સોળસહારવણ્ણના

૧. દેસનાહારવણ્ણના

તત્થ યે ઉપાદાનક્ખન્ધધમ્મે ઉપાદાય પથવીઆદિભૂતાદિભેદા પઞ્ઞત્તિ, તે પઞ્ઞત્તિપટિપાદનભાવેન જાતિજરામરણવિસેસનદુક્ખપરિયાયેન ચ વુત્તા તણ્હાવજ્જા તેભૂમકધમ્મા દુક્ખસચ્ચં. મઞ્ઞનાભિનન્દનનન્દીપરિયાયેહિ વુત્તા તણ્હા સમુદયસચ્ચં. અયં તાવ સુત્તન્તનયો. અભિધમ્મનયે પન યથાવુત્તતણ્હાય સદ્ધિં ‘‘અસ્સુતવા’’તિઆદિના દીપિતા અવિજ્જાદયો, મઞ્ઞનાપરિયાયેન ગહિતા માનદિટ્ઠિયો, ભવપદેન ગહિતો કમ્મભવો ચાતિ સબ્બેપિ કિલેસાભિસઙ્ખારા સમુદયસચ્ચં. ઉભિન્નં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં. અરિયધમ્મગ્ગહણેન, પરિઞ્ઞાભિક્ખુસેક્ખાભિઞ્ઞાગહણેહિ, રાગાદિખયવચનેહિ, સમ્માસમ્બોધિગહણેન ચ મગ્ગસચ્ચં. કેચિ પન તણ્હાક્ખયાદિવચનેહિ નિરોધસચ્ચં ઉદ્ધરન્તિ, તં અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝતિ તત્થ તણ્હાક્ખયાદીનં મગ્ગકિચ્ચભાવસ્સ ઉદ્ધટત્તા.

તત્થ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં, તેસં ભિક્ખૂનં માનભઞ્જનં ફલં, તથા ‘‘યથાવુત્તવિભાગાવબોધો’’તિઆદિના વુત્તં પયોજનઞ્ચ. તસ્સ નિપ્ફત્તિકારણત્તા દેસનાય વિચિત્તતા ચતુન્નં પુગ્ગલાનં યાથાવતો સભાવૂપધારણઞ્ચ ઉપાયો, પથવીઆદીસુ પુથુજ્જનાદીનં પવત્તિદસ્સનાપદેસેન પથવીઆદયો એકન્તતો પરિજાનિતબ્બા, મઞ્ઞના ચ પહાતબ્બાતિ અયમેત્થ ભગવતો આણત્તીતિ. અયં દેસનાહારો.

૨. વિચયહારવણ્ણના

મઞ્ઞનાનં સક્કાયસ્સ અવિસેસહેતુભાવતો, કસ્સચિપિ તત્થ અસેસિતબ્બતો ચ સબ્બગહણં, સભાવધારણતો નિસ્સત્તનિજ્જીવતો ચ ધમ્મગ્ગહણં, પતિટ્ઠાભાવતો આવેણિકહેતુભાવતો ચ મૂલગ્ગહણં, કારણભાવતો દેસનત્થસમ્ભવતો ચ પરિયાયગ્ગહણં, સમ્મુખભાવતો સમ્પદાનત્થસમ્ભવતો ચ ‘‘વો’’તિ વચનં, તથારૂપગુણયોગતો અભિમુખીકરણતો ચ ‘‘ભિક્ખવે’’તિ આલપનં. દેસેતું સમત્થભાવતો તેસં સતુપ્પાદનત્થઞ્ચ ‘‘દેસેસ્સામી’’તિ પટિજાનનં, દેસેતબ્બતાય પટિઞ્ઞાતભાવતો, યથાપટિઞ્ઞઞ્ચ દેસનતો ‘‘ત’’ન્તિ પચ્ચામસનં, સોતબ્બભાવતો, સવનત્થસ્સ ચ એકન્તેન નિપ્ફાદનતો ‘‘સુણાથા’’તિ વુત્તં. સક્કાતબ્બતો, સક્કચ્ચકિરિયાય એવ ચ તદત્થસિદ્ધિતો ‘‘સાધુક’’ન્તિ વુત્તં. ધમ્મસ્સ મનસિકરણીયતો તદધીનત્તા ચ સબ્બસમ્પત્તીનં ‘‘મનસિ કરોથા’’તિ વુત્તં યથાપરિઞ્ઞાતાય દેસનાય પરિબ્યત્તભાવતો વિત્થારત્થસમ્ભવતો ચ ‘‘ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તં. ભગવતો સદેવકેન લોકેન સિરસા સમ્પટિચ્છિતબ્બવચનત્તા, તસ્સ ચ યથાધિપ્પેતત્થસાધનતો ‘‘એવ’’ન્તિ વુત્તં. સત્થુ ઉત્તમગારવટ્ઠાનભાવતો, તત્થ ચ ગારવસ્સ ઉળારપુઞ્ઞભાવતો ‘‘ભન્તે’’તિ વુત્તં. ભિક્ખૂનં તથાકિરિયાય નિચ્છિતભાવતો વચનાલઙ્કારતો ચ ‘‘ખો’’તિ વુત્તં. સવનસ્સ પટિજાનિતબ્બતો, તથા તેહિ પટિપન્નત્તા ચ ‘‘પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિ વુત્તં પચ્ચક્ખભાવતો, સકલસ્સપિ એકજ્ઝં કરણતો ‘‘એત’’ન્તિ વુત્તં.

વુચ્ચમાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ લોકપરિયાપન્નત્તા લોકાધારત્તા ચ લોકં ઉપાદાય ‘‘ઇધા’’તિ વુત્તં. પટિવેધબાહુસચ્ચાભાવતો પરિયત્તિબાહુસચ્ચાભાવતો ચ ‘‘અસ્સુતવા’’તિ વુત્તં. પુથૂસુ, પુથુ વા જનભાવતો ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ વુત્તં. અનરિયધમ્મવિરહતો અરિયધમ્મસમન્નાગમતો ચ ‘‘અરિયાન’’ન્તિ વુત્તં. અરિયભાવકરાય પટિપત્તિયા અભાવતો, તત્થ કોસલ્લદમથાભાવતો ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિઆદિ વુત્તં. અસન્તધમ્મસ્સવનતો સન્તધમ્મસમન્નાગમતો સબ્ભિ પાસંસિયતો ચ ‘‘સપ્પુરિસાન’’ન્તિ વુત્તં. સપ્પુરિસભાવકરાય પટિપત્તિયા અભાવતો, તત્થ ચ કોસલ્લદમથાભાવતો ‘‘સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી’’તિઆદિ વુત્તં. પથવીવત્થુકાનં મઞ્ઞનાનં, ઉપરિ વુચ્ચમાનાનઞ્ચમઞ્ઞનાનં મૂલકત્તા પપઞ્ચસઙ્ખાનં ‘‘પથવિં પથવિતો સઞ્જાનાતી’’તિ વુત્તં. અન્ધપુથુજ્જનસ્સ અહંકાર-મમંકારાનં કત્થચિપિ અપ્પહીનત્તા ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિઆદિ વુત્તં.

