૬. ચતુબ્યૂહહારવણ્ણના

પથવીઆદીસુ વત્થૂસુ બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં ગહેત્વા ધમ્મગમ્ભીરતં અસલ્લક્ખેત્વા અસદ્ધમ્મસ્સવનાદિના વઞ્ચિતા હુત્વા સદ્ધમ્મસ્સવનધારણપરિચયમનસિકારવિમુખા પથવીઆદીસુ વત્થૂસુ પુથુજ્જનસેક્ખાસેક્ખતથાગતાનં પટિપત્તિવિસેસં અજાનન્તા ચ વેનેય્યા ઇમિસ્સા દેસનાય નિદાનં. તે ‘‘કથં નુ ખો યથાવુત્તદોસવિનિમુત્તા યથાવુત્તઞ્ચ વિસેસં જાનન્તા સમ્માપટિપત્તિયા ઉભયહિતપરાયણા સવેય્યુ’’ન્તિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. પદનિબ્બચનં નિરુત્તં, તં ‘‘એવ’’ન્તિઆદિનિદાનપદાનં, ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદિપાળિપદાનઞ્ચ અટ્ઠકથાયં, તસ્સા લીનત્થવણ્ણનાયઞ્ચેવ વુત્તનયેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા અતિવિત્થારભયેન ન વિત્થારયિમ્હ.

પદપદત્થદેસનાનિક્ખેપસુત્તસન્ધિવસેન પઞ્ચવિધા સન્ધિ. તત્થ પદસ્સ પદન્તરેન સમ્બન્ધો પદસન્ધિ, તથા પદત્થસ્સ પદત્થન્તરેન સમ્બન્ધો પદત્થસન્ધિ, યો ‘‘કિરિયાકારકસમ્બન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ. નાનાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ તંતંઅનુસન્ધીહિ સમ્બન્ધો, એકાનુસન્ધિકસ્સ પન પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દેસનાસન્ધિ. યા અટ્ઠકથાયં ‘‘પુચ્છાનુસન્ધિ અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ યથાનુસન્ધી’’તિ તિધા વિભત્તા. અજ્ઝાસયો ચેત્થ અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયોતિ દ્વિધા વેદિતબ્બો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા નિદાનવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. નિક્ખેપસન્ધિ ચતુન્નં સુત્તનિક્ખેપાનં વસેન વેદિતબ્બો. સુત્તસન્ધિ ઇધ પઠમનિક્ખેપવસેનેવ વેદિતબ્બો. કસ્મા પનેત્થ મૂલપરિયાયસુત્તમેવ પઠમં નિક્ખિત્તન્તિ? નાયમનુયોગો કત્થચિ નપ્પવત્તતિ, અપિચ યસ્મા મઞ્ઞનામૂલકં સક્કાયં, સબ્બમઞ્ઞના ચ તત્થ એવ અનેકભેદભિન્ના પવત્તતિ, ન તસ્સા સવિસયાય લેસમત્તમ્પિ સારં અત્થીતિ પથવીઆદિવિભાગભિન્નેસુ મઞ્ઞનાસુ ચ સાતિસયં નિબ્બેધવિરાગસઞ્જનની ઉપરિ સેક્ખાસેક્ખતથાગતગુણવિભાવની ચ અયં દેસના. સુત્તન્તદેસના ચ વિસેસતો દિટ્ઠિવિનિવેઠનકથા, તસ્મા સનિસ્સયસ્સ દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સ આદિતો અસારભાવદીપનં ઉપરિ ચ સબ્બેસં અરિયાનં ગુણવિસેસવિભાવનમિદં સુત્તં પઠમં નિક્ખિત્તં. કિઞ્ચ સક્કાયે મઞ્ઞનામઞ્ઞનામુખેન પવત્તિનિવત્તીસુ આદીનવાનિસંસવિભાવનતો સબ્બેસં પુગ્ગલાનં પટિપત્તિવિભાગતો ચ ઇદમેવ સુત્તં પઠમં નિક્ખિત્તં.

યં પન એકિસ્સા દેસનાય દેસનન્તરેન સદ્ધિં સંસન્દનં, અયમ્પિ દેસનાસન્ધિ, સા એવં વેદિતબ્બા. ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… નિબ્બાનં અભિનન્દતી’’તિ અયં દેસના. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો મનસિકરણીયે ધમ્મે નપ્પજાનાતિ, અમનસિકરણીયે ચ ધમ્મે નપ્પજાનાતિ, સો મનસિકરણીયે ધમ્મે અપ્પજાનન્તો અમનસિકરણીયે ચ ધમ્મે અપ્પજાનન્તો યે ધમ્મા ન મનસિકરણીયા, તે ધમ્મે મનસિ કરોતિ…પે… અનુપ્પન્નો વા કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા કામાસવો પવડ્ઢતિ. અનુપ્પન્નો વા ભવાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા ભવાસવો પવડ્ઢતિ, અનુપ્પન્નો વા અવિજ્જાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા અવિજ્જાસવો પવડ્ઢતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં સુભનિમિત્તં મનસિ કરિસ્સતિ, તસ્સ સુભનિમિત્તસ્સ મનસિકારા રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેસ્સતિ, સો સરાગો સદોસો સમોહો સાઙ્ગણો સંકિલિટ્ઠચિત્તો કાલં કરિસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૯) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચાવુસો પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના. યં વેદેતિ તં સઞ્જાનાતિ, યં સઞ્જાનાતિ તં વિતક્કેતિ, યં વિતક્કેતિ તં પપઞ્ચેતિ, યં પપઞ્ચેતિ તતોનિદાનં પુરિસં પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં…પે…, સઞ્ઞં…પે…, સઙ્ખારે…પે…, વિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. યમ્પિ તં દિટ્ઠં…પે… યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં, સો લોકો સો અત્તા સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ, તમ્પિ ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ.

‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ…પે… નિબ્બાનં માભિનન્દી’’તિ અયં દેસના. ‘‘ઇધ, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ, એવઞ્ચેતં, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ, સો સબ્બં ધમ્મં અભિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં અભિઞ્ઞાય સબ્બં ધમ્મં પરિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં પરિઞ્ઞાય યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૯૦) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં…પે… અભિસમ્બુદ્ધોતિ વદામી’’તિ અયં દેસના ‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, વેદનં…પે…, સઞ્ઞં…પે…, સઙ્ખારે…પે…, વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. યમ્પિ તં દિટ્ઠં સુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં, સો લોકો સો અત્તા સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ ‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અપિ પરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ, તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો એવં સમનુપસ્સન્તો ન પરિતસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) એવમાદિદેસનાહિ સંસન્દતીતિ, અયં ચતુબ્યૂહો હારો.