૧. મૂલપરિયાયવગ્ગો

૧. મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના

અબ્ભન્તરનિદાનવણ્ણના

૧. એવં બાહિરનિદાને વત્તબ્બં અતિદિસિત્વા ઇદાનિ અભન્તરનિદાનં આદિતો પટ્ઠાય સંવણ્ણેતું ‘‘યં પનેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા સંવણ્ણનં કરોન્તેન સંવણ્ણેતબ્બે ધમ્મે પદવિભાગં પદત્થઞ્ચ દસ્સેત્વા તતો પરં પિણ્ડત્તાદિદસ્સનવસેન સંવણ્ણના કાતબ્બા, તસ્મા પદાનિ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘એવન્તિ નિપાતપદ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પદવિભાગોતિ પદાનં વિસેસો, ન પદવિગ્ગહો. અથ વા પદાનિ ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગો, પદવિગ્ગહો ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગોતિ વા એકસેસવસેન પદપદવિગ્ગહા પદવિભાગસદ્દેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ પદવિગ્ગહો ‘‘સુભગઞ્ચ તં વનઞ્ચાતિ સુભગવનં, સાલાનં રાજા, સાલો ચ સો રાજા ચ ઇતિપિ સાલરાજા’’તિઆદિવસેન સમાસપદેસુ દટ્ઠબ્બો.

અત્થતોતિ પદત્થતો. તં પન પદત્થં અત્થુદ્ધારક્કમેન પઠમં એવંસદ્દસ્સ દસ્સેન્તો ‘‘એવં-સદ્દો તાવા’’તિઆદિમાહ. અવધારણાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઇદમત્થપુચ્છાપરિમાણાદિઅત્થાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ (દી. નિ. ૧.૧૬૩), એવવિધો એવમાકારો’’તિ ચ આદીસુ ઇદં-સદ્દસ્સ અત્થે એવં-સદ્દો. ગત-સદ્દો હિ પકારપરિયાયો, તથા વિધાકાર-સદ્દા ચ. તથા હિ વિધયુત્તગત-સદ્દે લોકિયા પકારત્થે વદન્તિ. ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુક્કમણિકુણ્ડલાભરણા ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકોતિ. નો હિદં, ભો ગોતમા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૬) પુચ્છાયં. ‘‘એવંલહુપરિવત્તં (અ. નિ. ૧.૪૮) એવમાયુપરિયન્તો’’તિ (પારા. ૧૨) ચ આદીસુ પરિમાણે.

નનુ ચ ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા, એવમાયુપરિયન્તો’’તિ એત્થ એવં-સદ્દેન પુચ્છનાકારપરિમાણાકારાનં વુત્તત્તા આકારત્થો એવ એવં-સદ્દોતિ? ન, વિસેસસબ્ભાવતો. આકારમત્તવાચકો હિ એવં-સદ્દો આકારત્થોતિ અધિપ્પેતો યથા ‘‘એવં બ્યા ખો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૩૪, ૩૯૬), ન પન આકારવિસેસવાચકો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેના’’તિઆદીનિ ઉપમાદિઉદાહરણાનિ ઉપપન્નાનિ હોન્તિ. તથા હિ ‘‘યથાપિ…પે… બહુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૫૩) એત્થ પુપ્ફરાસિટ્ઠાનિયતો મનુસ્સૂપપત્તિ-સપ્પુરિસૂપનિસ્સય-સદ્ધમ્મસ્સવન-યોનિસોમનસિકાર- ભોગસમ્પત્તિ-આદિદાનાદિ-પુઞ્ઞકિરિયહેતુસમુદાયતો સોભા-સુગન્ધતાદિગુણયોગતો માલાગુણસદિસિયો પહૂતા પુઞ્ઞકિરિયા મરિતબ્બસભાવતાય મચ્ચેન સત્તેન કત્તબ્બાતિ જોતિતત્તા પુપ્ફરાસિમાલાગુણાવ ઉપમા, તેસં ઉપમાકારો યથા-સદ્દેન અનિયમતો વુત્તોતિ ‘‘એવં-સદ્દો ઉપમાકારનિગમનત્થો’’તિ વત્તું યુત્તં. સો પન ઉપમાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો ઉપમાવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ. તથા ‘‘એવં ઇમિના આકારેન અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના ઉપદિસિયમાનાય સમણસારુપ્પાય આકપ્પસમ્પત્તિયા યો તત્થ ઉપદિસનાકારો, સો અત્થતો ઉપદેસો એવાતિ વુત્તં ‘‘એવં તે…પે… ઉપદેસે’’તિ. તથા ‘‘એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતા’’તિ એત્થ ચ ભગવતા યથાવુત્તમત્થં અવિપરીતતો જાનન્તેહિ કતં તત્થ સંવિજ્જમાનગુણાનં પકારેહિ હંસનં ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં. યો તત્થ સમ્પહંસનાકારોતિ યોજેતબ્બં.

એવમેવં પનાયન્તિ એત્થ ગરહણાકારોતિ યોજેતબ્બં, સો ચ ગરહણાકારો ‘‘વસલી’’તિઆદિખુંસનસદ્દસન્નિધાનતો ઇધ એવં-સદ્દેન પકાસિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપમાકારાદયોપિ ઉપમાદિવસેન વુત્તાનં પુપ્ફરાસિઆદિસદ્દાનં સન્નિધાનતો દટ્ઠબ્બં. એવં, ભન્તેતિ પન ધમ્મસ્સ સાધુકં સવનમનસિકારે સન્નિયોજિતેહિ ભિક્ખૂહિ અત્તનો તત્થ ઠિતભાવસ્સ પટિજાનનવસેન વુત્તત્તા એત્થ એવં-સદ્દો વચનસમ્પટિચ્છનત્થો વુત્તો. તેન એવં, ભન્તે સાધુ, ભન્તે, સુટ્ઠુ, ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ વદેહીતિ ‘‘યથાહં વદામિ, એવં સમણં આનન્દં વદેહી’’તિ યો એવં વદનાકારો ઇદાનિ વત્તબ્બો. સો એવંસદ્દેન નિદસ્સીયતીતિ ‘‘નિદસ્સને’’તિ વુત્તોતિ. એવં નોતિ એત્થાપિ તેસં યથાવુત્તધમ્માનં અહિતદુક્ખાવહભાવે સન્નિટ્ઠાનજનનત્થં અનુમતિગહણવસેન ‘‘સંવત્તન્તિ વા નો વા, કથં વો એત્થ હોતી’’તિ પુચ્છાય કતાય ‘‘એવં નો એત્થ હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદાકારસન્નિટ્ઠાનં એવં-સદ્દેન વિભાવિતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. સો પન તેસં ધમ્માનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તનાકારો નિયમિયમાનો અવધારણત્થો હોતીતિ આહ ‘‘એવં નો એત્થ હોતીતિઆદીસુ અવધારણે’’તિ.