પુબ્બે અગ્ગહિતત્તા, સામઞ્ઞતો ચ ગય્હમાનત્તા, પુગ્ગલસ્સ પથવીઆદિઆરમ્મણસભાગતાય લબ્ભમાનત્તા ચ ‘‘યોપી’’તિ વુત્તં. ‘‘યો’’તિ અનિયમેન ગહિતસ્સ નિયમેતબ્બતો પટિનિદ્દિસિતબ્બતો ચ; ‘‘સો’’તિ વુત્તં સાતિસયં સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનતો કિલેસભેદનસમ્ભવતો ચ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તં. સિક્ખાહિ સમન્નાગમતો સેક્ખધમ્મપટિલાભતો ચ ‘‘સેક્ખો’’તિ વુત્તં. મનસા લદ્ધબ્બસ્સ અરહત્તસ્સ અનધિગતત્તા અધિગમનીયતો ચ ‘‘અપ્પત્તમાનસો’’તિ વુત્તં. અપરેન અનુત્તરણીયતો, પરં અનુચ્છવિકભાવેન ઉત્તરિત્વા ઠિતત્તા ચ ‘‘અનુત્તર’’ન્તિ વુત્તં. યોગેન ભાવનાય કામયોગાદિતો ચ ખેમં સિવં અનુપદ્દવન્તિ ‘‘યોગક્ખેમ’’ન્તિ વુત્તં. છન્દપ્પવત્તિયા ઉસ્સુક્કાપત્તિયા ચ ‘‘પત્થયમાનો’’તિ વુત્તં. તદત્થસ્સ સબ્બસો સબ્બઇરિયાપથવિહારસ્સ સમથવિપસ્સનાવિહારસ્સ દિબ્બવિહારસ્સ ચ વસેન ‘‘વિહરતી’’તિ વુત્તં. સેક્ખસ્સ સબ્બસો અભિઞ્ઞેય્યભાવઞ્ચેવ પરિઞ્ઞેય્યભાવઞ્ચ ઞાણેન અભિભવિત્વા જાનનતો ‘‘અભિજાનાતી’’તિ વુત્તં. સેક્ખસ્સ સબ્બસો અપ્પહીનમઞ્ઞનતાય અભાવતો ‘‘મા મઞ્ઞી’’તિ વુત્તં. સેસં વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. ઇમિના નયેન ઇતો પરં સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયો કાતબ્બો. સક્કા હિ અટ્ઠકથં તસ્સા લીનત્થવણ્ણનઞ્ચ અનુગન્ત્વા અયમત્થો વિઞ્ઞૂહિ વિભાવેતુન્તિ અતિવિત્થારભયેન ન વિત્થારયિમ્હ. ઇતિ અનુપદવિચયતો વિચયો હારો.

૩. યુત્તિહારવણ્ણના

સક્કાયસ્સ સબ્બમઞ્ઞનાનં મૂલભાવો યુજ્જતિ પરિકપ્પમત્તકત્તા લોકવિચિત્તસ્સ. બ્યાહુસચ્ચદ્વયરહિતસ્સ અન્ધપુથુજ્જનભાવો યુજ્જતિ પુથુકિલેસાભિસઙ્ખારજનનાદિસભાવત્તા. યથાવુત્તપુથુજ્જનસ્સ વા વુત્તપ્પકારબાહુસચ્ચાભાવો યુજ્જતિ તસ્મિં સતિ સબ્ભાવતો. તત્થ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ અરિયાનં સપ્પુરિસાનઞ્ચ અદસ્સાવિતાદિ યુજ્જતિ અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ તેન અદિટ્ઠત્તા અપ્પટિપન્નત્તા ચ તથા તસ્સ પથવિયા ‘‘અહં પથવી, મમ પથવી, પરો પથવી’’તિ સઞ્જાનનં યુજ્જતિ અહંકારમમંકારાનં સબ્બેન સબ્બં અપ્પહીનત્તા. તથા સઞ્જાનતો ચસ્સ પથવિં કમ્માદિકરણાદિવસેન ગહેત્વા નાનપ્પકારતો મઞ્ઞનાપવત્તિ યુજ્જતિ સઞ્ઞાનિદાનત્તા પપઞ્ચસઙ્ખાનં. યો મઞ્ઞતિ, તસ્સ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકતા યુજ્જતિ પરિઞ્ઞાય વિના મઞ્ઞનાપહાનાભાવતો. ‘‘આપં આપતો સઞ્જાનાતી’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અપરિયોસિતસિક્ખસ્સ અપ્પત્તમાનસતા યુજ્જતિ કતકિચ્ચતાભાવતો. સેક્ખસ્સ સતો યોગક્ખેમપત્થના યુજ્જતિ તદધિમુત્તભાવતો. તથા તસ્સ પથવિયા અભિજાનના યુજ્જતિ પરિઞ્ઞાપહાનેસુ મત્તસો કારિભાવતો. તતો એવ ચસ્સ ‘‘મા મઞ્ઞી’’તિ વત્તબ્બતા યુજ્જતિ વત્થુપરિઞ્ઞાય વિય મઞ્ઞનાપહાનસ્સપિ વિપ્પકતભાવતો. સેક્ખસ્સ પથવિયા પરિઞ્ઞેય્યતા યુજ્જતિ પરિઞ્ઞાતું સક્કુણેય્યત્તા સબ્બસો અપરિઞ્ઞાતત્તા ચ. ‘‘આપં આપતો’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અરહત્તાદિયુત્તસ્સ પથવિયાદીનં અભિજાનના મઞ્ઞનાભાવો ચ યુજ્જતિ સઙ્ખાતધમ્મત્તા, સબ્બસો કિલેસાનં પહીનત્તા, તતો એવ ચસ્સ વીતરાગાદિભાવો તતો સમ્મદેવ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદસ્સ પટિવિદ્ધતાતિ. અયં યુત્તિહારો.

૪. પદટ્ઠાનહારવણ્ણના

કિસ્સોપિ મઞ્ઞના સક્કાયસ્સ પદટ્ઠાનં, મઞ્ઞનાનં અયોનિસોમનસિકારો પદટ્ઠાનં, સુતદ્વયવિરહો અન્ધપુથુજ્જનભાવસ્સ પદટ્ઠાનં, સો અરિયાનં અદસ્સાવિતાય પદટ્ઠાનં, સા અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદતાય પદટ્ઠાનં, સા અરિયધમ્મે અવિનીતતાય પદટ્ઠાનં. ‘‘સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સઞ્ઞાવિપલ્લાસો મઞ્ઞનાનં પદટ્ઠાનં. સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખાતિ. મઞ્ઞનાસુ ચ તણ્હામઞ્ઞના ઇતરમઞ્ઞનાનં પદટ્ઠાનં ‘‘તણ્હાગતાનં પરિતસ્સિતવિપ્ફન્દિત’’ન્તિ, (દી. નિ. ૧.૧૦૫-૧૦૯) ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; મહાવ. ૧) ચ વચનતો, તણ્હાગતસ્સેવ ચ ‘‘સેય્યોહમસ્મિ’’ન્તિઆદિના માનજપ્પનાસબ્ભાવતા. સબ્બાપિ વા મઞ્ઞના સબ્બાસં મઞ્ઞનાનં પદટ્ઠાનં. ‘‘ઉપાદાનપચ્ચયા તણ્હા’’તિ હિ વચનતો દિટ્ઠિપિ તણ્હાય પદટ્ઠાનં. ‘‘અહમસ્મિ બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા’’તિ (દી. નિ. ૧.૪૨; ૩.૩૯) આદિવચનતો માનોપિ દિટ્ઠિયા પદટ્ઠાનં. તથા ‘‘અસ્મીતિ સતિ ઇત્થંસ્મીતિ હોતિ, એવંસ્મીતિ હોતિ, અઞ્ઞથાસ્મીતિ હોતી’’તિઆદિવચનતો માનસ્સપિ તણ્હાય પદટ્ઠાનતા લબ્ભતેવ. સેક્ખા ધમ્મા સપ્પદેસતો મઞ્ઞનાપહાનસ્સ પદટ્ઠાનં. અસેક્ખા નિપ્પદેસતો મઞ્ઞનાપહાનસ્સ પદટ્ઠાનં. કમ્મભવો ચ જાતિયા પદટ્ઠાનં. જાતિ જરામરણસ્સ પદટ્ઠાનં. પચ્ચયાકારસ્સ યથાભૂતાવબોધો સમ્માસમ્બોધિયા પદટ્ઠાનન્તિ. અયં પદટ્ઠાનો હારો.

