ પચનઞ્ચ ગન્ધપિસનઞ્ચ માલાગન્થનઞ્ચ. આદિસદ્દેન અઞ્ઞેપિ અનનુલોમિકે કાયિકે સઙ્ગણ્હાતિ. સાસનાહરણઞ્ચ પટિસાસનહરણઞ્ચ સઞ્ચરિત્તઞ્ચ. આદિસદ્દેન અઞ્ઞેપિ અનનુલોમિકે વાચસિકે સઙ્ગણ્હાતિ. એતાસન્તિ ભિક્ખુનીનં. સિલોકોતિ યસોતિ. નવમં.

૧૦. દસમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદં

૭૨૭. દસમે એવાચારાતિ એત્થ નિગ્ગહિતલોપવસેન સન્ધીતિ આહ ‘‘એવંઆચારા’’તિ. ‘‘યાદિસો’’તિઆદિના એવંસદ્દસ્સ નિદસ્સનાદીસુ (અભિધાનપ્પદીપિકાયં ૧૧૮૬ ગાથાયં) એકાદસસુ અત્થેસુ ઉપમત્થં દસ્સેતિ. સબ્બત્થાતિ ‘‘એવંસદ્દા એવંસિલોકા’’તિ સબ્બેસુ પદેસુ. ઉઞ્ઞાયાતિ એત્થ ઓકારવિપરીતો ઉકારોતિ આહ ‘‘અવઞ્ઞાયા’’તિ. ‘‘નીચં કત્વા જાનનાયા’’તિ ઇમિના અવસદ્દો નીચત્થો, ઞાધાતુ અવબોધનત્થોતિ દસ્સેતિ. ‘‘પરિભવઞ્ઞાયા’’તિ વત્તબ્બે ઉત્તરપદલોપવસેન ‘‘પરિભવેના’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પરિભવિત્વા જાનનેના’’તિ. અક્ખન્તિયાતિ એત્થ સહનખન્તિયેવાધિપ્પેતા, નેવ અનુલોમખન્તિ, ન દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસહનતાયા’’તિ. વેભસ્સિયાતિ એત્થ વિસેસેન ભાસેતિ ઓભાસેતીતિ વિભાસો આનુભાવો, વિભાસો ઇમસ્સ સઙ્ઘસ્સ અત્થીતિ વિભસ્સો સઙ્ઘો, બહ્વત્થે ચ અતિસયત્થે ચ સપચ્ચયો હોતિ. કસ્મા? મન્તુપચ્ચયત્થત્તા ‘‘લોમસો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૪.૫૭) વિય, બહુઆનુભાવો અતિસયઆનુભાવો સઙ્ઘોતિ વુત્તં હોતિ, સંયોગપરત્તા આકારસ્સ રસ્સો. વિભસ્સસ્સ ભાવો વેભસ્સિયં, બહુઆનુભાવો અતિસયઆનુભાવોયેવ. ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘બલવભસ્સભાવેના’’તિ. તત્થ બલવઇતિ પદેન મન્તુઅત્થે પવત્તસ્સ સપ્પચ્ચયસ્સ બહ્વત્થઞ્ચ અતિસયત્થઞ્ચ દસ્સેતિ, ભાવઇતિ પદેન ણિયપચ્ચયસ્સ ભાવત્થં, એનઇતિ પદેન નિસ્સક્કવચનસ્સ કરણત્થે પવત્તભાવં દસ્સેતિ. તમેવત્થમાવિકરોન્તો આહ ‘‘અત્તનો બલવપ્પકાસનેના’’તિ. તત્થ અત્તનોતિ અત્તસઙ્ખાતસ્સ સઙ્ઘસ્સ. બલવપ્પકાસનેનાતિ બહુઆનુભાવપ્પકાસનેન, અતિસયઆનુભાવપ્પકાસનેન વા. બલવપ્પકાસનં નામ અત્થતો પરેસં સમુત્રાસનમેવાતિ આહ ‘‘સમુત્રાસનેનાતિ અત્થો’’તિ. દુબ્બલભાવેનાતિ એત્થ ભાવઇતિપદેન ણ્યપચ્ચયસ્સ ભાવત્થં, એનઇતિપદેન નિસ્સક્કવચનસ્સ કરણત્થં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉઞ્ઞાયા’’તિઆદીસુ સબ્બેસુ પદેસુ. ચસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘એવં સમુચ્ચયત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. વિવિચ્ચથાતિ એત્થ વીત્યૂપસગ્ગો વિનાસદ્દત્થો, વિચધાતુ સત્તત્થોતિ આહ ‘‘વિના હોથા’’તિ. દસમં.