નાનાનયનિપુણન્તિ એકત્તનાનત્તઅબ્યાપારએવંધમ્મતાસઙ્ખાતા, નન્દિયાવત્તતિપુક્ખલસીહવિક્કીળિતઅઙ્કુસદિસાલોચનસઙ્ખાતા વા આધારાદિભેદવસેન નાનાવિધા નયા નાનાનયા, નયા વા પાળિગતિયો, તા ચ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઆદિવસેન સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સકાદિવસેન કુસલાદિવસેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહાદિવસેન સમયવિમુત્તાદિવસેન ઠપનાદિવસેન કુસલમૂલાદિવસેન તિકપ્પટ્ઠાનાદિવસેન ચ નાનપ્પકારાતિ નાનાનયા. તેહિ નિપુણં સણ્હં સુખુમન્તિ નાનાનયનિપુણં. આસયોવ અજ્ઝાસયો, તે ચ સસ્સતાદિભેદેન, તત્થ ચ અપ્પરજક્ખતાદિભેદેન અનેકે, અત્તજ્ઝાસયાદયો એવ વા સમુટ્ઠાનં ઉપ્પત્તિહેતુ એતસ્સાતિ અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નન્તિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણં ઉપનેતબ્બાભાવતો, સઙ્કાસનપકાસન-વિવરણ-વિભજન-ઉત્તાનીકરણ-પઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખર-પદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતન્તિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિવિધપાટિહારિયન્તિ એત્થ પાટિહારિયપદસ્સ વચનત્થં (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧ દેવતાસંયુત્ત) ‘‘પટિપક્ખહરણતો, રાગાદિકિલેસાપનયનતો ચ પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ, ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ, યે હરિતબ્બા. પુથુજ્જનાનમ્પિ વિગતૂપક્કિલેસે અટ્ઠગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્તું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન દિટ્ઠિપકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. ‘‘પટી’’તિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે ચ કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પાટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પાટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતૂપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપકિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પાટિહારિયાનિ ભવન્તિ. પાટિહારિયમેવ પાટિહારિયં, પાટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકમેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પાટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં. તસ્સ પન ઇદ્ધિઆદિભેદેન વિસયભેદેન ચ બહુવિધસ્સ ભગવતો દેસનાયં લબ્ભમાનત્તા આહ ‘‘વિવિધપાટિહારિય’’ન્તિ.

ન અઞ્ઞથાતિ ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો ન અઞ્ઞથાતિ અત્થો, ન પન ભગવતો દેસિતાકારતો. અચિન્તેય્યાનુભાવા હિ ભગવતો દેસના. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ ઇદં વચનં સમત્થિતં ભવતિ, ધારણબલદસ્સનઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ સુતાકારાવિરજ્ઝનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ન હેત્થ અત્થન્તરતાપરિહારો દ્વિન્નમ્પિ અત્થાનં એકવિસયત્તા. ઇતરથા થેરો ભગવતો દેસનાય સબ્બથા પટિગ્ગહણે સમત્થો અસમત્થો ચાતિ આપજ્જેય્યાતિ.

‘‘યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા’’તિ એવં વુત્તાય નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય સસન્તતિયા વત્તનતો તિવિધોપિ મે-સદ્દો કિઞ્ચાપિ એકસ્મિંયેવ અત્થે દિસ્સતિ, કરણસમ્પદાનસામિનિદ્દેસવસેન પન વિજ્જમાનં ભેદં સન્ધાયાહ ‘‘મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ.

કિઞ્ચાપિ ઉપસગ્ગો કિરિયં વિસેસેતિ, જોતકભાવતો પન સતિપિ તસ્મિં સુતસદ્દો એવ તં તમત્થં વદતીતિ અનુપસગ્ગસ્સ સુતસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે સઉપસગ્ગસ્સ ગહણં ન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચા’’તિઆદિમાહ. અસ્સાતિ સુતસદ્દસ્સ. કમ્મભાવસાધનાનિ ઇધ સુતસદ્દે સમ્ભવન્તીતિ વુત્તં ‘‘ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો’’તિ. મયાતિ અત્થે સતીતિ યદા મે-સદ્દસ્સ કત્તુવસેન કરણનિદ્દેસો, તદાતિ અત્થો. મમાતિ અત્થે સતીતિ યદા સમ્બન્ધવસેન સામિનિદ્દેસો, તદા.

સુત-સદ્દસન્નિધાને પયુત્તેન એવં-સદ્દેન સવનકિરિયાજોતકેન ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન સમ્પટિચ્છનાદીનં પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં તદભિનીહટાનઞ્ચ મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં ગહણં વેદિતબ્બં. સબ્બેસમ્પિ વાક્યાનં એવ-કારત્થસહિતત્તા ‘‘સુત’’ન્તિ એતસ્સ સુતમેવાતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. એતેન અવધારણેન નિરાસઙ્કતં દસ્સેતિ. યથા ચ સુતં સુતમેવાતિ નિયમેતબ્બં, તં સમ્મા સુતં હોતીતિ આહ ‘‘અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અથ વા સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતીતિ સુતન્તિ અસુતં ન હોતીતિ અયમેતસ્સ અત્થોતિ વુત્તં ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. ઇમિના દિટ્ઠાદિવિનિવત્તનં કરોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘ન ઇદં મયા દિટ્ઠં, ન સયમ્ભુઞાણેન સચ્છિકતં, અથ ખો સુતં, તઞ્ચ ખો સમ્મદેવા’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અવધારણત્થે વા એવં-સદ્દે અયમત્થયોજના કરીયતીતિ તદપેક્ખસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અયમત્થો વુત્તો ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘અનૂનાનધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. સવનસદ્દો ચેત્થ કમ્મત્થો વેદિતબ્બો ‘‘સુય્યતી’’તિ.

એવં સવનહેતુસુણન્તપુગ્ગલસવનવિસેસવસેન પદત્તયસ્સ એકેન પકારેન અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેહિપિ તં દસ્સેતું ‘‘તથા એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ યા સા ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મસ્સવનાકારેન પવત્તા મનોદ્વારવિઞ્ઞાણવીથિ, તસ્સા. સા હિ નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિતું સમત્થા. તથા ચ વુત્તં ‘‘સોતદ્વારાનુસારેના’’તિ. નાનપ્પકારેનાતિ વક્ખમાનાનં અનેકવિહિતાનં બ્યઞ્જનત્થગ્ગહણાનં નાનાકારેન. એતેન ઇમિસ્સા યોજનાય આકારત્થો એવં-સદ્દો ગહિતોતિ દીપેતિ. પવત્તિભાવપ્પકાસનન્તિ પવત્તિયા અત્થિભાવપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનન્તિ યસ્મિં આરમ્મણે વુત્તપ્પકારા વિઞ્ઞાણવીથિ નાનપ્પકારેન પવત્તા, તસ્સ ધમ્મત્તા વુત્તં, ન સુતસદ્દસ્સ ધમ્મત્થત્તા. વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટીકરણં ‘‘અયઞ્હેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાણવીથિયાતિ કરણત્થે કરણવચનં. મયાતિ કત્તુઅત્થે.

એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસનન્તિ નિદસ્સનત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા વુત્તં નિદસ્સેતબ્બસ્સ નિદ્દિસિતબ્બત્તાભાવાભાવતો. તેન એવં-સદ્દેન સકલમ્પિ સુત્તં પચ્ચામટ્ઠન્તિ દસ્સેતિ. સુત-સદ્દસ્સ કિરિયાસદ્દત્તા સવનકિરિયાય ચ સાધારણવિઞ્ઞાણપબન્ધપટિબદ્ધત્તા તત્થ ચ પુગ્ગલવોહારોતિ વુત્તં ‘‘સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસન’’ન્તિ. ન હિ પુગ્ગલવોહારરહિતે ધમ્મપબન્ધે સવનકિરિયા લબ્ભતીતિ.

યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સાતિઆદિપિ આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા પુરિમયોજનાય અઞ્ઞથા અત્થયોજનં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ આકારપઞ્ઞત્તીતિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ એવ ધમ્માનં પવત્તિઆકારૂપાદાનવસેન તથા વુત્તા. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસોતિ સોતબ્બભૂતો ધમ્મો સવનકિરિયાકત્તુપુગ્ગલસ્સ સવનકિરિયાવસેન પવત્તિટ્ઠાનન્તિ કત્વા વુત્તં. ચિત્તસન્તાનવિનિમુત્તસ્સ પરમત્થતો કસ્સચિ કત્તુ અભાવેપિ સદ્દવોહારેન બુદ્ધિપરિકપ્પિતભેદવચનિચ્છાય ચિત્તસન્તાનતો અઞ્ઞં વિય તંસમઙ્ગિં કત્વા વુત્તં ‘‘ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો’’તિ. સવનકિરિયાવિસયોપિ સોતબ્બધમ્મો સવનકિરિયાવસેન પવત્તચિત્તસન્તાનસ્સ ઇધ પરમત્થતો કત્તુભાવતો, સવનવસેન ચિત્તપ્પવત્તિયા એવ વા સવનકિરિયાભાવતો તંકિરિયાકત્તુ ચ વિસયો હોતીતિ વુત્તં ‘‘તંસમઙ્ગિનો કત્તુવિસયે’’તિ. સુતાકારસ્સ ચ થેરસ્સ સમ્માનિચ્છિતભાવતો આહ ‘‘ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ. એતેન વા અવધારણત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા અયમત્થયોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

પુબ્બે સુતાનં નાનાવિહિતાનં સુત્તસઙ્ખાતાનં અત્થબ્યઞ્જનાનં ઉપધારિતરૂપસ્સ આકારસ્સ નિદસ્સનસ્સ, અવધારણસ્સ વા પકાસનસભાવો એવં-સદ્દોતિ તદાકારાદિઉપધારણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતધમ્મપબન્ધબ્યાપારતાય વુત્તં – ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. સવનકિરિયા પન પુગ્ગલવાદિનોપિ વિઞ્ઞાણનિરપેક્ખા નત્થીતિ વિસેસતો વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ આહ ‘‘સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. ‘‘મે’’તિ સદ્દપ્પવત્તિયા એકન્તેનેવ સત્તવિસયત્તા વિઞ્ઞાણકિચ્ચસ્સ ચ તત્થેવ સમોદહિતબ્બતો ‘‘મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિસભાવા યથાક્કમં એવં-સદ્દ – સુત-સદ્દાનં અત્થાતિ તે તથારૂપ-પઞ્ઞત્તિ-ઉપાદાનભૂત-ધમ્મપબન્ધબ્યાપારભાવેન દસ્સેન્તો આહ – ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો, સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. એત્થ ચ કરણકિરિયાકત્તુકમ્મવિસેસપ્પકાસનવસેન પુગ્ગલબ્યાપારવિસયપુગ્ગલબ્યાપારનિદસ્સનવસેન ગહણાકારગાહકતબ્બિસયવિસેસનિદ્દેસવસેન કત્તુકરણબ્યાપારકત્તુનિદ્દેસવસેન ચ દુતિયાદયો ચતસ્સો અત્થયોજના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસ્સપિ સદ્દાધિગમનીયસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ પટિપજ્જિતબ્બત્તા સબ્બપઞ્ઞત્તીનઞ્ચ વિજ્જમાનાદિવસેન છસુ પઞ્ઞત્તિભેદેસુ અન્તોગધત્તા તેસુ ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપં નિદ્ધારેન્તો આહ – ‘‘એવન્તિ ચ મેતિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘એવ’’ન્તિ ચ ‘‘મે’’તિ ચ વુચ્ચમાનસ્સત્થસ્સ આકારાદિનો ધમ્માનં અસલ્લક્ખણભાવતો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવોતિ આહ – ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તત્થ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેનાતિ ભૂતત્થઉત્તમત્થવસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતત્થો, અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બો વિય અનુત્તમત્થો ચ ન હોતિ, સો રૂપસદ્દાદિસભાવો, રુપ્પનાનુભવનાદિસભાવો વા અત્થો સચ્ચિકટ્ઠો પરમત્થો ચાતિ વુચ્ચતિ, ન તથા ‘‘એવં મે’’તિ પદાનં અત્થોતિ. એતમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કિઞ્હેત્થ ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સુતન્તિ પન સદ્દાયતનં સન્ધાયાહ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, ‘‘સોતદ્વારાનુસારેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ પન વુત્તે અત્થબ્યઞ્જનાદિસબ્બં લબ્ભતિ.

તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતોતિ સોતપથમાગતે ધમ્મે ઉપાદાય તેસં ઉપધારિતાકારાદિનો પચ્ચામસનવસેન ‘‘એવ’’ન્તિ, સસન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે ઉપાદાય ‘‘મે’’તિ વત્તબ્બત્તાતિ અત્થો. દિટ્ઠાદિસભાવરહિતે સદ્દાયતને પવત્તમાનોપિ સુતવોહારો ‘‘દુતિયં તતિય’’ન્તિઆદિકો વિય પઠમાદીનિ દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે અપેક્ખિત્વાવ પવત્તોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો’’તિ અસુતં ન હોતીતિ હિ સુતન્તિ પકાસિતોયમત્થોતિ. અત્તના પટિવિદ્ધા સુત્તસ્સ પકારવિસેસા ‘‘એવ’’ન્તિ થેરેન પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ ‘‘અસમ્મોહં દીપેતી’’તિ. નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતીતિ એતેન વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ નાનપ્પકારતં દુપ્પટિવિજ્ઝતઞ્ચ દસ્સેતિ. સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતીતિ સુતાકારસ્સ યાથાવતો દસ્સિયમાનત્તા વુત્તં. અસમ્મોહેનાતિ સમ્મોહાભાવેન, પઞ્ઞાય એવ વા સવનકાલસમ્ભૂતાય તદુત્તરકાલપઞ્ઞાસિદ્ધિ. એવં અસમ્મોસેનાતિ એત્થાપિ વત્તબ્બં. બ્યઞ્જનાનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો નાતિગમ્ભીરો, યથાસુતધારણમેવ તત્થ કરણીયન્તિ સતિયા બ્યાપારો અધિકો, પઞ્ઞા તત્થ ગુણીભૂતાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિઆદિ ‘‘પઞ્ઞાય પુબ્બઙ્ગમા’’તિ કત્વા. પુબ્બઙ્ગમતા ચેત્થ પધાનતા ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧, ૨) વિય. પુબ્બઙ્ગમતાય વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આવજ્જનાદીનં વિય અપ્પધાનત્તે પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમા એતિસ્સાતિ અયમ્પિ અત્થો યુજ્જતિ. એવં સતિપુબ્બઙ્ગમાયાતિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન યથાસમ્ભવમત્થો વેદિતબ્બો. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સાતિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણસ્સ, સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતસ્સાતિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યોનિસોમનસિકારં દીપેતિ એવં-સદ્દેન વુચ્ચમાનાનં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થાનં અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયત્તાતિ અધિપ્પાયો. અવિક્ખેપં દીપેતીતિ ‘‘મૂલપરિયાયં કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિપુચ્છાવસેન પકરણપ્પત્તસ્સ વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ સવનં સમાધાનમન્તરેન ન સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. વિક્ખિત્તચિત્તસ્સાતિઆદિ તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનવસેન વુત્તં. સબ્બસમ્પત્તિયાતિ અત્થબ્યઞ્જનદેસકપયોજનાદિસમ્પત્તિયા. અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયેહિ વિય આકારનિદસ્સનાવધારણત્થેહિ યોનિસોમનસિકારસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સવનેન વિય ચ અવિક્ખેપસ્સ યથા યોનિસોમનસિકારેન ફલભૂતેન અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાનં સિદ્ધિ વુત્તા તદવિનાભાવતો, એવં અવિક્ખેપેન ફલભૂતેન કારણભૂતાનં સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાનં સિદ્ધિ દસ્સેતબ્બા સિયા અસ્સુતવતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયરહિતસ્સ ચ તદભાવતો. ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તોતિઆદિના સમત્થનવચનેન પન અવિક્ખેપેન કારણભૂતેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ ફલભૂતસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ સિદ્ધિ દસ્સિતા. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા – સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયા ન એકન્તેન અવિક્ખેપસ્સ કારણં બાહિરઙ્ગત્તા, અવિક્ખેપો પન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો વિય સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ એકન્તકારણન્તિ. એવમ્પિ અવિક્ખેપેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસિદ્ધિજોતના ન સમત્થિતાવ, નો ન સમત્થિતા વિક્ખિત્તચિત્તાનં સપ્પુરિસપયિરુપાસનાભાવસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. એત્થ ચ પુરિમં ફલેન કારણસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં નદીપૂરેન વિય ઉપરિ વુટ્ઠિસબ્ભાવસ્સ, દુતિયં કારણેન ફલસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં એકન્તવસ્સિના વિય મેઘવુટ્ઠાનેન વુટ્ઠિપ્પવત્તિયા.