૫. લક્ખણહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ મૂલગ્ગહણેન મૂલપરિયાયગ્ગહણેન વા યથા તણ્હામાનદિટ્ઠિયો ગય્હન્તિ, એવં દોસમોહાદીનમ્પિ સક્કાયમૂલધમ્માનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો સક્કાયસ્સ મૂલભાવેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘અસ્સુતવા’’તિ ઇમિના યથા તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પરિયત્તિપટિવેધસદ્ધમ્માનં અભાવો ગય્હતિ, એવં પટિપત્તિસદ્ધમ્મસ્સપિ અભાવો ગય્હતિ સદ્ધમ્મભાવેન એકલક્ખણત્તા. અરિયાનં અદસ્સનકામતાદિલક્ખણા. ‘‘અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો’’તિ ઇમિના અરિયધમ્માધિગમસ્સ વિબન્ધભૂતં અઞ્ઞાણં. ‘‘અરિયધમ્મે અવિનીતો’’તિ ઇમિના અરિયવિનયાભાવો. સો પનત્થતો અરિયવિનયે અપ્પટિપત્તિ એવ વાતિ તીહિપિ પદેહિ યથાવુત્તવિસયા મિચ્છાદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા ચ ગહિતાવ હોન્તિ. તગ્ગહણેન ચ સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા સઙ્ગહિતાવ હોન્તિ સંકિલેસલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

‘‘પથવિં પથવિતો સઞ્જાનાતી’’તિ ઇદં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાદીનં સઞ્ઞાય કારણભાવદસ્સનં. તત્થ યથા સઞ્ઞા, એવં વિતક્કફસ્સાવિજ્જાઅયોનિસોમનસિકારાદયોપિ તાસં કારણન્તિ અત્થતો તેસમ્પેત્થ સઙ્ગહો વુત્તો હોતિ મઞ્ઞનાનં કારણભાવેન એકલક્ખણત્તા. ‘‘મઞ્ઞતી’’તિ ઇમિના મઞ્ઞનાકિચ્ચેન તણ્હામાનદિટ્ઠિયો ગહિતા તાસં કિલેસસભાવત્તા. તગ્ગહણેનેવ વિચિકિચ્છાદિનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો કિલેસલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. તથા તણ્હાય હેતુસભાવત્તા તગ્ગહણેનેવ અવસિટ્ઠાકુસલહેતૂનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો હેતુલક્ખણેન એકલક્ખણત્તા. તથા તણ્હાદિટ્ઠીનં આસવાદિસભાવત્તા તગ્ગહણેનેવ અવસિટ્ઠાસવોઘયોગગન્થનીવરણાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો આસવાદિસભાવત્તા એકલક્ખણત્તા. તથા ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિઆદિના પથવીઆદીનં રૂપસભાવત્તા તબ્બિસયાનઞ્ચ મઞ્ઞનાનં રૂપવિસયત્તા તગ્ગહણેનેવ સકલરૂપક્ખન્ધવિસયાપિ મઞ્ઞના દસ્સિતા હોન્તિ રૂપવિસયલક્ખણેન આસં એકલક્ખણત્તા. એવં ચક્ખાયતનાદિવિસયાપિ મઞ્ઞના નિદ્ધારેતબ્બા. ‘‘અપરિઞ્ઞાત’’ન્તિ પરિઞ્ઞાપટિક્ખેપેન તપ્પટિબદ્ધકિલેસાનં પહાનપટિક્ખેપોતિ દટ્ઠબ્બો મગ્ગકિચ્ચભાવેન પરિઞ્ઞાપહાનાનં એકલક્ખણત્તા. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ યથારહં એકલક્ખણા નિદ્ધારેતબ્બાતિ. અયં લક્ખણો હારો.

૬. ચતુબ્યૂહહારવણ્ણના

પથવીઆદીસુ વત્થૂસુ બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં ગહેત્વા ધમ્મગમ્ભીરતં અસલ્લક્ખેત્વા અસદ્ધમ્મસ્સવનાદિના વઞ્ચિતા હુત્વા સદ્ધમ્મસ્સવનધારણપરિચયમનસિકારવિમુખા પથવીઆદીસુ વત્થૂસુ પુથુજ્જનસેક્ખાસેક્ખતથાગતાનં પટિપત્તિવિસેસં અજાનન્તા ચ વેનેય્યા ઇમિસ્સા દેસનાય નિદાનં. તે ‘‘કથં નુ ખો યથાવુત્તદોસવિનિમુત્તા યથાવુત્તઞ્ચ વિસેસં જાનન્તા સમ્માપટિપત્તિયા ઉભયહિતપરાયણા સવેય્યુ’’ન્તિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. પદનિબ્બચનં નિરુત્તં, તં ‘‘એવ’’ન્તિઆદિનિદાનપદાનં, ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદિપાળિપદાનઞ્ચ અટ્ઠકથાયં, તસ્સા લીનત્થવણ્ણનાયઞ્ચેવ વુત્તનયેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા અતિવિત્થારભયેન ન વિત્થારયિમ્હ.