અનન્તરા પક્ખિપિત્વાતિ સમ્બન્ધો. મહાવિભઙ્ગતો આહરિતાનિ ઇમાનિ તીણિ સિક્ખાપદાનીતિ યોજના. નવ પઠમાપત્તિકા વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સબ્બેપિ ધમ્માતિ યોજના. એત્થાતિ ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો’’તિઆદિપાઠે. તં પનાતિ પક્ખમાનત્તં પનાતિ.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે

સત્તરસકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

૩. નિસ્સગ્ગિયકણ્ડં

૧. પઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

તિંસ નિસ્સગ્ગિયા યે ધમ્મા ભિક્ખુનીનં ભગવતા પકાસિતા, તેસં ધમ્માનં દાનિ ઇમસ્મિં કાલે અયં સંવણ્ણનાક્કમો ભવતીતિ યોજના.

૭૩૩. પઠમે આમત્તિકાપણન્તિ એત્થ આમત્તસદ્દો ભાજનપરિયાયોતિ આહ ‘‘ભાજનાની’’તિ. ભાજનાનિ હિ અમન્તિ પરિભુઞ્જિતબ્બભાવં ગચ્છન્તીતિ ‘‘અમત્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. અમત્તાનિ વિક્કિણન્તીતિ ‘‘આમત્તિકા’’તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તાની’’તિઆદિ. તેસન્તિ આમત્તિકાનં. તં વાતિ આમત્તિકાપણં વા.

૭૩૪. ‘‘સન્નિધિ’’ન્તિ ઇમિના સંનિપુબ્બો ચિસદ્દો ઉચિનનત્થોતિ દસ્સેતિ. હિસદ્દો વિસેસજોતકો. તત્થાતિ મહાવિભઙ્ગે. ઇધાતિ ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે.

ઇદમ્પીતિ ઇદં સિક્ખાપદમ્પિ. પિસદ્દો મહાવિભઙ્ગસિક્ખાપદં અપેક્ખતીતિ. પઠમં.

૨. દુતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૩૮. દુતિયે અહતચોળાનમ્પિ સેદમલાદિકિલિન્ને વિરૂપત્તા ‘‘જિણ્ણચોળા’’તિ વુત્તં. ‘‘અપિ અય્યાહી’’તિઇમિના ‘‘અપ અય્યાહી’’તિપદવિભાગં નિવત્તેતિ.

૭૪૦. સબ્બમ્પિ એતં ચીવરન્તિ યોજના. એવં પટિલદ્ધન્તિ એવં નિસ્સજ્જિત્વા લદ્ધં. યથાદાનેયેવાતિ યથા દાયકેહિ દિન્નં, તસ્મિં દાનેયેવ ઉપનેતબ્બં, અકાલચીવરેયેવ પક્ખિપિતબ્બન્તિ અત્થોતિ. દુતિયં.

૩. તતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૪૩. તતિયે હન્દસદ્દો વવસ્સગ્ગત્થે નિપાતોતિ આહ ‘‘હન્દાતિ ગણ્હા’’તિ. બહૂનિ નિસ્સગ્ગિયાનીતિ સમ્બન્ધો. સંહરિત્વાતિ વિસું વિસું સઙ્ઘરિત્વાતિ. તતિયં.

૪. ચતુત્થનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૪૮. ચતુત્થે કિણાતિ અનેનાતિ કયન્તિ વચનત્થેન મૂલં કયં નામાતિ આહ ‘‘મૂલેના’’તિ. સાતિ થુલ્લનન્દા, આહ કિરાતિ સમ્બન્ધો. ઞાધાતુયા અવબોધનત્થતો અઞ્ઞમ્પિ ઞાધાતુયા યાચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યાચિત્વા વા’’તિ.

