૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૫૬. ‘‘તેન…પે… સાળ્હો’’તિ એત્થ ‘‘એત્થા’’તિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. દબ્બગુણકિરિયાજાતિનામસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ સદ્દેસુ સાળ્હસદ્દસ્સ નામસદ્દભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સાળ્હોતિ તસ્સ નામ’’ન્તિ. મિગારમાતુયાતિ વિસાખાય. સા હિ મિગારસેટ્ઠિના માતુટ્ઠાને ઠપિતત્તા મિગારમાતા નામ. નવકમ્મં અધિટ્ઠાતીતિ નવકમ્મિકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નવકમ્માધિટ્ઠાયિક’’ન્તિ. ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા’’તિઇમિના પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સા સઞ્જાતા ઇમિસ્સાતિ પણ્ડિતાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વેય્યત્તિકેનાતિ વિસેસેન અઞ્જતિ પાકટં ગચ્છતીતિ વિયત્તો, પુગ્ગલો, તસ્સ ઇદં વેય્યત્તિકં, ઞાણં, તેન. ‘‘પણ્ડા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય ‘‘મેધા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય વિસેસભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પાળિગહણે’’તિઆદિ. ‘‘મેધા’’તિ હિ વુત્તપઞ્ઞા ‘‘પણ્ડા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય વિસેસો હોતિ સતિસહાયત્તા. તત્રુપાયાયાતિ અલુત્તસમાસો ‘‘તત્રમજ્ઝત્તતા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. યેવાપનકવણ્ણના) વિય. ‘‘કમ્મેસૂ’’તિ ઇમિના તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. કત્તબ્બકમ્મુપપરિક્ખાયાતિ કત્તબ્બકમ્મેસુ વિચારણાય. ચસદ્દેન ‘‘કતાકત’’ન્તિ પદસ્સ દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ. પરિવેસનટ્ઠાનેતિ પરિભુઞ્જિતું વિસન્તિ પવિસન્તિ એત્થાતિ પરિવેસનં, તમેવ ઠાનં પરિવેસનટ્ઠાનં, તસ્મિં. નિકૂટેતિ એત્થ કૂટસઙ્ખાતસિખરવિરહિતે ઓકાસેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કોણસદિસં કત્વા દસ્સિતે ગમ્ભીરે’’તિ. વિત્યૂપસગ્ગો વિકારવાચકો, સરસદ્દો સદ્દવાચકોતિ આહ ‘‘વિપ્પકારસદ્દો’’તિ. ચરતિ અનેનાતિ ચરણં પાદો, તસ્મિં ઉટ્ઠિતો ગિલાનો એતિસ્સાતિ ચરણગિલાનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાદરોગેન સમન્નાગતા’’તિ.

૬૫૭. ‘‘તિન્તા’’તિ ઇમિના અવસ્સુતસદ્દો ઇધ કિલિન્નત્થે એવ વત્તતિ, ન અઞ્ઞત્થેતિ દસ્સેતિ. અસ્સાતિ ‘‘અવસ્સુતા’’તિપદસ્સ. પદભાજને વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ પદભાજને. વત્થં રઙ્ગજાતેન રત્તં વિય, તથા કાયસંસગ્ગરાગેન સુટ્ઠુ રત્તાતિ યોજના. ‘‘અપેક્ખાય સમન્નાગતા’’તિ ઇમિના અપેક્ખા એતિસ્સમત્થીતિ અપેક્ખવતીતિ અત્થં દસ્સેતિ. પટિબદ્ધં ચિત્તં ઇમિસ્સન્તિ પટિબદ્ધચિત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિબન્ધિત્વા ઠપિતચિત્તા વિયા’’તિ. દુતિયપદવિભઙ્ગેપીતિ ‘‘અવસ્સુતો’’તિ દુતિયપદભાજનેપિ. પુગ્ગલસદ્દસ્સ સત્તસામઞ્ઞવાચકત્તા પુરિસસદ્દેન વિસેસેતિ. અધોઉબ્ભઇતિ નિપાતાનં છટ્ઠિયા સમસિતબ્બભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અક્ખકાનં અધો’’તિઆદિ. નનુ યથા ઇધ ‘‘અક્ખકાનં અધો’’તિ વુત્તં, એવં પદભાજનેપિ વત્તબ્બં, કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને’’તિઆદિ. પદપટિપાટિયાતિ ‘‘અધો’’તિ ચ ‘‘અક્ખક’’ન્તિ ચ પદાનં અનુક્કમેન. એત્થાતિ અધક્ખકઉબ્ભજાણુમણ્ડલેસુ. સાધારણપારાજિકેહીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં સાધારણેહિ પારાજિકેહિ. નામમત્તન્તિ નામમેવ.