પદપદત્થદેસનાનિક્ખેપસુત્તસન્ધિવસેન પઞ્ચવિધા સન્ધિ. તત્થ પદસ્સ પદન્તરેન સમ્બન્ધો પદસન્ધિ, તથા પદત્થસ્સ પદત્થન્તરેન સમ્બન્ધો પદત્થસન્ધિ, યો ‘‘કિરિયાકારકસમ્બન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ. નાનાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ તંતંઅનુસન્ધીહિ સમ્બન્ધો, એકાનુસન્ધિકસ્સ પન પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દેસનાસન્ધિ. યા અટ્ઠકથાયં ‘‘પુચ્છાનુસન્ધિ અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ યથાનુસન્ધી’’તિ તિધા વિભત્તા. અજ્ઝાસયો ચેત્થ અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયોતિ દ્વિધા વેદિતબ્બો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા નિદાનવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. નિક્ખેપસન્ધિ ચતુન્નં સુત્તનિક્ખેપાનં વસેન વેદિતબ્બો. સુત્તસન્ધિ ઇધ પઠમનિક્ખેપવસેનેવ વેદિતબ્બો. કસ્મા પનેત્થ મૂલપરિયાયસુત્તમેવ પઠમં નિક્ખિત્તન્તિ? નાયમનુયોગો કત્થચિ નપ્પવત્તતિ, અપિચ યસ્મા મઞ્ઞનામૂલકં સક્કાયં, સબ્બમઞ્ઞના ચ તત્થ એવ અનેકભેદભિન્ના પવત્તતિ, ન તસ્સા સવિસયાય લેસમત્તમ્પિ સારં અત્થીતિ પથવીઆદિવિભાગભિન્નેસુ મઞ્ઞનાસુ ચ સાતિસયં નિબ્બેધવિરાગસઞ્જનની ઉપરિ સેક્ખાસેક્ખતથાગતગુણવિભાવની ચ અયં દેસના. સુત્તન્તદેસના ચ વિસેસતો દિટ્ઠિવિનિવેઠનકથા, તસ્મા સનિસ્સયસ્સ દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સ આદિતો અસારભાવદીપનં ઉપરિ ચ સબ્બેસં અરિયાનં ગુણવિસેસવિભાવનમિદં સુત્તં પઠમં નિક્ખિત્તં. કિઞ્ચ સક્કાયે મઞ્ઞનામઞ્ઞનામુખેન પવત્તિનિવત્તીસુ આદીનવાનિસંસવિભાવનતો સબ્બેસં પુગ્ગલાનં પટિપત્તિવિભાગતો ચ ઇદમેવ સુત્તં પઠમં નિક્ખિત્તં.

યં પન એકિસ્સા દેસનાય દેસનન્તરેન સદ્ધિં સંસન્દનં, અયમ્પિ દેસનાસન્ધિ, સા એવં વેદિતબ્બા. ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… નિબ્બાનં અભિનન્દતી’’તિ અયં દેસના. ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો મનસિકરણીયે ધમ્મે નપ્પજાનાતિ, અમનસિકરણીયે ચ ધમ્મે નપ્પજાનાતિ, સો મનસિકરણીયે ધમ્મે અપ્પજાનન્તો અમનસિકરણીયે ચ ધમ્મે અપ્પજાનન્તો યે ધમ્મા ન મનસિકરણીયા, તે ધમ્મે મનસિ કરોતિ…પે… અનુપ્પન્નો વા કામાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા કામાસવો પવડ્ઢતિ. અનુપ્પન્નો વા ભવાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા ભવાસવો પવડ્ઢતિ, અનુપ્પન્નો વા અવિજ્જાસવો ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો વા અવિજ્જાસવો પવડ્ઢતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૭) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘તસ્સેતં પાટિકઙ્ખં સુભનિમિત્તં મનસિ કરિસ્સતિ, તસ્સ સુભનિમિત્તસ્સ મનસિકારા રાગો ચિત્તં અનુદ્ધંસેસ્સતિ, સો સરાગો સદોસો સમોહો સાઙ્ગણો સંકિલિટ્ઠચિત્તો કાલં કરિસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૯) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચાવુસો પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો, ફસ્સપચ્ચયા વેદના. યં વેદેતિ તં સઞ્જાનાતિ, યં સઞ્જાનાતિ તં વિતક્કેતિ, યં વિતક્કેતિ તં પપઞ્ચેતિ, યં પપઞ્ચેતિ તતોનિદાનં પુરિસં પપઞ્ચસઞ્ઞાસઙ્ખા સમુદાચરન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. વેદનં…પે…, સઞ્ઞં…પે…, સઙ્ખારે…પે…, વિઞ્ઞાણં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. યમ્પિ તં દિટ્ઠં…પે… યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં, સો લોકો સો અત્તા સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામીતિ, તમ્પિ ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ.

‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ…પે… નિબ્બાનં માભિનન્દી’’તિ અયં દેસના. ‘‘ઇધ, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ, એવઞ્ચેતં, દેવાનમિન્દ, ભિક્ખુનો સુતં હોતિ ‘સબ્બે ધમ્મા નાલં અભિનિવેસાયા’તિ, સો સબ્બં ધમ્મં અભિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં અભિઞ્ઞાય સબ્બં ધમ્મં પરિજાનાતિ, સબ્બં ધમ્મં પરિઞ્ઞાય યં કિઞ્ચિ વેદનં વેદેતિ સુખં વા દુક્ખં વા અદુક્ખમસુખં વા, સો તાસુ વેદનાસુ અનિચ્ચાનુપસ્સી વિહરતિ, વિરાગાનુપસ્સી વિહરતિ, નિરોધાનુપસ્સી વિહરતિ, પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૯૦) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં…પે… અભિસમ્બુદ્ધોતિ વદામી’’તિ અયં દેસના ‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, વેદનં…પે…, સઞ્ઞં…પે…, સઙ્ખારે…પે…, વિઞ્ઞાણં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. યમ્પિ તં દિટ્ઠં સુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં અનુવિચરિતં મનસા, તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. યમ્પિ તં દિટ્ઠિટ્ઠાનં, સો લોકો સો અત્તા સો પેચ્ચ ભવિસ્સામિ ‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અપિ પરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’તિ, તમ્પિ ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ. સો એવં સમનુપસ્સન્તો ન પરિતસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૧) એવમાદિદેસનાહિ સંસન્દતીતિ, અયં ચતુબ્યૂહો હારો.

૭. આવત્તહારવણ્ણના

‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ ઇમિના યોનિસોમનસિકારપટિક્ખેપમુખેન અયોનિસોમનસિકારપરિગ્ગહો દીપિતો. ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિઆદિના સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિપટિક્ખેપમુખેન અસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિપરિગ્ગહો દીપિતો. તેસુ પુરિમનયેન આસયવિપત્તિ કિત્તિતા, દુતિયેન પયોગવિપત્તિ. પુરિમેન ચસ્સ કિલેસવટ્ટં, તઞ્ચ યતો વિપાકવટ્ટન્તિ સકલં સંસારચક્કમાવત્તતિ. ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિઆદિના તત્થ તિસ્સો મઞ્ઞના વુત્તા. તાસુ તણ્હામઞ્ઞના ‘‘એતં મમા’’તિ તણ્હાગ્ગાહો, માનમઞ્ઞના ‘‘એસોહમસ્મી’’તિ માનગ્ગાહો, દિટ્ઠિમઞ્ઞના ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ દિટ્ઠિગ્ગાહો. તત્થ તણ્હાગ્ગાહેન ‘‘તણ્હં પટિચ્ચપરિયેસના’’તિઆદિકા (દી. નિ. ૨.૧૦૩; દી. નિ. ૩.૩૫૯; અ. નિ. ૩.૨૩; વિભ. ૯૬૩) નવ તણ્હામૂલકા ધમ્મા આવત્તન્તિ. માનગ્ગાહેન ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિકા નવ માનવિધા આવત્તન્તિ. દિટ્ઠિગ્ગાહેન ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિકા (સં. નિ. ૪.૩૪૫) વીસતિવત્થુકા સક્કાયદિટ્ઠિ આવત્તતિ. તીસુ ચ ગાહેસુ યાય સઞ્ઞાય તણ્હાગ્ગાહસ્સ વિક્ખમ્ભના, સા દુક્ખસઞ્ઞા દુક્ખાનુપસ્સના. યાય સઞ્ઞાય માનગ્ગાહસ્સ વિક્ખમ્ભના, સા અનિચ્ચસઞ્ઞા અનિચ્ચાનુપસ્સના. યાય પન સઞ્ઞાય દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સ વિક્ખમ્ભના, સા અનત્તસઞ્ઞા અનત્તાનુપસ્સના. તત્થ પઠમગ્ગાહવિસભાગતો અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખં આવત્તતિ, દુતિયગ્ગાહવિસભાગતો અનિમિત્તવિમોક્ખમુખં આવત્તતિ, તતિયગ્ગાહવિસભાગતો સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખં આવત્તતિ.