૭૫૨. યન્તિ સબ્બિતેલાદિ. તઞ્ઞેવાતિ સબ્બિતેલાદિમેવ. યમકન્તિ સબ્બિં સહ તેલેન યુગળં કત્વા. વેજ્જેનાતિ ભિસક્કેન. સો હિ આયુબ્બેદસઙ્ખાતં વિજ્જં જાનાતીતિ વેજ્જોતિ ચ રોગઞ્ચ તસ્સ નિદાનઞ્ચ ભેસજ્જઞ્ચ વિદતિ જાનાતીતિપિ વેજ્જોતિ ચ વુચ્ચતિ. તતોતિ વેજ્જેન વુત્તકારણા. કહાપણસ્સાતિ કહાપણેન, આભતન્તિ સમ્બન્ધોતિ. ચતુત્થં.

૫. પઞ્ચમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૫૩. પઞ્ચમે સાતિ સિક્ખમાના. અયન્તિ સિક્ખમાના. અદ્ધાતિ એકંસેન. ‘‘ચેતાપેત્વા’’તિ એત્થ ચિતિસદ્દો જાનનત્થોતિ આહ ‘‘જાનાપેત્વા’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. છટ્ઠનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૫૮. છટ્ઠે છન્દં ઉપ્પાદેત્વા ગહિતં છન્દકન્તિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘છન્દક’’ન્તિઆદિ. ધમ્મકિચ્ચન્તિ પુઞ્ઞકરણીયં. ધમ્મસદ્દો હેત્થ પુઞ્ઞવાચકો. યન્તિ વત્થું. પરેસન્તિ અત્તના અઞ્ઞેસં. ‘‘એત’’ન્તિ ‘‘છન્દક’’ન્તિ એતં નામં. ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાય દિન્નેના’’તિઇમિના અઞ્ઞસ્સ અત્થો અઞ્ઞદત્થો, દકારો પદસન્ધિકરો, તદત્થાય દિન્નો અઞ્ઞદત્થિકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા દિન્નેના’’તિઇમિના અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા દિન્નં અઞ્ઞુદ્દિસિકન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તેના’’તિ ઇમિના સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તો સઙ્ઘિકોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ.

૭૬૨. યદત્થાયાતિ યેસં ચીવરાદીનં અત્થાય. યસદ્દેન સમાસભાવતો પુબ્બે નિગ્ગહિતાગમો હોતિ. તન્તિ ચીવરાદિકં. તુમ્હેહીતિ દાયકે સન્ધાય વુત્તં. ઉપદ્દવેસૂતિ દુબ્ભિક્ખાદિઉપસગ્ગેસુ. યં વા તં વાતિ ચીવરં વા અઞ્ઞે વા પિણ્ડપાતાદિકેતિ યં વા તં વાતિ. છટ્ઠં.

૭. સત્તમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૬૪. સત્તમે સઞ્ઞાચિકેનાતિ એત્થ સંસદ્દસ્સ સયમત્થે પવત્તિભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સયં યાચિતકેના’’તિ. એતદેવાતિ ‘‘સઞ્ઞાચિકેના’’તિ પદમેવ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદેતિ. સત્તમં.

૮. અટ્ઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૬૯. અટ્ઠમે ગણસ્સાતિ ભિક્ખુનિગણસ્સ. ઇમિના ‘‘મહાજનિકેના’’તિ એત્થ ભિક્ખુનિગણોવ મહાજનોતિ અધિપ્પેતોતિ દીપેતીતિ. અટ્ઠમં.

૯. નવમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૭૪. નવમે ઇતોતિ ઇમસ્મા અટ્ઠમસિક્ખાપદતો. અધિકતરન્તિ અતિરેકતરન્તિ. નવમં.

૧૦. દસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૭૮. દસમે ‘‘વિનસ્સતી’’તિઇમિના ‘‘ઉન્દ્રિયતી’’તિ એત્થ ઉદિધાતુયા નસ્સનત્થં દસ્સેતિ ધાતૂનમનેકત્થત્તા. પરિપતતીતિ પરિગલિત્વા પતતિ. ઇમિના નસ્સનાકારં દસ્સેતિ. એત્તકમેવાતિ એતં પરિમાણં દ્વિપદમેવાતિ. દસમં.