ભગવતો વચનસ્સ અત્થબ્યઞ્જનપભેદપરિચ્છેદવસેન સકલસાસનસમ્પત્તિઓગાહનાકારો નિરવસેસપરહિતપારિપૂરિકારણન્તિ વુત્તં ‘‘એવં ભદ્દકો આકારો’’તિ. યસ્મા ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિન્તિ અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતં ગુણદ્વયં. અપરાપરવુત્તિયા ચેત્થ ચક્કભાવો, ચરન્તિ એતેહિ સત્તા સમ્પત્તિભવેસૂતિ વા. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૧). પુરિમપચ્છિમભાવો ચેત્થ દેસનાક્કમવસેન દટ્ઠબ્બો. પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયાતિ પચ્છિમચક્કદ્વયસ્સ અત્થિતાય. સમ્માપણિહિતત્તો પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞો સુદ્ધાસયો હોતિ તદસુદ્ધિહેતૂનં કિલેસાનં દૂરીભાવતોતિ આહ – ‘‘આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતી’’તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ (ધ. પ. ૪૩), ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ, ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭) ચ. તેનેવાહ ‘‘આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ. પયોગસુદ્ધિયાતિ યોનિસોમનસિકારપુબ્બઙ્ગમસ્સ ધમ્મસ્સવનપયોગસ્સ વિસદભાવેન. તથા ચાહ ‘‘આગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ. સબ્બસ્સ વા કાયવચીપયોગસ્સ નિદ્દોસભાવેન. પરિસુદ્ધકાયવચીપયોગો હિ વિપ્પટિસારાભાવતો અવિક્ખિત્તચિત્તો પરિયત્તિયં વિસારદો હોતીતિ.

નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેનાતિઆદિના અત્થબ્યઞ્જનેસુ થેરસ્સ એવંસદ્દસુત-સદ્દાનં અસમ્મોહાસમ્મોસદીપનતો ચતુપટિસમ્ભિદાવસેન અત્થયોજનં દસ્સેતિ. તત્થ સોતબ્બભેદપટિવેધદીપકેનાતિ એતેન અયં સુત-સદ્દો એવં-સદ્દસન્નિધાનતો, વક્ખમાનાપેક્ખાય વા સામઞ્ઞેનેવ સોતબ્બધમ્મવિસેસં આમસતીતિ દસ્સેતિ. મનોદિટ્ઠિકરણા પરિયત્તિધમ્માનં અનુપેક્ખનસુપ્પટિવેધા વિસેસતો મનસિકારપટિબદ્ધાતિ તે વુત્તનયેન યોનિસોમનસિકારદીપકેન એવંસદ્દેન યોજેત્વા, સવનધારણવચીપરિચયા પરિયત્તિધમ્માનં વિસેસેન સોતાવધાનપટિબદ્ધાતિ તે અવિક્ખેપદીપકેન સુત-સદ્દેન યોજેત્વા દસ્સેન્તો સાસનસમ્પત્તિયા ધમ્મસ્સવને ઉસ્સાહં જનેતિ. તત્થ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા, એત્તકા એત્થ અનુસન્ધિયો’’તિઆદિના નયેન મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્ઝાનક્ખન્તિભૂતાય, ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય વા દિટ્ઠિયા તત્થ તત્થ વુત્તરૂપારૂપધમ્મે ‘‘ઇતિ રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા પટિવિદ્ધા.

સકલેન વચનેનાતિ પુબ્બે તીહિ પદેહિ વિસું વિસું યોજિતત્તા વુત્તં. અત્તનો અદહન્તોતિ ‘‘મમેદ’’ન્તિ અત્તનિ અટ્ઠપેન્તો. અસપ્પુરિસભૂમિન્તિ અકતઞ્ઞુતં ‘‘ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’’તિ (પારા. ૧૯૫) એવં વુત્તં અનરિયવોહારાવત્થં, સા એવ અનરિયવોહારાવત્થા અસદ્ધમ્મો. નનુ ચ આનન્દત્થેરસ્સ ‘‘મમેદં વચન’’ન્તિ અધિમાનસ્સ, મહાકસ્સપત્થેરાદીનઞ્ચ તદાસઙ્કાય અભાવતો અસપ્પુરિસભૂમિસમતિક્કમાદિવચનં નિરત્થકન્તિ? નયિદમેવં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ વદન્તેન અયમ્પિ અત્થો વિભાવિતોતિ દસ્સનતો. કેચિ પન ‘‘દેવતાનં પરિવિતક્કાપેક્ખં તથાવચનન્તિ એદિસી ચોદના અનવકાસાવા’’તિ વદન્તિ. તસ્મિં કિર ખણે એકચ્ચાનં દેવતાનં એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘ભગવા ચ પરિનિબ્બુતો, અયઞ્ચ આયસ્મા દેસનાકુસલો, ઇદાનિ ધમ્મં દેસેતિ સક્યકુલપ્પસુતો તથાગતસ્સ ભાતા ચૂળપિતુપુત્તો, કિં નુ ખો સયં સચ્છિકતં ધમ્મં દેસેતિ, ઉદાહુ ભગવતોયેવ વચનં યથાસુત’’ન્તિ. એવં તદાસઙ્કિતપ્પકારતો અસપ્પુરિસભૂમિસમોક્કમાદિતો અતિક્કમાદિ વિભાવિતન્તિ. અપ્પેતીતિ નિદસ્સેતિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેસુ યથારહં સત્તે નેતીતિ નેત્તિ, ધમ્મોયેવ નેત્તિ ધમ્મનેત્તિ.

દળ્હતરનિવિટ્ઠા વિચિકિચ્છા કઙ્ખા. નાતિસંસપ્પના મતિભેદમત્તા વિમતિ. અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ ભગવતા દેસિતત્તા, સમ્મુખાવસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા, ખલિતદુરુત્તાદિગહણદોસાભાવતો ચ. એત્થ ચ પઠમાદયો તિસ્સો અત્થયોજના આકારાદિઅત્થેસુ અગ્ગહિતવિસેસમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા દસ્સિતા, તતો પરા ચતસ્સો આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા વિભાવિતા, પચ્છિમા પન તિસ્સો યથાક્કમં આકારત્થં નિદસ્સનત્થં અવધારણત્થઞ્ચ એવં-સદ્દં ગહેત્વા યોજિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

એક-સદ્દો અઞ્ઞસેટ્ઠાસહાયસઙ્ખ્યાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭) અઞ્ઞત્થે દિસ્સતિ, ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૮) સેટ્ઠત્થે, ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૫) અસહાયે, ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ સઙ્ખ્યાયં. ઇધાપિ સઙ્ખ્યાયન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો’’તિ. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચાતિ યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો. યો ‘‘ખણો’’તિ ચ ‘‘સમયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકોવાતિ હિ અત્થો મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમયોપિ ખોતિ સિક્ખાપદપૂરણસ્સ હેતુપિ. સમયપ્પવાદકેતિ દિટ્ઠિપ્પવાદકે. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો સમયં પવદન્તીતિ. અત્થાભિસમયાતિ હિતપટિલાભા. અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ પીળનાદીનિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ. અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ. તાનેવ તથા એકત્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તંસમઙ્ગિનો હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં પરિદહનં.