સેક્ખગ્ગહણેન અરિયાય સમ્માદિટ્ઠિયા સઙ્ગહો, તતો ચ પરતોઘોસયોનિસોમનસિકારા દીપિતા હોન્તિ. પરતોઘોસેન ચ સુતવા અરિયસાવકોતિ આવત્તતિ, યોનિસોમનસિકારેન નવ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા આવત્તન્તિ, ચતુબ્બિધઞ્ચ સમ્પત્તિચક્કં. ‘‘મા મઞ્ઞી’’તિ મઞ્ઞનાનં વિપ્પકતપ્પહાનતાગહણેન એકચ્ચાસવપરિક્ખયો દીપિતો હોતિ, તેન ચ સદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તકાયસક્ખિભાવા આવત્તન્તિ. ‘‘અરહં ખીણાસવો’’તિઆદિના અસેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો દસ્સિતા હોન્તિ, સીલક્ખન્ધાદિપારિપૂરિયા ચ દસ નાથકરણા ધમ્મા આવત્તન્તિ. ‘‘ન મઞ્ઞતી’’તિ મઞ્ઞનાપટિક્ખેપેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ સમ્માપટિપત્તિ દસ્સિતા, તાય ચ સાતિસયા નિકન્તિપરિયાદાનમાનસમુગ્ઘાટનદિટ્ઠિઉગ્ઘાટનાનિ પકાસિતાનીતિ અપ્પણિહિતાનિમિત્ત-સુઞ્ઞતવિમોક્ખા આવત્તન્તિ.

‘‘તથાગતો’’તિઆદિના સબ્બઞ્ઞુગુણા વિભાવિતાતિ તદવિનાભાવતો દસબલ-ચતુવેસારજ્જઅસાધારણઞાણઆવેણિકબુદ્ધધમ્મા આવત્તન્તિ. ‘‘નન્દી દુક્ખસ્સ મૂલ’’ન્તિઆદિના સદ્ધિં હેતુના વટ્ટવિવટ્ટં કથિતન્તિ પવત્તિનિવત્તિતદુભયહેતુવિભાવનેન ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ આવત્તન્તિ. ‘‘તણ્હાનં ખયા’’તિઆદિના તણ્હપ્પહાનાપદેસેન તદેકટ્ઠભાવતો દિયડ્ઢસ્સ કિલેસસહસ્સસ્સ પહાનં આવત્તતિ. ‘‘સબ્બસો તણ્હાનં ખયા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ ચ વુત્તત્તા ‘‘નન્દી દુક્ખસ્સ મૂલ’’ન્તિ, ‘‘ઇતિ વિદિત્વા’’તિઆદિના વુત્તસ્સ મઞ્ઞનાભાવહેતુભૂતસ્સ પચ્ચયાકારવેદનસ્સ સાવકેહિ અસાધારણઞાણચારભાવો દસ્સિતો, તેન ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિ ભગવતો મહાવજિરઞાણં આવત્તતીતિ. અયં આવત્તો હારો.

૮. વિભત્તિહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ સબ્બધમ્મા નામ તેભૂમકા ધમ્મા સક્કાયસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેસં મઞ્ઞના પદટ્ઠાનં પપઞ્ચસઙ્ખાનિમિત્તત્તા લોકવિચિત્તસ્સ. તયિમે કુસલા અકુસલા અબ્યાકતાતિ તિવિધા. તેસુ કુસલાનં યોનિસોમનસિકારાદિ પદટ્ઠાનં, અકુસલાનં અયોનિસોમનસિકારાદિ, અબ્યાકતાનં કમ્મભવઆવજ્જનભૂતરૂપાદિ પદટ્ઠાનં. તત્થ કુસલા કામાવચરાદિવસેન ભૂમિતો તિવિધા, તથા અબ્યાકતા ચિત્તુપ્પાદસભાવા, અચિત્તુપ્પાદસભાવા પન કામાવચરાવ તથા અકુસલા. પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધસુતકિચ્ચાભાવેન તિવિધો અસ્સુતવા. અન્ધકલ્યાણવિભાગેન દુવિધો પુથુજ્જનો. સમ્માસમ્બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકભેદેન તિવિધા અરિયા. મંસચક્ખુદિબ્બચક્ખુપઞ્ઞાચક્ખૂહિ દસ્સનાભાવેન તિવિધો અદસ્સાવી. મગ્ગફલનિબ્બાનભેદેન તિવિધો, નવવિધો વા અરિયધમ્મો. સવનધારણપરિચયમનસિકારપટિવેધવસેન પઞ્ચવિધા અરિયધમ્મસ્સ કોવિદતા. તદભાવતો અકોવિદો. સંવરપહાનભેદેન દુવિધો, દસવિધો વા અરિયધમ્મવિનયો, તદભાવતો અરિયધમ્મે અવિનીતો. એત્થ પદટ્ઠાનવિભાગો હેટ્ઠા દસ્સિતોયેવ. ‘‘સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિઆદીસુ મઞ્ઞનાવત્થુવિભાગો પાળિયં આગતોવ, તથા અજ્ઝત્તિકબાહિરાદિકો ચ અન્તરવિભાગો.

મઞ્ઞના પન તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સઙ્ખેપતો તિવિધા, વિત્થારતો પન તણ્હામઞ્ઞના તાવ કામતણ્હાદિવસેન અટ્ઠસતવિધા, તથા ‘‘અસ્મીતિ સતિ ઇત્થંસ્મીતિ હોતી’’તિઆદિના. એવં માનમઞ્ઞનાપિ. ‘‘અસ્મીતિ સતિ ઇત્થંસ્મીતિ હોતી’’તિઆદિના પપઞ્ચત્તયં ઉદ્દિટ્ઠં નિદ્દિટ્ઠઞ્ચાતિ. એતેન દિટ્ઠિમઞ્ઞનાયપિ અટ્ઠસતવિધતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અપિચ સેય્યસ્સ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના માનમઞ્ઞનાય નવવિધતા તદન્તરભેદેન અનેકવિધતા ચ વેદિતબ્બા. અયઞ્ચ અત્થો હીનત્તિકત્થવણ્ણનાય વિભાવેતબ્બો. દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય પન બ્રહ્મજાલે આગતનયેન દ્વાસટ્ઠિવિધતા તદન્તરભેદેન અનેકવિધતા ચ વેદિતબ્બા. ‘‘અપરિઞ્ઞાત’’ન્તિ એત્થ ઞાતપરિઞ્ઞાદિવસેન ચેવ રૂપમુખાદિઅભિનિવેસભેદાદિવસેન ચ પરિઞ્ઞાનં અનેકવિધતા વેદિતબ્બા. તથા અટ્ઠમકાદિવસેન સેક્ખવિભાગો પઞ્ઞાવિમુત્તાદિવસેન અસેક્ખવિભાગો ચ. અયમેત્થ ધમ્મવિભાગો. પદટ્ઠાનવિભાગો ચ ભૂમિવિભાગો ચ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બાતિ. અયં વિભત્તિહારો.