૧૧. એકાદસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૮૪. એકાદસમે ગરુપાવુરણં નામ સીતકાલે પાવુરણવત્થન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સીતકાલે પાવુરણ’’ન્તિ. સીતકાલે હિ મનુસ્સા થૂલપાવુરણં પારુપન્તિ. ‘‘ચતુક્કંસપરમ’’ન્તિ એત્થ કંસસદ્દો ભુઞ્જનપત્તે ચ સુવણ્ણાદિલોહવિસેસે ચ ચતુકહાપણે ચાતિ તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ, ઇધ પન ચતુકહાપણે વત્તતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કંસો નામ ચતુક્કહાપણિકો હોતી’’તિ. ચતુક્કંસસઙ્ખાતં પરમં ઇમસ્સાતિ ચતુક્કંસપરમં, સોળસકહાપણગ્ઘનકં પાવુરણન્તિ અત્થોતિ. એકાદસમં.

૧૨. દ્વાદસમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદં

૭૮૯. દ્વાદસમે લહુપાવુરણં નામ ઉણ્હકાલે પાવુરણવત્થન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉણ્હકાલે પાવુરણ’’ન્તિ. ઉણ્હકાલે હિ મનુસ્સા સુખુમપાવુરણં પારુપન્તીતિ. દ્વાદસમં.

નિસ્સગ્ગિયાનં તિંસભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘મહાવિભઙ્ગે’’તિઆદિ. ચીવરવગ્ગતો અપનેત્વાતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞદત્થિકાનીતિ અઞ્ઞદત્થિકપદેન વુત્તાનિ સિક્ખાપદાનિ. ઇતીતિ એવં. એકતોપઞ્ઞત્તાનીતિ એકસ્સેવ પઞ્ઞત્તાનિ, ઉભતોપઞ્ઞત્તાનીતિ ઉભયેસં પઞ્ઞત્તાનિ. એત્થાતિ ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો’’તિઆદિવચનેતિ.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે

તિંસકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.

૪. પાચિત્તિયકણ્ડં

૧. લસુણવગ્ગો

૧. પઠમસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

તિંસકાનન્તરં તિંસકાનં અનન્તરે કાલે છસટ્ઠિસતસઙ્ગહા છઉત્તરસટ્ઠિઅધિકસતેહિ સિક્ખાપદેહિ સઙ્ગહિતા યે ધમ્મા સઙ્ગીતિકારેહિ સઙ્ગીતા, દાનિ ઇમસ્મિં કાલે તેસમ્પિ ધમ્માનં અયં વણ્ણના હોતીતિ યોજના.

૭૯૩. તત્થાતિ તેસુ છસટ્ઠિસતસઙ્ગહેસુ સિક્ખાપદેસુ, પઠમસિક્ખાપદેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દ્વે તયો’’તિ એત્થ વાસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘દ્વે વા તયો વા’’તિ. ફોટલકેતિ કન્દે, મિઞ્જે વા. એતન્તિ ‘‘ગણ્ડિકે’’તિ એતં નામં. ‘‘પમાણ’’ન્તિઇમિના મત્તસદ્દો પમાણત્થોવ, ન અપ્પત્થો, નાપિ અવધારણત્થોતિ દસ્સેતિ. લસુણન્તિ સેતવણ્ણમૂલં મહાકન્દં. મહાકન્દો હિ બ્યઞ્જનસમ્પાકાદીસુ આમગન્ધાનં અભિભવનત્તા લસીયતિ કન્તીયતીતિ લસુણન્તિ વુચ્ચતિ.

સુવણ્ણહંસયોનિન્તિ સુવણ્ણમયેન પત્તેન યુત્તં હંસયોનિં. જાતિસ્સરોતિ જાતિં ભવં સરતિ જાનાતીતિ જાતિસ્સરો. અથાતિ જાતિસ્સરસ્સ નિપ્ફન્નત્તા. નિપ્ફન્નત્થો હિ અથસદ્દો. પુબ્બસિનેહેનાતિ પુબ્બે મનુસ્સભવે ભાવિતેન સિનેહેન. તાસન્તિ પજાપતિયા ચ તિસ્સન્નં ધીતરાનઞ્ચ. તં પનાતિ પત્તં પન.