તત્થ સહકારીકારણં સન્નિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં એત્થ તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેતિ એત્થ, એતેન વા સંગચ્છતિ સત્તો, સભાવધમ્મો વા સહજાતાદીહિ ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ કપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહોતિ. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધો એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ; દિટ્ઠિસઞ્ઞોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમયનં, સમ્મા વા અયનં અપગમોતિ સમયો, પહાનં. અભિમુખં ઞાણેન સમ્મા એતબ્બો અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમય-સદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે અભિસમયસદ્દસ્સ ઉદાહરણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અસ્સાતિ સમયસદ્દસ્સ. કાલો અત્થો સમવાયાદીનં અત્થાનં ઇધ અસમ્ભવતો, દેસદેસકપરિસાનં વિય સુત્તસ્સ નિદાનભાવેન કાલસ્સ અપદિસિતબ્બતો ચ.

કસ્મા પનેત્થ અનિયમિતવસેનેવ કાલો નિદ્દિટ્ઠો, ન ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમેત્વાતિ? આહ – ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમં અકત્વા સમયસદ્દસ્સ વચનેન અયમ્પિ ગુણો લદ્ધો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેવસિકં ઝાનફલસમાપત્તીહિ વીતિનામનકાલો, વિસેસતો સત્તસત્તાહાનિ. સુપ્પકાસાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુસંકમ્પનઓભાસપાતુભાવાદીહિ પાકટા. યથાવુત્તભેદેસુ એવ સમયેસુ એકદેસં પકારન્તરેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘યો ચાય’’ન્તિઆદિમાહ. તથા હિ ઞાણકિચ્ચસમયો અત્તહિતપટિપત્તિસમયો ચ અભિસમ્બોધિસમયો, અરિયતુણ્હીભાવસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો, કરુણાકિચ્ચપરહિતપટિપત્તિધમ્મિકથાસમયો દેસનાસમયો એવ.

કરણવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અભિધમ્મતદઞ્ઞસુત્તપદવિનયેસુ. તથાતિ ભુમ્મકરણેહિ. અધિકરણત્થો આધારત્થો. ભાવો નામ કિરિયા, તાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં. તત્થ યથા કાલો સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નો સયં પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેન પઞ્ઞાતો તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવતો ‘‘પુબ્બણ્હે જાતો, સાયન્હે ગચ્છતી’’તિ ચ આદીસુ, સમૂહો ચ અવયવવિનિમુત્તો અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધો અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞાપીયતિ ‘‘રુક્ખે સાખા, યવરાસિયં સમ્ભૂતો’’તિઆદીસુ, એવં ઇધાપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિકરણઞ્હિ…પે… ધમ્માન’’ન્તિ. યસ્મિં કાલે ધમ્મપુઞ્જે વા કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિં એવ કાલે ધમ્મપુઞ્જે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયઞ્હિ તત્થ અત્થો. યથા ચ ‘‘ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો’’તિ દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવં ઇધાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે, તસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘સતી’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા ફસ્સાદીનં ભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતિ. યસ્મિં સમયેતિ યસ્મિં નવમે ખણે, યસ્મિં યોનિસોમનસિકારાદિહેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે વા સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ ખણે, હેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે વા ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ ઉભયત્થ સમયસદ્દે ભુમ્મનિદ્દેસો કતો લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખણ…પે… લક્ખીયતી’’તિ.

હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, અજ્ઝેનેન વસતિ, ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય. વીતિક્કમઞ્હિ સુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણવત્થુકં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થું ઓતિણ્ણકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેન્તો ભગવા વિહરતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો તતિયપારાજિકાદીસુ વિય.

અચ્ચન્તમેવ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ દેસનાનિટ્ઠાનં પરહિતપટિપત્તિસઙ્ખાતેન કરુણાવિહારેન. તદત્થજોતનત્થન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થજોતનત્થં. ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતો યથા ‘‘માસં અજ્ઝેતી’’તિ.

પોરાણાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. અભિલાપમત્તભેદોતિ વચનમત્તેન વિસેસો. તેન સુત્તવિનયેસુ વિભત્તિબ્યત્તયો કતોતિ દસ્સેતિ.

સેટ્ઠન્તિ સેટ્ઠવાચકં વચનં ‘‘સેટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તં સેટ્ઠગુણસહચરણતો. તથા ઉત્તમન્તિ એત્થાપિ. ગારવયુત્તોતિ ગરુભાવયુત્તો ગરુગુણયોગતો, ગરુકરણારહતાય વા ગારવયુત્તો. વુત્તોયેવ, ન પન ઇધ વત્તબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય એકદેસભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

અપરો નયો (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧; સારત્થ. ટી. ૧.વિનયાનિસંસકથાવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪૪; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) – ભાગવાતિ ભગવા, ભતવાતિ ભગવા, ભાગે વનીતિ ભગવા, ભગે વનીતિ ભગવા, ભત્તવાતિ ભગવા, ભગે વમીતિ ભગવા, ભાગે વમીતિ ભગવા.

ભગવા ભતવા ભાગે, ભગે ચ વનિ ભત્તવા;

ભગે વમિ તથા ભાગે, વમીતિ ભગવા જિનો.

તત્થ કથં ભાગવાતિ ભગવા? યે તે સીલાદયો ધમ્મક્ખન્ધા ગુણભાગા ગુણકોટ્ઠાસા, તે અનઞ્ઞસાધારણા નિરતિસયા તથાગતસ્સ અત્થિ ઉપલબ્ભન્તિ. તથા હિસ્સ સીલં, સમાધિ, પઞ્ઞા, વિમુત્તિ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં, હિરી, ઓત્તપ્પં, સદ્ધા, વીરિયં, સતિ સમ્પજઞ્ઞં, સીલવિસુદ્ધિ, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ, સમથો, વિપસ્સના, તીણિ કુસલમૂલાનિ, તીણિ સુચરિતાનિ, તયો સમ્માવિતક્કા, તિસ્સો અનવજ્જસઞ્ઞા, તિસ્સો ધાતુયો, ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ચત્તારો અરિયમગ્ગા, ચત્તારિ અરિયફલાનિ, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા, ચતુયોનિપટિચ્છેદકઞાણં, ચત્તારો અરિયવંસા, ચત્તારિ વેસારજ્જઞાણાનિ, પઞ્ચ પધાનિયઙ્ગાનિ, પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધિ, પઞ્ચઞાણિકો સમ્માસમાધિ, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, પઞ્ચ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, પઞ્ચ વિમુત્તાયતનઞાણાનિ, પઞ્ચ વિમુત્તિપરિપાચનીયા સઞ્ઞા, છ અનુસ્સતિટ્ઠાનાનિ, છ ગારવા, છ નિસ્સારણીયા ધાતુયો, છ સતતવિહારા, છ અનુત્તરિયાનિ, છ નિબ્બેધભાગિયા સઞ્ઞા, છ અભિઞ્ઞા, છ અસાધારણઞાણાનિ, સત્ત અપરિહાનિયા ધમ્મા, સત્ત અરિયધમ્મા, સત્ત અરિયધનાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, સત્ત સપ્પુરિસધમ્મા, સત્ત નિજ્જરવત્થૂનિ, સત્ત સઞ્ઞા, સત્ત દક્ખિણેય્યપુગ્ગલદેસના, સત્ત ખીણાસવબલદેસના, અટ્ઠ પઞ્ઞાપટિલાભહેતુદેસના, અટ્ઠ સમ્મત્તાનિ, અટ્ઠ લોકધમ્માતિક્કમા, અટ્ઠ આરમ્ભવત્થૂનિ, અટ્ઠ અક્ખણદેસના, અટ્ઠ મહાપુરિસવિતક્કા, અટ્ઠ અભિભાયતનદેસના, અટ્ઠ વિમોક્ખા, નવ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા, નવ પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગાનિ, નવ સત્તાવાસદેસના, નવ આઘાતપટિવિનયા, નવ સઞ્ઞા, નવ નાનત્તા, નવ અનુપુબ્બવિહારા, દસ નાથકરણા ધમ્મા, દસ કસિણાયતનાનિ, દસ કુસલકમ્મપથા, દસ સમ્મત્તાનિ, દસ અરિયવાસા, દસ અસેક્ખધમ્મા, દસ તથાગતબલાનિ, એકાદસ મેત્તાનિસંસા, દ્વાદસ ધમ્મચક્કાકારા, તેરસ ધુતગુણા, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, પઞ્ચદસ વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા, સોળસવિધા આનાપાનસ્સતિ, સોળસ અપરન્તપનીયા ધમ્મા, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા, એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચતુચત્તાલીસ ઞાણવત્થૂનિ, પઞ્ઞાસ ઉદયબ્બયઞાણાનિ, પરોપણ્ણાસ કુસલધમ્મા, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખાસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણં, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનપવિચયપચ્ચવેક્ખણદેસનાઞાણાનિ તથા અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ અનન્તાનં સત્તાનં આસયાદિવિભાવનઞાણાનિ ચાતિ એવમાદયો અનન્તાપરિમાણભેદા અનઞ્ઞસાધારણા નિરતિસયા ગુણભાગા ગુણકોટ્ઠાસા સંવિજ્જન્તિ ઉપલબ્ભન્તિ, તસ્મા યથાવુત્તવિભાગા ગુણભાગા અસ્સ અત્થીતિ ‘‘ભાગવા’’તિ વત્તબ્બે આ-કારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તો. એવં તાવ ભાગવાતિ ભગવા.