૯. પરિવત્તહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ ‘‘સબ્બધમ્મા’’તિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ગહિતા, તેસં મૂલકારણન્તિ ચ તણ્હામાનદિટ્ઠિયો. તથા અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ. યાવકીવઞ્ચ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સુભતો સુખતો નિચ્ચતો અત્તતો સમનુપસ્સનવસેન ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગાહા ન સમુચ્છિજ્જન્તિ, તાવ નેસં પબન્ધૂપરમો સુપિનન્તેપિ ન કેનચિ લદ્ધપુબ્બો. યદા પન નેસં અસુભતો દુક્ખતો અનિચ્ચતો અનત્તતો સમનુપસ્સનવસેન ‘‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ પવત્તમાના અપ્પણિહિતાનિમિત્તસુઞ્ઞતાનુપસ્સના ઉસ્સક્કિત્વા અરિયમગ્ગાધિગમાય સંવત્તન્તિ, અથ નેસં પબન્ધૂપરમો હોતિ અચ્ચન્તઅપ્પઞ્ઞત્તિકભાવૂપગમનતો. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બધમ્માતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા ગહિતા, તેસં મૂલકારણન્તિ ચ તણ્હામાનદિટ્ઠિયો’’તિ. તથા અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો તીહિપિ મઞ્ઞનાહિ પથવિં મઞ્ઞતિ યાવ નિબ્બાનં અભિનન્દતિ, તીહિપિ પરિઞ્ઞાહિ તસ્સ તં વત્થુ અપરિઞ્ઞાતન્તિ કત્વા. યસ્સ પન તં વત્થુ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતં, ન સો ઇતરો વિય તં મઞ્ઞતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સુતવા ચ ખો, ભિક્ખવે, અરિયસાવકો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે સુવિનીતો રૂપં ‘નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, વેદનં…પે… અસતિ ન પરિતસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૧). સેક્ખો પથવિં મા મઞ્ઞિ, યાવ નિબ્બાનં માભિનન્દિ, અરહા સમ્માસમ્બુદ્ધો ચ પથવિં ન મઞ્ઞતિ, યાવ નિબ્બાનં નાભિનન્દતિ, મઞ્ઞનામઞ્ઞિતેસુ વત્થૂસુ મત્તસો સબ્બસો ચ પરિઞ્ઞાભિસમયસંસિદ્ધિયા પહાનાભિસમયનિબ્બત્તિતો. યસ્સ પન તેસુ વત્થૂસુ સબ્બસો મત્તસો વા પરિઞ્ઞા એવ નત્થિ, કુતો પહાનં, સો યથાપરિકપ્પં નિરઙ્કુસાહિ મઞ્ઞનાહિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના મઞ્ઞતેવ. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા પુથુજ્જનો…પે… સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતો રૂપં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ સમનુપસ્સતિ, વેદનં…પે…, સઞ્ઞ…પે…’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૪૧). અયં પરિવત્તો હારો.

૧૦. વેવચનહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મા સકલધમ્મા અનવસેસધમ્મા’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘મૂલપરિયાયં મૂલકારણં અસાધારણહેતુ’’ન્તિ પરિયાયવચનં, ‘‘મૂલપરિયાયન્તિ વા મૂલદેસનં કારણતથન’’ન્તિ પરિયાયવચનં, ‘‘વો તુમ્હાકં તુમ્હ’’ન્તિ પરિયાયવચનં, ‘‘ભિક્ખવે, સમણા તપસ્સિનો’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘દેસેસ્સામી કથેસ્સામી પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘સુણાથ સોતં ઓદહથ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારેથા’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘સાધુકં સમ્મા સક્કચ્ચ’’ન્તિ પરિયાયવચનં, ‘‘મનસિ કરોથ ચિત્તે ઠપેથ સમન્નાહરથા’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘ભાસિસ્સામિ બ્યત્તં કથેસ્સામિ વિભજિસ્સામી’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘એવં, ભન્તે, સાધુ સુટ્ઠુ ભન્તે’’તિ પરિયાયવચનં, ‘‘પચ્ચસ્સોસું સમ્પટિચ્છિંસુ સમ્પટિગ્ગહેસુ’’ન્તિ પરિયાયવચનં. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ વેવચનં વત્તબ્બન્તિ. અયં વેવચનો હારો.

૧૧. પઞ્ઞત્તિહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ સબ્બધમ્મા નામ સક્કાયધમ્મા, તે ખન્ધવસેન પઞ્ચધા પઞ્ઞત્તા, આયતનવસેન દ્વાદસધા, ધાતુવસેન અટ્ઠારસધા પઞ્ઞત્તા. ‘‘મૂલ’’ન્તિ વા ‘‘મૂલપરિયાય’’ન્તિ વા મઞ્ઞના વુત્તા, તા તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન તિધા અન્તરભેદેન અનેકધા ચ પઞ્ઞત્તા. અથ વા ‘‘સબ્બધમ્મા’’તિ તેભૂમકધમ્માનં સઙ્ગહપઞ્ઞત્તિ, ‘‘મૂલપરિયાય’’ન્તિ તેસં પભવપઞ્ઞત્તિ, ‘‘વો’’તિ સમ્પદાનપઞ્ઞતિ, ‘‘દેસેસ્સામિ ભાસિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ, ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ ચ આણાપનપઞ્ઞત્તિ, ‘‘અસ્સુતવા’’તિ પટિવેધવિમુખતાપઞ્ઞત્તિ ચેવ પરિયત્તિવિમુખતાપઞ્ઞત્તિ ચ, ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ અનરિયપઞ્ઞત્તિ, સા અરિયધમ્મપટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ચેવ અરિયધમ્મવિરહપઞ્ઞત્તિ ચ, ‘‘અરિયાન’’ન્તિ અસમપઞ્ઞત્તિ ચેવ સમપઞ્ઞત્તિ ચ. તત્થ અસમપઞ્ઞત્તિ તથાગતપઞ્ઞત્તિ, સમપઞ્ઞત્તિ પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચેવ ઉભતોભાગવિમુત્તાદીનઞ્ચ વસેન અટ્ઠવિધા વેદિતબ્બા. ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિઆદિ દસ્સનભાવનાપટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિઆદિ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં દ્વાદસન્નં આયતનાનં અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમ્મસનુપગાનં ઇન્દ્રિયાનં નિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ ચેવ પભવપઞ્ઞત્તિ ચ, તથા વિપલ્લાસાનં કિચ્ચપઞ્ઞત્તિ પરિયુટ્ઠાનં દસ્સનપઞ્ઞત્તિ કિલેસાનં ફલપઞ્ઞત્તિ અભિસઙ્ખારાનં વિરૂહનપઞ્ઞત્તિ તણ્હાય અસ્સાદનપઞ્ઞત્તિ દિટ્ઠિયા વિપ્ફન્દનપઞ્ઞત્તિ, ‘‘સેક્ખા’’તિ સદ્ધાનુસારીસદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તકાયસક્ખીનં દસ્સનપઞ્ઞત્તિ ચેવ ભાવનાપઞ્ઞત્તિ ચ ‘‘અપ્પત્તમાનસો’’તિ સેક્ખધમ્માનં ઠિતિપઞ્ઞત્તિ, ‘‘અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાનો’’તિ પઞ્ઞાય અભિનિબ્બિદાપઞ્ઞત્તિ, ‘‘અભિજાનાતી’’તિ અભિઞ્ઞેય્યધમ્માનં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ, દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાપઞ્ઞત્તિ, સમુદયસ્સ પહાનપઞ્ઞત્તિ, નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયાપઞ્ઞત્તિ, મગ્ગસ્સ ભાવનાપઞ્ઞત્તિ, ‘‘મા મઞ્ઞી’’તિ મઞ્ઞનાનં પટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિ, સમુદયસ્સ પહાનપઞ્ઞત્તિ. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ વિત્થારેતબ્બં. અયં પઞ્ઞત્તિ હારો.