૭૯૫. મગધેસૂતિ મગધરટ્ઠે ઠિતેસુ જનપદેસુ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ઇધાતિ ‘‘લસુણં ખાદેય્યા’’તિપદે. તમ્પીતિ માગધકમ્પિ. ગણ્ડિકલસુણમેવાતિ ગણ્ડો ફોટો એતસ્સત્થીતિ ગણ્ડિકં. ગણ્ડસદ્દો હિ ફોટપરિયાયો, બહુત્થે ઇકપચ્ચયો. બહુગણ્ડિકલસુણન્તિ હિ વુત્તં હોતિ. ગણ્ડસદ્દો હિ ફોટે ચ કપોલે ચાતિ દ્વીસુ અત્થેસુ વત્તતિ, ઇધ પન ફોટે વત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. પોત્થકેસુ પન ઓટ્ઠજેન ચતુત્થક્ખરેન પાઠો અત્થિ, સો વીમંસિત્વા ગહેતબ્બો. બહૂસુ હિ પુબ્બપોત્થકેસુ કણ્ઠજો તતિયક્ખરો ચ ઓટ્ઠજો ચતુત્થક્ખરો ચાતિ દ્વે અક્ખરા અઞ્ઞમઞ્ઞં પરિવત્તિત્વા તિટ્ઠન્તિ. ન એકદ્વિતિમિઞ્જકન્તિ એકમિઞ્જો પલણ્ડુકો ન હોતિ, દ્વિમિઞ્જો ભઞ્જનકો ન હોતિ, તિમિઞ્જો હરિતકો ન હોતીતિ અત્થો. કુરુન્દિયં પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. સઙ્ખાદિત્વાતિ દન્તેહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કત્વા.

૭૯૭. પલણ્ડુકોતિ સુકન્દકો એકો લસુણવિસેસો. ભઞ્જનકાદીનિ લોકસઙ્કેતોપદેસતો દટ્ઠબ્બાનિ. હીતિ સચ્ચં. તસ્સાતિ ચાપલસુણસ્સ. સભાવેનેવાતિ સૂપસમ્પાકાદિં વિના અત્તનો સભાવતો એવ. તન્તિ માગધકં, પક્ખિપિતુન્તિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. યત્થ કત્થચીતિ યેસુ કેસુચીતિ. પઠમં.

૨. દુતિયસિક્ખાપદં

૭૯૯. દુતિયે સંદસ્સનં બાધતિ નિસેધેતિ અસ્મિં ઠાનેતિ સમ્બાધન્તિ વચનત્થેન પટિચ્છન્નોકાસો સમ્બાધો નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિચ્છન્નોકાસે’’તિ. ઉભો ઉપકચ્છકાતિ દ્વે બાહુમૂલા. તે હિ ઉપરિ યંકિઞ્ચિ વત્થું કચતિ બન્ધતિ એત્થાતિ ઉપકચ્છકાતિ વુચ્ચન્તિ. મુત્તકરણન્તિ પસ્સાવમગ્ગો. સો હિ મુત્તં કરોતિ અનેનાતિ મુત્તકરણન્તિ વુચ્ચતિ. લોમો કત્તીયતિ છિન્દીયતિ ઇમાયાતિ કત્તરિ, તાય વા, સુટ્ઠુ દળ્હં લોમં ડંસતીતિ સણ્ડાસો, સોયેવ સણ્ડાસકો, તેન વા, ખુરતિ લોમં છિન્દતીતિ ખુરો, તેન વા સંહરાપેન્તિયાતિ સમ્બન્ધો. સંહરાપેન્તિયાતિ અપનેન્તિયાતિ. દુતિયં.

૩. તતિયસિક્ખાપદં

૮૦૩. તતિયે મુત્તકરણતલઘાતનેતિ મુત્તકરણસ્સ તલં હનનં પહરણં મુત્તકરણતલઘાતનં, તસ્મિં મુત્તકરણતલઘાતને નિમિત્તભૂતે. તાવ મહન્તન્તિ અતિવિય મહન્તં. કેસરેનાપીતિ કિઞ્જક્ખેનાપિ. સો હિ કે જલે સરતિ પવત્તતીતિ કેસરોતિ વુચ્ચતિ.

