૧. પારાજિકકણ્ડઅત્થયોજના

એવં ભિક્ખુવિભઙ્ગસ્સ, કત્વાન યોજનાનયં;

ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ, કરિસ્સં યોજનાનયં.

યોતિ વિભઙ્ગો. વિભઙ્ગસ્સાતિ વિભઙ્ગો અસ્સ. અસ્સાતિ હોતિ. તસ્સાતિ ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ. યતોતિ યસ્મા. અયં પનેત્થ યોજના – ભિક્ખૂનં વિભઙ્ગસ્સ અનન્તરં ભિક્ખુનીનં યો વિભઙ્ગો સઙ્ગહિતો અસ્સ, તસ્સ ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો પત્તો યતો, તતો તસ્સ ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ અપુબ્બપદવણ્ણનં કાતું તાવ પારાજિકે અયં સંવણ્ણના હોતીતિ. અપુબ્બાનં પદાનં વણ્ણના અપુબ્બપદવણ્ણના, તં.

૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૫૬. ‘‘તેન…પે… સાળ્હો’’તિ એત્થ ‘‘એત્થા’’તિ પાઠસેસો યોજેતબ્બો. દબ્બગુણકિરિયાજાતિનામસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ સદ્દેસુ સાળ્હસદ્દસ્સ નામસદ્દભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સાળ્હોતિ તસ્સ નામ’’ન્તિ. મિગારમાતુયાતિ વિસાખાય. સા હિ મિગારસેટ્ઠિના માતુટ્ઠાને ઠપિતત્તા મિગારમાતા નામ. નવકમ્મં અધિટ્ઠાતીતિ નવકમ્મિકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નવકમ્માધિટ્ઠાયિક’’ન્તિ. ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા’’તિઇમિના પણ્ડા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, સા સઞ્જાતા ઇમિસ્સાતિ પણ્ડિતાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વેય્યત્તિકેનાતિ વિસેસેન અઞ્જતિ પાકટં ગચ્છતીતિ વિયત્તો, પુગ્ગલો, તસ્સ ઇદં વેય્યત્તિકં, ઞાણં, તેન. ‘‘પણ્ડા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય ‘‘મેધા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય વિસેસભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પાળિગહણે’’તિઆદિ. ‘‘મેધા’’તિ હિ વુત્તપઞ્ઞા ‘‘પણ્ડા’’તિ વુત્તપઞ્ઞાય વિસેસો હોતિ સતિસહાયત્તા. તત્રુપાયાયાતિ અલુત્તસમાસો ‘‘તત્રમજ્ઝત્તતા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. યેવાપનકવણ્ણના) વિય. ‘‘કમ્મેસૂ’’તિ ઇમિના તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. કત્તબ્બકમ્મુપપરિક્ખાયાતિ કત્તબ્બકમ્મેસુ વિચારણાય. ચસદ્દેન ‘‘કતાકત’’ન્તિ પદસ્સ દ્વન્દવાક્યં દસ્સેતિ. પરિવેસનટ્ઠાનેતિ પરિભુઞ્જિતું વિસન્તિ પવિસન્તિ એત્થાતિ પરિવેસનં, તમેવ ઠાનં પરિવેસનટ્ઠાનં, તસ્મિં. નિકૂટેતિ એત્થ કૂટસઙ્ખાતસિખરવિરહિતે ઓકાસેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કોણસદિસં કત્વા દસ્સિતે ગમ્ભીરે’’તિ. વિત્યૂપસગ્ગો વિકારવાચકો, સરસદ્દો સદ્દવાચકોતિ આહ ‘‘વિપ્પકારસદ્દો’’તિ. ચરતિ અનેનાતિ ચરણં પાદો, તસ્મિં ઉટ્ઠિતો ગિલાનો એતિસ્સાતિ ચરણગિલાનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પાદરોગેન સમન્નાગતા’’તિ.