૧૨. ઓતરણહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ સબ્બધમ્મા નામ લોકિયા પઞ્ચક્ખન્ધા દ્વાદસાયતનાનિ અટ્ઠારસ ધાતુયો દ્વે સચ્ચાનિ એકૂનવિસતિ ઇન્દ્રિયાનિ દ્વાદસપદિકો પચ્ચયાકારોતિ, અયં સબ્બધમ્મગ્ગહણેન ખન્ધાદિમુખેન દેસનાય ઓતરણં. ‘‘મૂલ’’ન્તિ વા ‘‘મૂલપરિયાય’’ન્તિ વા મઞ્ઞના વુત્તા, તા અત્થતો તણ્હા માનો દિટ્ઠિ ચાતિ તેસં સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહોતિ અયં ખન્ધમુખેન ઓતરણં. તથા ‘‘ધમ્માયતનધમ્મધાતૂહિ સઙ્ગહો’’તિ અયં આયતનમુખેન ધાતુમુખેન ચ ઓતરણં. ‘‘અસ્સુતવા’’તિ ઇમિના સુતસ્સ વિબન્ધભૂતા અવિજ્જાદયો ગહિતા, ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ ઇમિના યેસં કિલેસાભિસઙ્ખારાનં જનનાદિના પુથુજ્જનોતિ વુચ્ચતિ, તે કિલેસાભિસઙ્ખારાદયો ગહિતા, ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિઆદિના યેસં કિલેસધમ્માનં વસેન અરિયાનં અદસ્સાવિઆદિભાવો હોતિ, તે દિટ્ઠિમાનાવિજ્જાદયો ગહિતાતિ સબ્બેહિ તેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ગહોતિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ ઓતરણં વેદિતબ્બં. ‘‘સઞ્જાનાતિ મઞ્ઞતિ અભિજાનાતિ ન મઞ્ઞતી’’તિ એત્થાપિ સઞ્જાનનમઞ્ઞનાઅભિજાનનાનુપસ્સનાનં સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નત્તા વુત્તનયેનેવ ઓતરણં વેદિતબ્બં. તથા સેક્ખગ્ગહણેન સેક્ખા, ‘‘અરહ’’ન્તિઆદિના અસેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો ગહિતાતિ એવમ્પિ ખન્ધમુખેન ઓતરણં, આયતનધાતાદિમુખેન ચ ઓતરણં વેદિતબ્બં. તથા ‘‘ન મઞ્ઞતી’’તિ તણ્હાગાહાદિપટિક્ખેપેન દુક્ખાનુપસ્સનાદયો ગહિતા, તેસં વસેન અપ્પણિહિતવિમોક્ખમુખાદીહિ ઓતરણં વેદિતબ્બં. ‘‘પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ ઇમિના પરિજાનનકિચ્ચેન પવત્તમાના બોધિપક્ખિયધમ્મા ગય્હન્તીતિ સતિપટ્ઠાનાદિમુખેન ઓતરણં વેદિતબ્બં. નન્દિગ્ગહણેન ભવગ્ગહણેન તણ્હાગહણેન ચ સમુદયસચ્ચં, દુક્ખગ્ગહણેન જાતિજરામરણગ્ગહણેન ચ દુક્ખસચ્ચં, ‘‘તણ્હાનં ખયા’’તિઆદિના નિરોધસચ્ચં, અભિસમ્બોધિયા ગહણેન મગ્ગસચ્ચં ગહિતન્તિ અરિયસચ્ચેહિ ઓતરણન્તિ. અયં ઓતરણો હારો.

૧૩. સોધનહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાયં વો, ભિક્ખવે…પે… ઇધ, ભિક્ખવે, અસ્સુતવા…પે… પથવિં પથવિતો સઞ્જાનાતી’’તિ આરમ્ભો. ‘‘પથવિં પથવિયા સઞ્ઞત્વા પથવિં મઞ્ઞતી’’તિ પદસુદ્ધિ, નો આરમ્ભસુદ્ધિ. તથા ‘‘પથવિયા મઞ્ઞતિ પથવિતો મઞ્ઞતિ પથવિં મેતિ મઞ્ઞતિ પથવિં અભિનન્દતી’’તિ પદસુદ્ધિ, નો આરમ્ભસુદ્ધિ. ‘‘તં કિસ્સ હેતુ અપરિઞ્ઞાતં તસ્સાતિ વદામી’’તિ પદસુદ્ધિ ચેવ આરમ્ભસુદ્ધિ ચ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયોતિ. અયં સોધનો હારો.

૧૪. અધિટ્ઠાનહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ સબ્બધમ્મગ્ગહણં સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં. ‘‘પથવિં આપ’’ન્તિઆદિ પન તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં. તથા ‘‘મૂલપરિયાય’’ન્તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘પથવિં મઞ્ઞતિ…પે… અભિનન્દતી’’તિ. ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિ ચ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં તણ્હાદિગ્ગાહાનં સાધારણત્તા મઞ્ઞનાય, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ, એવં સુત્તન્તરપદાનિપિ આનેત્વા વિસેસવચનં નિદ્ધારેતબ્બં. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. ‘‘સેક્ખો’’તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘કાયસક્ખી દિટ્ઠિપ્પત્તો સદ્ધાવિમુત્તો સદ્ધાનુસારી ધમ્માનુસારી’’તિ. તથા ‘‘સેક્ખો’’તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સેક્ખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો હોતિ…પે… સેક્ખેન સમ્માસમાધિના સમન્નાગતો હોતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૩). ‘‘અરહ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘ઉભતોભાગવિમુત્તો પઞ્ઞાવિમુત્તો (પુ. પ. ૧૩.૨; ૧૫.૧ માતિકા), તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞો’’તિ (પુ. પ. ૭.૨૬, ૨૭ માતિકા) ચ. ‘‘ખીણાસવો’’તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘કામાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થ, ભવાસવાપિ ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થા’’તિઆદિ (પારા. ૧૪). સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ‘‘અભિજાનાતી’’તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘મઞ્ઞતી’’તિ. મઞ્ઞનાભાવો હિસ્સ પહાનપટિવેધસિદ્ધો, પહાનપટિવેધો ચ પરિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાભાવનાપટિવેધેહિ ન વિનાતિ સબ્બેપિ અભિઞ્ઞાવિસેસા મઞ્ઞનાપટિક્ખેપેન અત્થતો ગહિતાવ હોન્તીતિ. તથા ‘‘અરહ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં, તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં ‘‘વીતરાગત્તા વીતદોસત્તા વીતમોહત્તા’’તિ. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ સામઞ્ઞવિસેસનિદ્ધારણા વેદિતબ્બા. અયં અધિટ્ઠાનો હારો.