૮૦૫. ગણ્ડં વાતિ પીળકં વા. વણં વાતિ અરું વાતિ. તતિયં.

૪. ચતુત્થસિક્ખાપદં

૮૦૬. ચતુત્થે રઞ્ઞો ઓરોધા રાજોરોધા, પુરાણે રાજોરોધા પુરાણરાજોરોધાતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરાણે’’તિઆદિ. ‘‘ગિહિભાવે’’તિ ઇમિના પુરાણેતિ એત્થ ણપચ્ચયસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ. ચિરાચિરન્તિ નિપાતપટિરૂપકં. તેન વુત્તં ‘‘ચિરેન ચિરેના’’તિ. ‘‘સક્કોથા’’તિ ઇમિના કથં તુમ્હે રાગચિત્તં પટિહનિત્વા અત્તાનં ધારેથ ધારેતું સક્કોથાતિ અત્થં દસ્સેતિ. અનારોચિતેપીતિ ભૂતતો અનારોચિતેપિ.

૮૦૭. જતુનાતિ લાખાય. પટ્ઠદણ્ડકેતિ પટુભાવેન ઠાતિ પવત્તતીતિ પટ્ઠો, સોયેવ દણ્ડો પટ્ઠદણ્ડો, તસ્સ પવેસનં પટ્ઠદણ્ડકં, તસ્મિં નિમિત્તભૂતે. એતન્તિ ‘‘જતુમટ્ઠકે’’તિ એતં વચનન્તિ. ચતુત્થં.

૫. પઞ્ચમસિક્ખાપદં

૮૧૦. પઞ્ચમે ‘‘અતિગમ્ભીર’’ન્તિપદં કિરિયાવિસેસનન્તિ આહ ‘‘અતિઅન્તો પવેસેત્વા’’તિ. ‘‘ઉદકેન ધોવનં કુરુમાના’’તિ ઇમિના ‘‘ઉદકસુદ્ધિક’’ન્તિપદસ્સ ઉદકેન સુદ્ધિયા કરણન્તિ અત્થં દસ્સેતિ.

૮૧૨. દ્વઙ્ગુલપબ્બપરમન્તિ એત્થ દ્વે અઙ્ગુલાનિ ચ દ્વે પબ્બાનિ ચ દ્વઙ્ગુલપબ્બં, ઉત્તરપદે પુબ્બપદલોપો. દ્વઙ્ગુલપબ્બં પરમં પમાણં એતસ્સ ઉદકસુદ્ધિકસ્સાતિ દ્વઙ્ગુલપબ્બપરમં. વિત્થારતો દ્વઙ્ગુલપરમં, ગમ્ભીરતો દ્વિપબ્બપરમન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વિત્થારતો’’તિઆદિ. અઙ્ગુલં પવેસેન્તિયાતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. ‘‘ચતુન્નં વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, તિણ્ણમ્પિ પબ્બં ન વટ્ટતિ, ચતુન્નં પન પગેવાતિ અત્થોતિ. પઞ્ચમં.

૬. છટ્ઠસિક્ખાપદં

૮૧૫. છટ્ઠે ભત્તસ્સ વિસ્સજ્જનં ભત્તવિસ્સગ્ગોતિ વુત્તે ભત્તકિચ્ચન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભત્તકિચ્ચ’’ન્તિ. પાનીયસદ્દેન પાનીયથાલકં ગહેતબ્બં, વિધૂપનસદ્દેન બીજની ગહેતબ્બા, ઉપસદ્દો સમીપત્થોતિ સબ્બં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકેન હત્થેના’’તિઆદિ. ‘‘અચ્ચાવદતી’’તિપદસ્સ અતિક્કમિત્વા વદનાકારં દસ્સેતિ ‘‘પુબ્બેપી’’તિઆદિના.

૮૧૭. ‘‘સુદ્ધઉદકં વા હોતૂ’’તિઆદિના ‘‘પાનીયેના’’તિ વચનં ઉપલક્ખણં નામાતિ દસ્સેતિ. દધિમત્થૂતિ દધિમણ્ડં દધિનો સારો, દધિમ્હિ પસન્નોદકન્તિ વુત્તં હોતિ. રસોતિ મચ્છરસો મંસરસો. ‘‘અન્તમસો ચીવરકણ્ણોપી’’તિ ઇમિના ‘‘વિધૂપનેના’’તિ વચનં નિદસ્સનં નામાતિ દસ્સેતિ.