૬૫૭. ‘‘તિન્તા’’તિ ઇમિના અવસ્સુતસદ્દો ઇધ કિલિન્નત્થે એવ વત્તતિ, ન અઞ્ઞત્થેતિ દસ્સેતિ. અસ્સાતિ ‘‘અવસ્સુતા’’તિપદસ્સ. પદભાજને વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ પદભાજને. વત્થં રઙ્ગજાતેન રત્તં વિય, તથા કાયસંસગ્ગરાગેન સુટ્ઠુ રત્તાતિ યોજના. ‘‘અપેક્ખાય સમન્નાગતા’’તિ ઇમિના અપેક્ખા એતિસ્સમત્થીતિ અપેક્ખવતીતિ અત્થં દસ્સેતિ. પટિબદ્ધં ચિત્તં ઇમિસ્સન્તિ પટિબદ્ધચિત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પટિબન્ધિત્વા ઠપિતચિત્તા વિયા’’તિ. દુતિયપદવિભઙ્ગેપીતિ ‘‘અવસ્સુતો’’તિ દુતિયપદભાજનેપિ. પુગ્ગલસદ્દસ્સ સત્તસામઞ્ઞવાચકત્તા પુરિસસદ્દેન વિસેસેતિ. અધોઉબ્ભઇતિ નિપાતાનં છટ્ઠિયા સમસિતબ્બભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અક્ખકાનં અધો’’તિઆદિ. નનુ યથા ઇધ ‘‘અક્ખકાનં અધો’’તિ વુત્તં, એવં પદભાજનેપિ વત્તબ્બં, કસ્મા ન વુત્તન્તિ આહ ‘‘પદભાજને’’તિઆદિ. પદપટિપાટિયાતિ ‘‘અધો’’તિ ચ ‘‘અક્ખક’’ન્તિ ચ પદાનં અનુક્કમેન. એત્થાતિ અધક્ખકઉબ્ભજાણુમણ્ડલેસુ. સાધારણપારાજિકેહીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં સાધારણેહિ પારાજિકેહિ. નામમત્તન્તિ નામમેવ.

૬૫૯. એવન્તિ ઇમાય પાળિયા વિભજિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિઆદિવચને. ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિ પાઠો મૂલપાઠોયેવ, નાઞ્ઞોતિ દસ્સેન્તેન વિસેસમકત્વા ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતેતિ ઉભતો અવસ્સુતે’’તિ વુત્તં. ઉભતોતિ એત્થ ઉભસરૂપઞ્ચ તોસદ્દસ્સ છટ્ઠ્યત્થે પવત્તિઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનિયા ચેવ પુરિસસ્સ ચા’’તિ. તત્થ ભિક્ખુનીપુરિસસદ્દેહિ ઉભસરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘યા’’તિ ચ ‘‘સ’’ઇતિ ચ દ્વીહિ સદ્દેહિ તોપચ્ચયસ્સ છટ્ઠ્યત્થં, ઉભિન્નં અવસ્સુતભાવે સતીતિ અત્થો. ભાવપચ્ચયેન વિના ભાવત્થો ઞાતબ્બોતિ આહ ‘‘અવસ્સુતભાવે’’તિ. યથાપરિચ્છિન્નેનાતિ ‘‘અધક્ખકં, ઉબ્ભજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ યેન યેન પરિચ્છિન્નેન. અત્તનોતિ ભિક્ખુનિયા. તસ્સ વાતિ પુરિસસ્સ વા. ઇધાપીતિ કાયપટિબદ્ધેન કાયામસનેપિ.

તત્રાતિ તેસુ ભિક્ખુભિક્ખુનીસુ. ન કારેતબ્બો ‘‘કાયસંસગ્ગં સાદિયેય્યા’’તિ અવુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. અચોપયમાનાપીતિ અચાલયમાનાપિ, પિસદ્દો સમ્ભાવનત્થો, તેન ચોપયમાના પગેવાતિ દસ્સેતિ. એવં પન સતીતિ ચિત્તેનેવ અધિવાસયમાનાય સતિ પન. કિરિયસમુટ્ઠાનતાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ કિરિયસમુટ્ઠાનભાવો. તબ્બહુલનયેનાતિ ‘‘વનચરકો (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૦૧; ૩.૧૩૩), સઙ્ગામાવચરો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૦૮) વિય તસ્સં કિરિયાયં બહુલતો સમુટ્ઠાનનયેન. સાતિ કિરિયસમુટ્ઠાનતા.

૬૬૦. એત્થાતિ ઉબ્ભક્ખકઅધોજાણુમણ્ડલેસુ.

૬૬૨. ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિ એત્થાપિ તોપચ્ચયો છટ્ઠ્યત્થે હોતિ. સામઞ્ઞવચનસ્સાપિ વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપયોજિતબ્બતો આહ ‘‘ભિક્ખુનિયા એવા’’તિ. તત્રાતિ ‘‘એકતો અવસ્સુતે’’તિઆદિવચને. ‘‘તથેવા’’તિઇમિના કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતોતિ અત્થં અતિદિસતિ. ચતૂસૂતિ મેથુનરાગ કાયસંસગ્ગરાગગેહસિતપેમ સુદ્ધચિત્તસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને.