૧૪. પરિક્ખારહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એત્થ સબ્બધમ્મા નામ પરિયાપન્નધમ્મા, તે કુસલાકુસલાબ્યાકતભેદેન તિવિધા. તેસુ કુસલાનં યોનિસોમનસિકારો અલોભાદયો ચ હેતૂ, અકુસલાનં અયોનિસોમનસિકારો લોભાદયો ચ હેતૂ, અબ્યાકતેસુ વિપાકાનં યથાસકં કમ્મં, ઇતરેસં ભવઙ્ગમાવજ્જનસમન્નાહારાદિ ચ હેતૂ. એત્થ ચ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિકો પચ્ચયો હેતુમ્હિ એવ સમવરુળ્હો, સો તત્થ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘મૂલ’’ન્તિ વુત્તાનં મઞ્ઞનાનં હેતુભાવો પાળિયં વુત્તો એવ. મઞ્ઞનાસુ પન તણ્હામઞ્ઞનાય અસ્સાદાનુપસ્સના હેતુ. ‘‘સઞ્ઞોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૨) હિ વુત્તં. માનમઞ્ઞનાય દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તલોભો હેતુ કેવલં સંસગ્ગવસેન ‘‘અહમસ્મી’’તિ પવત્તનતો. દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય એકત્તનયાદીનં અયાથાવગ્ગાહો હેતુ, અસ્સુતભાવો પુથુજ્જનભાવસ્સ હેતુ, સો અરિયાનં અદસ્સનસીલતાય, સા અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદતાય, સા અરિયધમ્મે અવિનીતતાય હેતુ, સબ્બા ચાયં હેતુપરમ્પરા પથવીઆદીસુ ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ તિસ્સન્નં મઞ્ઞનાનં હેતુ, સેક્ખારહાદિભાવા પન મત્તસો સબ્બસો ચ મઞ્ઞનાભાવસ્સ હેતૂતિ. અયં પરિક્ખારો હારો.

૧૬. સમારોપનહારવણ્ણના

‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિઆદીસુ મૂલપરિયાયગ્ગહણેન અસ્સુતવાગહણેન સઞ્જાનનમઞ્ઞનાપરિઞ્ઞાગહણેહિ ચ સંકિલેસધમ્મા દસ્સિતા, તે ચ સઙ્ખેપતો તિવિધા તણ્હાસંકિલેસો દિટ્ઠિસંકિલેસો દુચ્ચરિતસંકિલેસોતિ. તત્થ તણ્હાસંકિલેસો તણ્હાસંકિલેસસ્સ, દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ, દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ ચ પદટ્ઠાનં, તથા દિટ્ઠિસંકિલેસો દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ, તણ્હાસંકિલેસસ્સ, દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ ચ પદટ્ઠાનં, દુચ્ચરિતસંકિલેસોપિ દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ, તણ્હાસંકિલેસસ્સ, દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ ચ પદટ્ઠાનં. તેસુ તણ્હાસંકિલેસો અત્થતો લોભોવ, યો ‘‘લોભો લુબ્ભના લુબ્ભિતત્તં સારાગો સારજ્જના સારજ્જિતત્ત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૩૮૯) અનેકેહિ પરિયાયેહિ વિભત્તો. તથા દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિસંકિલેસો, યો ‘‘દિટ્ઠિગતં દિટ્ઠિગહનં દિટ્ઠિકન્તારો દિટ્ઠિવિસૂકં દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિત’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૦૫) અનેકેહિ પરિયાયેહિ, ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૦) દ્વાસટ્ઠિયા પભેદેહિ ચ વિભત્તો. દુચ્ચરિતસંકિલેસો પન અત્થતો દુસ્સીલ્યચેતના ચેવ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા ચ, યા ‘‘કાયદુચ્ચરિતં વચીદુચ્ચરિતં કાયવિસમં વચીવિસમ’’ન્તિ (વિભ. ૯૧૩, ૯૨૪), ‘‘પાણાતિપાતો અદિન્નાદાન’’ન્તિ (વિભ. ૯૧૩) ચ આદિના અનેકેહિ પરિયાયેહિ, અનેકેહિ પભેદેહિ ચ વિભત્તા.

તેસુ તણ્હાસંકિલેસસ્સ સમથો પટિપક્ખો, દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ વિપસ્સના, દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ સીલં પટિપક્ખો. તે પન સીલાદયો ધમ્મા ઇધ પરિઞ્ઞાગહણેન સેક્ખગ્ગહણેન ‘‘અરહ’’ન્તિઆદિના અરિયતાદિગ્ગહણેન ચ ગહિતા. તત્થ સીલેન દુચ્ચરિતસંકિલેસપ્પહાનં સિજ્ઝતિ, તથા તદઙ્ગપ્પહાનં વીતિક્કમપ્પહાનઞ્ચ, સમથેન તણ્હાસંકિલેસપ્પહાનં સિજ્ઝતિ, તથા વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનઞ્ચ. વિપસ્સનાય દિટ્ઠિસંકિલેસપ્પહાનં સિજ્ઝતિ, તથા સમુચ્છેદપ્પહાનં અનુસયપ્પહાનઞ્ચ. તત્થ પુબ્બભાગે સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ સમથો, સમથે પતિટ્ઠિતસ્સ વિપસ્સના, મગ્ગક્ખણે પન સમકાલમેવ ભવન્તિ. પુબ્બેયેવ હિ સુપરિસુદ્ધકાયવચીકમ્મસ્સ સુપરિસુદ્ધાજીવસ્સ ચ સમથવિપસ્સના આરદ્ધા ગબ્ભં ગણ્હન્તિયો પરિપાકં ગચ્છન્તિયો વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનં પરિબ્રૂહેન્તિ, વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તી મગ્ગેન ઘટેન્તિ મગ્ગક્ખણે સમથવિપસ્સના પરિપૂરેતિ. અથ મગ્ગક્ખણે સમથવિપસ્સનાભાવનાપારિપૂરિયા અનવસેસસંકિલેસધમ્મં સમુચ્છિન્દન્તિયો નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોન્તીતિ. અયં સમારોપનો હારો.

સોળસહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.