યસ્મા સીલાદયો સબ્બે, ગુણભાગા અસેસતો;

વિજ્જન્તિ સુગતે તસ્મા, ભગવાતિ પવુચ્ચતીતિ.

કથં ભતવાતિ ભગવા? યે તે સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્નેહિ મનુસ્સત્તાદિકે અટ્ઠ ધમ્મે સમોધાનેત્વા સમ્માસમ્બોધિયા કતમહાભિનીહારેહિ મહાબોધિસત્તેહિ પરિપૂરિતબ્બા દાનપારમી, સીલ, નેક્ખમ્મ, પઞ્ઞા, વીરિય, ખન્તિ, સચ્ચ, અધિટ્ઠાન, મેત્તા, ઉપેક્ખાપારમીતિ દસ પારમિયો દસ ઉપપારમિયો દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો, દાનાદીનિ ચત્તારિ સઙ્ગહવત્થૂનિ, સચ્ચાદીનિ ચત્તારિ અધિટ્ઠાનાનિ, અઙ્ગપરિચ્ચાગો નયનધનરજ્જપુત્તદારપરિચ્ચાગોતિ પઞ્ચ મહાપરિચાગા, પુબ્બયોગો, પુબ્બચરિયા, ધમ્મક્ખાનં, ઞાતત્થચરિયા, લોકત્થચરિયા, બુદ્ધિચરિયાતિ એવમાદયો, સઙ્ખેપતો વા સબ્બે પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારા બુદ્ધકરધમ્મા, તે મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ યથા હાનભાગિયા સંકિલેસભાગિયા ઠિતિભાગિયા વા ન હોન્તિ, અથ ખો ઉત્તરુત્તરિ વિસેસભાગિયાવ હોન્તિ, એવં સક્કચ્ચં નિરન્તરં અનવસેસતો ભતા સમ્ભતા અસ્સ અત્થીતિ ‘‘ભતવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા’’તિ વુત્તો નિરુત્તિનયેન ત-કારસ્સ ગ-કારં કત્વા. અથ વા ભતવાતિ તેયેવ યથાવુત્તે બુદ્ધકરધમ્મે વુત્તનયેનેવ ભરિ સમ્ભરિ, પરિપૂરેસીતિ અત્થો. એવમ્પિ ભતવાતિ ભગવા.

સમ્માસમ્બોધિયા સબ્બે, દાનપારમિઆદિકે;

સમ્ભારે ભતવા નાથો, તેનાપિ ભગવા મતોતિ.

કથં ભાગે વનીતિ ભગવા? યે તે ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં વળઞ્જનકસમાપત્તિભાગા, તે અનવસેસતો લોકહિતત્થં અત્તનો ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં નિચ્ચકપ્પં વનિ ભજિ સેવિ બહુલમકાસીતિ ભાગે વનીતિ ભગવા. અથ વા અભિઞ્ઞેય્યધમ્મેસુ કુસલાદીસુ ખન્ધાદીસુ ચ યે તે પરિઞ્ઞેય્યાદિવસેન સઙ્ખેપતો વા ચતુબ્બિધા અભિસમયભાગા, વિત્થારતો પન ‘‘ચક્ખુ પરિઞ્ઞેય્યં સોતં…પે… જરામરણં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૨૧) અનેકે પરિઞ્ઞેય્યભાગા, ‘‘ચક્ખુસ્સ સમુદયો પહાતબ્બો…પે… જરામરણસ્સ સમુદયો પહાતબ્બો’’તિઆદિના પહાતબ્બભાગા, ‘‘ચક્ખુસ્સ નિરોધો…પે… જરામરણસ્સ નિરોધો સચ્છિકાતબ્બો’’તિઆદિના સચ્છિકાતબ્બભાગા, ‘‘ચક્ખુસ્સ નિરોધગામિની પટિપદા’’તિઆદિના, ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના ચ અનેકભેદા ભાવેતબ્બભાગા ચ ધમ્મા, તે સબ્બે વનિ ભજિ યથારહં ગોચરભાવનાસેવનાનં વસેન સેવિ. એવમ્પિ ભાગે વનીતિ ભગવા. અથ વા ‘‘યે ઇમે સીલાદયો ધમ્મક્ખન્ધા સાવકેહિ સાધારણા ગુણભાગા ગુણકોટ્ઠાસા, કિન્તિ નુ ખો તે વિનેય્યસન્તાનેસુ પતિટ્ઠપેય્ય’’ન્તિ મહાકરુણાય વનિ અભિપત્થયિ, સા ચસ્સ અભિપત્થના યથાધિપ્પેતફલાવહા અહોસિ. એવમ્પિ ભાગે વનીતિ ભગવા.

યસ્મા ઞેય્યસમાપત્તિગુણભાગે અસેસતો;

ભજિ પત્થયિ સત્તાનં, હિતાય ભગવા તતોતિ.

કથં ભગે વનીતિ ભગવા? સમાસતો તાવ કતપુઞ્ઞેહિ પયોગસમ્પન્નેહિ યથાવિભવં ભજીયન્તીતિ ભગા, લોકિયલોકુત્તરા સમ્પત્તિયો. તત્થ લોકિયે તાવ તથાગતો સમ્બોધિતો પુબ્બે બોધિસત્તભૂતો પરમુક્કંસગતે વનિ ભજિ સેવિ, યત્થ પતિટ્ઠાય નિરવસેસતો બુદ્ધકરધમ્મે સમન્નાનેન્તો બુદ્ધધમ્મે પરિપાચેસિ, બુદ્ધભૂતો પન તે નિરવજ્જસુખૂપસંહિતે અનઞ્ઞસાધારણે લોકુત્તરેપિ વનિ ભજિ સેવિ, વિત્થારતો પન પદેસરજ્જઇસ્સરિયચક્કવત્તિસમ્પત્તિ-દેવરજ્જસમ્પત્તિઆદિવસેન- ઝાનવિમોક્ખસમાધિસમાપત્તિઞાણદસ્સન-મગ્ગભાવનાફલસચ્છિ- કિરિયાદિ-ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવસેન ચ અનેકવિહિતે અનઞ્ઞસાધારણે ભગે વનિ ભજિ સેવિ. એવમ્પિ ભગે વનીતિ ભગવા.