૬૬૩. અયં પુરિસો ઇતિ વા ઇત્થી ઇતિ વા અજાનન્તિયા વાતિ યોજનાતિ. પઠમં.

૨. દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૬૪. દુતિયે કચ્ચિ નો સાતિ એત્થ નોસદ્દો નુસદ્દત્થોતિ આહ ‘‘કચ્ચિ નુ સા’’તિ. પરિવારવિપત્તીતિ પરિજનસ્સ વિનાસનં. ‘‘અકિત્તી’’તિ એત્થ સમ્મુખા નિન્દં ગહેત્વા ‘‘અયસો’’તિઇમિના પરમ્મુખા નિન્દા ગહેતબ્બાતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પરમ્મુખગરહા વા’’તિ.

૬૬૬. ‘‘યા પારાજિકં આપન્ના’’તિઇમિના ‘‘સા વા’’તિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ચતુન્નન્તિ નિદ્ધારણત્થે ચેતં સામિવચનં, ચતૂસૂતિ અત્થો. પચ્છાતિ સબ્બપારાજિકાનં પચ્છા. ઇમસ્મિં ઓકાસેતિ પઠમતતિયપારાજિકાનમન્તરે ઠાને. ઠપિતન્તિ સઙ્ગીતિકારેહિ નિક્ખિત્તં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. તત્રાતિ દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદેતિ. દુતિયં.

૩. તતિયપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૬૯. તતિયે અસ્સાતિ ‘‘ધમ્મેન વિનયેના’’તિ પદસ્સ. પદભાજનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસાવનસમ્પદા ચ સત્થુસાસનં નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઞત્તિ…પે… સમ્પદાય ચા’’તિ. સત્થુસાસનેનાતિ ચ સત્થુ આણાય. કમ્મન્તિ ઉક્ખેપનીયકમ્મં. તત્થાતિ સઙ્ઘે. ‘‘વચનં નાદિયતી’’તિઆદીસુ વિય સઙ્ઘં વા નાદિયતીતિ એત્થ નાદિયનં નામ નાનુવત્તનમેવાતિ આહ ‘‘નાનુવત્તતી’’તિ. તત્થાતિ સઙ્ઘાદીસુ. અયં તાવ સંવાસોતિ સહ ભિક્ખૂ વસન્તિ એત્થાતિ સંવાસોતિ અત્થેન અયં એકકમ્માદિ સંવાસો નામ. ‘‘સહ અયનભાવેના’’તિઇમિના સહ અયન્તિ પવત્તન્તીતિ સહાયાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. તેતિ ભિક્ખૂ. યેહિ ચાતિ ભિક્ખૂહિ ચ. તસ્સાતિ ઉક્ખિત્તકસ્સ. તેનાતિ ઉક્ખિત્તકેન. અત્તનોતિ ઉક્ખિત્તકસ્સાતિ. તતિયં.

૪. ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદં

૬૭૫. ચતુત્થે મેથુનરાગેન અવસ્સુતા નાધિપ્પેતા, કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતાવાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા’’તિ. ‘‘પુરિસપુગ્ગલસ્સા’’તિપદં ન હત્થસદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બં, ગહણસદ્દેનેવ સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં પુરિસપુગ્ગલેના’’તિઆદિ. તન્તિ ગહણં, ‘‘હત્થગ્ગહણ’’ન્તિ વુત્તવચનં ઉપલક્ખણમત્તમેવાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞમ્પી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘અઞ્ઞમ્પી’’તિ હત્થગહણતો ઇતરમ્પિ. અપારાજિકક્ખેત્તેતિ ઉબ્ભક્ખકે અધોજાણુમણ્ડલે. અસ્સાતિ ‘‘હત્થગ્ગહણ’’ન્તિપદસ્સ. એત્થાતિ ‘‘અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાયા’’તિપદે. કાયસંસગ્ગોતિ કાયસંસગ્ગો એવ. તેન વુત્તં ‘‘ન મેથુનધમ્મો’’તિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એત્થાતિ કાયસંસગ્ગગહણે. સાધકન્તિ ઞાપકં.