૬૫૯. એવન્તિ ઇમાય પાળિયા વિભજિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિઆદિવચને. ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિ પાઠો મૂલપાઠોયેવ, નાઞ્ઞોતિ દસ્સેન્તેન વિસેસમકત્વા ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતેતિ ઉભતો અવસ્સુતે’’તિ વુત્તં. ઉભતોતિ એત્થ ઉભસરૂપઞ્ચ તોસદ્દસ્સ છટ્ઠ્યત્થે પવત્તિઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનિયા ચેવ પુરિસસ્સ ચા’’તિ. તત્થ ભિક્ખુનીપુરિસસદ્દેહિ ઉભસરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘યા’’તિ ચ ‘‘સ’’ઇતિ ચ દ્વીહિ સદ્દેહિ તોપચ્ચયસ્સ છટ્ઠ્યત્થં, ઉભિન્નં અવસ્સુતભાવે સતીતિ અત્થો. ભાવપચ્ચયેન વિના ભાવત્થો ઞાતબ્બોતિ આહ ‘‘અવસ્સુતભાવે’’તિ. યથાપરિચ્છિન્નેનાતિ ‘‘અધક્ખકં, ઉબ્ભજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ યેન યેન પરિચ્છિન્નેન. અત્તનોતિ ભિક્ખુનિયા. તસ્સ વાતિ પુરિસસ્સ વા. ઇધાપીતિ કાયપટિબદ્ધેન કાયામસનેપિ.

તત્રાતિ તેસુ ભિક્ખુભિક્ખુનીસુ. ન કારેતબ્બો ‘‘કાયસંસગ્ગં સાદિયેય્યા’’તિ અવુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. અચોપયમાનાપીતિ અચાલયમાનાપિ, પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તેન ચોપયમાના પગેવાતિ દસ્સેતિ. એવં પન સતીતિ ચિત્તેનેવ અધિવાસયમાનાય સતિ પન. કિરિયસમુટ્ઠાનતાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ કિરિયસમુટ્ઠાનભાવો. તબ્બહુલનયેનાતિ ‘‘વનચરકો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૦૧; ૩.૧૩૩), સઙ્ગામાવચરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૦૮) વિય તસ્સં કિરિયાયં બહુલતો સમુટ્ઠાનનયેન. સાતિ કિરિયસમુટ્ઠાનતા.

૬૬૦. એત્થાતિ ઉબ્ભક્ખકઅધોજાણુમણ્ડલેસુ.

૬૬૨. ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિ એત્થાપિ તોપચ્ચયો છટ્ઠ્યત્થે હોતિ. સામઞ્ઞવચનસ્સાપિ વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપયોજિતબ્બતો આહ ‘‘ભિક્ખુનિયા એવા’’તિ. તત્રાતિ ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિઆદિવચને. ‘‘તથેવા’’તિઇમિના કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતોતિ અત્થં અતિદિસતિ. ચતૂસૂતિ મેથુનરાગ કાયસંસગ્ગરાગગેહસિતપેમ સુદ્ધચિત્તસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને.

૬૬૩. અયં પુરિસો ઇતિ વા ઇત્થી ઇતિ વા અજાનન્તિયા વાતિ યોજનાતિ. પઠમં.