યા તા સમ્પત્તિયો લોકે, યા ચ લોકુત્તરા પુથુ;

સબ્બા તા ભજિ સમ્બુદ્ધો, તસ્માપિ ભગવા મતોતિ.

કથં ભત્તવાતિ ભગવા? ભત્તા દળ્હભત્તિકા અસ્સ બહૂ અત્થીતિ ભત્તવા. તથાગતો હિ મહાકરુણાસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિઅપરિમિતનિરુપમપભાવગુણવિસેસસમઙ્ગિભાવતો સબ્બસત્તુત્તમો, સબ્બાનત્થપરિહારપુબ્બઙ્ગમાય નિરવસેસહિતસુખવિધાનતપ્પરાય નિરતિસયાય પયોગસમ્પત્તિયા સદેવમનુસ્સાય પજાય અચ્ચન્તૂપકારિતાય દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણ-અસીતિઅનુબ્યઞ્જન-બ્યામપ્પભાદિઅનઞ્ઞસાધારણ- વિસેસપટિમણ્ડિત-રૂપકાયતાય યથાભુચ્ચ-ગુણાધિગતેન ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિનયપ્પવત્તેન લોકત્તયબ્યાપિના સુવિપુલેન સુવિસુદ્ધેન ચ થુતિઘોસેન સમન્નાગતત્તા ઉક્કંસપારમિપ્પત્તાસુ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિઆદીસુ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવતો દસબલચતુવેસારજ્જાદિનિરતિસયગુણવિસેસ-સમઙ્ગિભાવતો ચ રૂપપ્પમાણો રૂપપ્પસન્નો, ઘોસપ્પમાણો ઘોસપ્પસન્નો, લૂખપ્પમાણો લૂખપ્પસન્નો, ધમ્મપ્પમાણો ધમ્મપ્પસન્નોતિ એવં ચતુપ્પમાણિકે લોકસન્નિવાસે સબ્બથાપિ પસાદાવહભાવેન સમન્તપાસાદિકત્તા અપરિમાણાનં સત્તાનં સદેવમનુસ્સાનં આદરબહુમાનગારવાયતનતાય પરમપેમસમ્ભત્તિટ્ઠાનં. યે તસ્સ ઓવાદે પતિટ્ઠિતા અવેચ્ચપ્પસાદેન સમન્નાગતા હોન્તિ, કેનચિ અસંહારિયા તેસં પસાદભત્તિ સમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેન વા બ્રહ્મુના વા. તથા હિ તે અત્તનો જીવિતપરિચ્ચાગેપિ તત્થ પસાદં ન પરિચ્ચજન્તિ, તસ્સ વા આણં દળ્હભત્તિભાવતો. તેનેવાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો;

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતિ, એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તી’’તિ (અ. નિ. ૮.૨૦; ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૫) ચ.

એવં ભત્તવાતિ ભગવા નિરુત્તિનયેન એકસ્સ ત-કારસ્સ લોપં કત્વા ઇતરસ્સ ગ-કારં કત્વા.

ગુણાતિસયયુત્તસ્સ, યસ્મા લોકહિતેસિનો;

સમ્ભત્તા બહવો સત્થુ, ભગવા તેન વુચ્ચતીતિ.

કથં ભગે વમીતિ ભગવા? યસ્મા તથાગતો બોધિસત્તભૂતોપિ પુરિમાસુ જાતીસુ પારમિયો પૂરેન્તો ભગસઙ્ખાતં સિરિં ઇસ્સરિયં યસઞ્ચ વમિ, ઉગ્ગિરિ, ખેળપિણ્ડં વિય અનપેક્ખો છડ્ડયિ; પચ્છિમત્તભાવેપિ હત્થાગતં ચક્કવત્તિસિરિં દેવલોકાધિપચ્ચસદિસં ચતુદીપિસ્સરિયં ચક્કવત્તિસમ્પત્તિસન્નિસ્સયં સત્તરતનસમુજ્જલં યસઞ્ચ તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો નિરપેક્ખો પહાય અભિનિક્ખમિત્વા સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો, તસ્મા ઇમે સિરિઆદિકે ભગે વમીતિ ભગવા. અથ વા ભાનિ નામ નક્ખત્તાનિ, તેહિ સમં ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ભગા, સિનેરુયુગન્ધરઉત્તરકુરુહિમવન્તાદિભાજનલોકવિસેસસન્નિસ્સયા સોભા કપ્પટ્ઠિયભાવતો, તેપિ ભગે વમિ તન્નિવાસિસત્તાવાસસમતિક્કમનતો, તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપહાનેન પજહીતિ. એવમ્પિ ભગે વમીતિ ભગવા.

ચક્કવત્તિસિરિં યસ્મા, યસં ઇસ્સરિયં સુખં;

પહાસિ લોકચિત્તઞ્ચ, સુગતો ભગવા તતોતિ.

કથં ભાગે વમીતિ ભગવા? ભાગા નામ સભાગધમ્મકોટ્ઠાસા, તે ખન્ધાયતનધાતાદિવસેન, તત્થાપિ રૂપવેદનાદિવસેન, પથવિયાદિઅતીતાદિવસેન ચ અનેકવિધા. તે ભગવા સબ્બં પપઞ્ચં સબ્બં યોગં સબ્બં ગન્થં સબ્બં સંયોજનં સમુચ્છિન્દિત્વા અમતં ધાતું સમધિગચ્છન્તો વમિ ઉગ્ગિરિ, અનપેક્ખો છડ્ડયિ ન પચ્ચાગમિ. તથા હેસ ‘‘સબ્બત્થમેવ પથવિં આપં તેજં વાયં, ચક્ખું સોતં ઘાનં જિવ્હં કાયં મનં, રૂપે સદ્દે ગન્ધે રસે ફોટ્ઠબ્બે ધમ્મે, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણં, ચક્ખુસમ્ફસ્સં…પે… મનોસમ્ફસ્સં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં વેદનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં વેદનં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં સઞ્ઞં, ચક્ખુસમ્ફસ્સજં ચેતનં…પે… મનોસમ્ફસ્સજં ચેતનં, રૂપતણ્હં…પે… ધમ્મતણ્હં, રૂપવિતક્કં…પે… ધમ્મવિતક્કં, રૂપવિચારં…પે… ધમ્મવિચાર’’ન્તિઆદિના અનુપદધમ્મવિભાગવસેનપિ સબ્બેવ ધમ્મકોટ્ઠાસે અનવસેસતો વમિ ઉગ્ગિરિ, અનપેક્ખપરિચ્ચાગેન છડ્ડયિ. વુત્તં હેતં ‘‘યં તં, આનન્દ, ચત્તં વન્તં મુત્તં પહીનં પટિનિસ્સટ્ઠં, તં તથાગતો પુન પચ્ચાગમિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮૩). એવમ્પિ ભાગે વમીતિ ભગવા. અથ વા ભાગે વમીતિ સબ્બેપિ કુસલાકુસલે સાવજ્જાનવજ્જે હીનપણીતે કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મે અરિયમગ્ગઞાણમુખેન વમિ ઉગ્ગિરિ અનપેક્ખો પરિચ્ચજિ પજહિ, પરેસઞ્ચ તથત્તાય ધમ્મં દેસેસિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા (મ. નિ. ૧.૨૪૦), કુલ્લૂપમં વો, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેસ્સામિ નિત્થરણત્થાય, નો ગહણત્થાયા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦). એવમ્પિ ભાગે વમીતિ ભગવા.