૮૧૯. દેતીતિ સયં દેતિ. દાપેતીતિ અઞ્ઞેન દાપેતિ. ઉભયમ્પીતિ પાનીયવિધૂપનદ્વયમ્પીતિ. છટ્ઠં.

૭. સત્તમસિક્ખાપદં

૮૨૨. સત્તમે ‘‘પયોગદુક્કટં નામા’’તિ ઇમિના હેટ્ઠા વુત્તેસુ અટ્ઠસુ દુક્કટેસુ પુબ્બપયોગદુક્કટં દસ્સેતિ. ન કેવલં પુબ્બપયોગદુક્કટં એત્તકમેવ, અથ ખો અઞ્ઞમ્પિ બહુ હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. સઙ્ઘટ્ટનેસુપીતિ વિલોળનેસુપિ. દન્તેહિ સઙ્ખાદતીતિ દન્તેહિ ચુણ્ણવિચુણ્ણં કરોતિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે, અઞ્ઞાય ભિક્ખુનિયા કારાપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અઞ્ઞાયા’’તિપદં ‘‘વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ પદે કારિતકમ્મં. માતરમ્પીતિ એત્થ પિસદ્દો અઞ્ઞં વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયા પગેવાતિ દસ્સેતિ. તાય વાતિ વિઞ્ઞાપિતભિક્ખુનિયા વા. તન્તિ આમકધઞ્ઞં. તન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તવચનં. પુબ્બાપરવિરુદ્ધન્તિ પુબ્બાપરતો વિરુદ્ધં. ‘‘અઞ્ઞાય…પે… દુક્કટમેવા’’તિ પુબ્બવચને દુક્કટમેવ વુત્તં, પુન ‘‘અઞ્ઞાય…પે… દુક્કટ’’ન્તિ ચ પચ્છિમવચને પાચિત્તિયઞ્ચ દુક્કટઞ્ચ વુત્તં, તસ્મા પુબ્બાપરવિરુદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

૮૨૩. લબ્ભમાનં આમકધઞ્ઞન્તિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞં વા યંકિઞ્ચીતિ મુગ્ગમાસાદીહિ વા લાબુકુમ્ભણ્ડાદીહિ વા અઞ્ઞં યંકિઞ્ચિ તિલાદિં વાતિ. સત્તમં.

૮. અટ્ઠમસિક્ખાપદં

૮૨૪. અટ્ઠમે નિબ્બિટ્ઠરાજભટોતિ એત્થ ઉત્તરપદસ્સ છટ્ઠીસમાસઞ્ચ પુબ્બપદેન બાહિરત્થસમાસઞ્ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિબ્બિટ્ઠો’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘રઞ્ઞો ભતી’’તિ ઇમિના રઞ્ઞો ભટો રાજભટોતિ છટ્ઠીસમાસં દસ્સેતિ, ‘‘એતેના’’તિ ઇમિના બાહિરત્થસમાસં. નિબ્બિટ્ઠોતિ નિવિટ્ઠો પતિટ્ઠાપિતોતિ અત્થો. કેણીતિ રઞ્ઞો દાતબ્બસ્સ આયસ્સેતમધિવચનં. એતેનાતિ બ્રાહ્મણેન. તતોતિ ઠાનન્તરતો. ભટસઙ્ખાતાય કેણિયા પથત્તા કારણત્તા ઠાનન્તરં ભટપથન્તિ આહ ‘‘તંયેવ ઠાનન્તર’’ન્તિ.

૮૨૬. ચત્તારિપિ વત્થૂનીતિ ઉચ્ચારાદીનિ. પાટેક્કન્તિ પટિવિસું એકેકમેવ. ઉચ્ચારં વાતિઆદીસુ વાસદ્દેન દન્તકટ્ઠાદયોપિ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘દન્તકટ્ઠ…પે… પાચિત્તિયમેવા’’તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ઉચ્ચારાદીસૂતિ. અટ્ઠમં.