તિસ્સિત્થિયોતિ ભુમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. તીસુ ઇત્થીસૂતિ હિ અત્થો, તિસ્સો ઇત્થિયો ઉપગન્ત્વાતિ વા યોજેતબ્બો. એસેવ નયો પરતોપિ. યં મેથુનં અત્થિ, તં ન સેવેતિ યોજના. ન સેવેતિ ચ ન સેવતિ. તિકારસ્સ હિ એકારો. તયો પુરિસેતિ તીસુ પુરિસેસુ, તે વા ઉપગન્ત્વા. તયો ચ અનરિયપણ્ડકેતિ તીસુ અનરિયસઙ્ખાતેસુ ઉભતોબ્યઞ્જનકેસુ ચ પણ્ડકેસુ ચ, તે વા ઉપગન્ત્વાતિ યોજના. ન ચાચરે મેથુનં બ્યઞ્જનસ્મિન્તિ અત્તનો નિમિત્તસ્મિં મેથુનં ન ચ આચરતિ. ઇદં અનુલોમપારાજિકં સન્ધાય વુત્તં. છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ મેથુનધમ્મકારણા છેજ્જં સિયા, પારાજિકં ભવેય્યાતિ અત્થો. કુસલેહીતિ પઞ્હાવિસજ્જને છેકેહિ, છેકકામેહિ વા. અયં પઞ્હો અટ્ઠવત્થુકં સન્ધાય વુત્તો.

પઞ્હાવિસજ્જનત્થાય ચિન્તેન્તાનં સેદમોચનકારણત્તા ‘‘સેદમોચનગાથા’’તિ વુત્તા. વિરુજ્ઝતીતિ ‘‘ન મેથુનધમ્મો’’તિ વચનેન ‘‘છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા’’તિ વચનં વિરુજ્ઝતિ, ન સમેતીતિ અત્થો. ઇતિ ચે વદેય્ય, ન વિરુજ્ઝતિ. કસ્મા? મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગત્તાતિ યોજના. ઇમિના મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગભૂતો કાયસંસગ્ગોવ ઉપચારેન તત્થ મેથુનધમ્મસદ્દેન વુત્તો, ન દ્વયંદ્વયસમાપત્તીતિ દીપેતિ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. પરિવારેયેવ વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. વણ્ણાવણ્ણોતિ સુક્કવિસટ્ઠિ. ધનમનુપ્પાદાનન્તિ સઞ્ચરિત્તં. ‘‘ઇમિના પરિયાયેના’’તિ ઇમિના લેસેન સમીપૂપચારેનાતિ અત્થો. એતેનુપાયેનાતિ ‘‘હત્થગ્ગહણં સાદિયેય્યા’’તિપદે વુત્તઉપાયેન. સબ્બપદેસૂતિ સબ્બેસુ ‘‘સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણં સાદિયેય્યા’’તિઆદીસુ પદેસુ. અપિ ચાતિ એકંસેન, વિસેસં વક્ખામીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવંનામકં ઠાન’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ઇત્થંનામં ઇમસ્સ ઠાનસ્સા’’તિ વચનત્થં દીપેતિ.

૬૭૬. એકન્તરિકાય વાતિ એત્થ વાસદ્દેન દ્વન્તરિકાદીનિપિ સઙ્ગય્હન્તિ. યેન તેનાતિ યેન વા તેન વા. દ્વિતિચતુપ્પઞ્ચછવત્થૂનિ પેય્યાલવસેન વા વાસદ્દેન વા ગહેતબ્બાનિ. અપિ ચાતિ કિઞ્ચ ભિય્યો, વત્તબ્બવિસેસં વક્ખામીતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ‘‘આપત્તિયો દેસેત્વા’’તિ વચને. હીતિ સચ્ચં. વુત્તન્તિ પરિવારે વુત્તં. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. દેસિતા આપત્તિ ગણનૂપિકાતિ યોજના. એકં વત્થું આપન્ના યા ભિક્ખુનીતિ યોજના. ધુરનિક્ખેપં કત્વાતિ ‘‘ઇમઞ્ચ વત્થું, અઞ્ઞમ્પિ ચ વત્થું નાપજ્જિસ્સામી’’તિ ધુરનિક્ખેપં કત્વા. યા પન સઉસ્સાહાવ દેસેતીતિ યોજનાતિ. ચતુત્થં.

સાધારણાતિ ભિક્ખુનીહિ સાધારણા. એત્થાતિ ‘‘ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો’’તિઆદિવચને.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે પારાજિકકણ્ડવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.