૯. નવમસિક્ખાપદં

૮૩૦. નવમે રોપિમહરિતટ્ઠાનેતિ રોપિમટ્ઠાને ચ હરિતટ્ઠાને ચ. રોપિયતિ અસ્મિન્તિ રોપિયં, તંયેવ રોપિમં યકારસ્સ મકારં કત્વા. એતાનીતિ ઉચ્ચારાદીનિ. સબ્બેસન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં. યત્થ પનાતિ યસ્મિં ખેત્તેતિ. નવમં.

૧૦. દસમસિક્ખાપદં

૮૩૫. દસમે સોણ્ડા વાતિ સુરાસોણ્ડા વા. મોરોતિ મયૂરો. સુવોતિ સુકો. મક્કટોતિ વાનરો. આદિસદ્દેન સપ્પાદયો સઙ્ગણ્હાતિ, મક્કટાદયોપિ નચ્ચન્તૂતિ સમ્બન્ધો. અસંયતભિક્ખૂનન્તિ વાચસિકકમ્મે અસંયતાનં ભિક્ખૂનં, ધમ્મભાણકગીતં વા હોતૂતિ યોજના. તન્તિયા ગુણેન બદ્ધા તન્તિબદ્ધા. ‘‘ભિ’’ન્તિસઙ્ખાતો રાસદ્દો એતિસ્સાતિ ભેરિ. કુટેન કતા ભેરિ કુટભેરિ, તાય વાદિતં કુટભેરિવાદિતં, તં વા. ઉદકભેરીતિ ઉદકેન પક્ખિત્તા ભેરિ, તાય વાદિતમ્પિ હોતૂતિ સમ્બન્ધો.

૮૩૬. તેસંયેવાતિ યેસં નચ્ચં પસ્સતિ, તેસંયેવ. યદિ પન નચ્ચગીતવાદિતે વિસું વિસું પસ્સતિ સુણાતિ, પાટેક્કા આપત્તિયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સચે પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞતો દેસતો, પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઓલોકેત્વા’’તિ પદે અપેક્ખિતે ઉપયોગત્થે તોપચ્ચયો હોતિ. અઞ્ઞં ઓલોકેત્વાતિ હિ અત્થો. અઞ્ઞતો વાદેન્તે પસ્સતીતિ યોજના. ભિક્ખુની ન લભતીતિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞે વત્તુમ્પીતિ સમ્બન્ધો. ઉપહારન્તિ પૂજં. ઉપટ્ઠાનન્તિ પારિચરિયં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સયં નચ્ચાદીસુ.

૮૩૭. અન્તરારામે વાતિ આરામસ્સ અન્તરે વા. બહિઆરામે વાતિ આરામસ્સ બહિ વા. અઞ્ઞેન વાતિ સલાકભત્તાદીહિ અઞ્ઞેન વા. તાદિસેનાતિ યાદિસો ચોરાદિઉપદ્દવો, તાદિસેનાતિ. દસમં.

લસુણવગ્ગો પઠમો.

૨. અન્ધકારવગ્ગો

૧. પઠમસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૮૩૯. અન્ધકારવગ્ગસ્સ પઠમે અપ્પદીપેતિ ઉપલક્ખણવસેન વુત્તત્તા અઞ્ઞેપિ આલોકા ગહેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પદીપચન્દસૂરિયઅગ્ગીસૂ’’તિઆદિ. અસ્સાતિ ‘‘અપ્પદીપે’’તિપદસ્સ.

૮૪૧. નરહોઅસ્સાદાપેક્ખા હુત્વા ચ રસ્સાદતો અઞ્ઞવિહિતાવ હુત્વા ચાતિ યોજના. ઇમિના ‘‘સન્તિટ્ઠતિ વા સલ્લપતિ વા’’તિ પદે કિરિયાવિસેસનભાવં દસ્સેતિ. દાનેન વા નિમિત્તભૂતેન, પૂજાય વા નિમિત્તભૂતાય મન્તેતીતિ યોજનાતિ. પઠમં.

૨. દુતિયસિક્ખાપદં

૮૪૨. દુતિયે ઇદમેવ પદં નાનન્તિ સમ્બન્ધોતિ. દુતિયં.