ખન્ધાયતનધાતાદિ-ધમ્મભાગામહેસિના;

કણ્હસુક્કા યતો વન્તા, તતોપિ ભગવા મતોતિ.

તેન વુત્તં –

‘‘ભાગવા ભતવા ભાગે, ભગે ચ વનિ ભત્તવા;

ભગે વમિ તથા ભાગે, વમીતિ ભગવા જિનો’’તિ.

ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતીતિ ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) વચનતો ધમ્મસ્સ સત્થુભાવપરિયાયો વિજ્જતીતિ કત્વા વુત્તં. વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો પરેહિ અભેજ્જસરીરત્તા. ન હિ ભગવતો રૂપકાયે કેનચિ સક્કા અન્તરાયો કાતુન્તિ.

દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ વક્ખમાનસ્સ સકલસ્સ સુત્તસ્સ ‘‘એવ’’ન્તિ નિદસ્સનતો. સાવકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતેન મયા મહાસાવકેન સુતં, તઞ્ચ ખો મયાવ સુતં, ન અનુસ્સુતિકં, ન પરમ્પરાભતન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દીપનતો. કાલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ભગવા-સદ્દસન્નિધાને પયુત્તસ્સ સમય-સદ્દસ્સ કાલસ્સ બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતભાવદીપનતો. બુદ્ધુપ્પાદપરમા હિ કાલસમ્પદા. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘કપ્પકસાયે કલિયુગે, બુદ્ધુપ્પાદો અહો મહચ્છરિયં;

હુતાવહમજ્ઝે જાતં, સમુદિતમકરન્દમરવિન્દ’’ન્તિ. (દી. નિ. ટી. ૧.૧; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧ રૂપાદિવગ્ગવણ્ણના);

ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનભાવતો.

મઙ્ગલદિવસો સુખણો સુનક્ખત્તન્તિ અજ્જ મઙ્ગલદિવસો, તસ્મા સુનક્ખત્તં, તત્થાપિ અયં સુખણો. મા અતિક્કમીતિ મા રત્તિવિભાયનં અનુદિક્ખન્તાનં રત્તિ અતિક્કમીતિ એવં સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ઉક્કાસુ ઠિતાસુ ઠિતાતિ ઉક્કટ્ઠા (દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૫; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૩૬). ઉક્કાસુ વિજ્જોતલન્તીસુ ઠિતા પતિટ્ઠિતાતિ મૂલવિભૂજાદિપક્ખેપેન (પાણિનિ ૩.૨.૫) સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. નિરુત્તિનયેન વા ઉક્કાસુ ઠિતાસુ ઠિતા આસીતિ ઉક્કટ્ઠા. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા મનુસ્સસમ્પત્તિયા ઉપકરણસમ્પત્તિયા ચ સા નગરી ઉક્કટ્ઠગુણયોગતો ‘ઉક્કટ્ઠા’તિ નામં લભી’’તિ.

અવિસેસેનાતિ ન વિસેસેન, વિહારભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ઇરિયાપથ…પે… વિહારેસૂતિ ઇરિયાપથવિહારો દિબ્બવિહારો બ્રહ્મવિહારો અરિયવિહારોતિ એતેસુ ચતૂસુ વિહારેસુ. સમઙ્ગિપરિદીપનન્તિ સમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. એતન્તિ ‘‘વિહરતી’’તિ એતં પદં. તથા હિ તં ‘‘ઇધેકચ્ચો ગિહીહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) ઇરિયાપથવિહારે આગતં; ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬૦; વિભ. ૬૨૪) દિબ્બવિહારે; ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭; ૨.૩૦૯; ૩.૨૩૦) બ્રહ્મવિહારે; ‘‘સો ખો અહં અગ્ગિવેસ્સન તસ્સાયેવ કથાય પરિયોસાને તસ્મિં એવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ એકોદિં કરોમિ સમાદહામિ, યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અરિયવિહારે.

તત્થ ઇરિયનં વત્તનં ઇરિયા, કાયપ્પયોગો. તસ્સા પવત્તનુપાયભાવતો ઠાનાદિ ઇરિયાપથો. ઠાનસમઙ્ગી વા હિ કાયેન કિઞ્ચિ કરેય્ય ગમનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી વા. અથ વા ઇરિયતિ પવત્તતિ એતેન અત્તભાવો, કાયકિચ્ચં વાતિ ઇરિયા, તસ્સા પવત્તિયા ઉપાયભાવતો પથોતિ ઇરિયાપથો, ઠાનાદિ એવ. સો ચ અત્થતો ગતિનિવત્તિઆદિઆકારેન પવત્તો ચતુસન્તતિરૂપપબન્ધો એવ. વિહરણં, વિહરતિ એતેનાતિ વા વિહારો, ઇરિયાપથો એવ વિહારો ઇરિયાપથવિહારો. દિવિ ભવોતિ દિબ્બો. તત્થ બહુલપ્પવત્તિયા બ્રહ્મપારિસજ્જાદિદેવલોકે ભવોતિ અત્થો. તત્થ યો દિબ્બાનુભાવો, તદત્થાય સંવત્તતીતિ વા દિબ્બો, અભિઞ્ઞાભિનીહારવસેન મહાગતિકત્તા વા દિબ્બો, દિબ્બો ચ સો વિહારો ચાતિ દિબ્બવિહારો, ચતસ્સો રૂપાવચરસમાપત્તિયો. આરુપ્પસમાપત્તિયોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. બ્રહ્મૂનં, બ્રહ્માનો વા વિહારા બ્રહ્મવિહારા, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. અરિયાનં, અરિયા વા વિહારા અરિયવિહારા, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ. સો હિ ભગવા એકં ઇરિયાપથબાધનન્તિઆદિ યદિપિ ભગવા એકેનપિ ઇરિયાપથેન ચિરતરં કાલં અત્તભાવં પવત્તેતું સક્કોતિ, તથાપિ ‘‘ઉપાદિન્નકસરીરસ્સ નામ અયં સભાવો’’તિ દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મા વા ભગવા યત્થ કત્થચિ વસન્તો વેનેય્યાનં ધમ્મં દેસેન્તો, નાનાસમાપત્તીહિ ચ કાલં વીતિનામેન્તો વસતીતિ વેનેય્યસત્તાનં અત્તનો ચ વિવિધં હિતસુખં હરતિ ઉપનેતિ ઉપ્પાદેતિ, તસ્મા વિવિધં હરતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

સુભગત્તાતિ સિરીકામાનવસેન સોભનત્તા. તેનેવાહ ‘‘સુન્દરસિરિકત્તા સુન્દરકામત્તા ચા’’તિ. છણસમજ્જઉસ્સવેતિ એત્થ છણં નામ ફગ્ગુનમાસાદીસુ ઉત્તરફગ્ગુનાદિ-અભિલક્ખિતદિવસેસુ સપરિજનાનં મનુસ્સાનં મઙ્ગલકરણં. સમજ્જં નામ નટસમજ્જાદિ. ઉસ્સવો નક્ખત્તં. યત્થ ગામનિગમવાસિનો તયો સત્ત વા દિવસે નક્ખત્તઘોસનં કત્વા યથાવિભવં અલઙ્કતપટિયત્તા ભોગે પરિભુઞ્જન્તા નક્ખત્તકીળનં કીળન્તિ. તેસં તં તથેવ હોતીતિ તેસં મનુસ્સાનં તં પત્થનં તન્નિવાસિદેવતાનુભાવેન યેભુય્યેન તથેવ હોતિ, પત્થના સમિજ્ઝતીતિ અત્થો. બહુજનકન્તતાયાતિ ઇમિના ‘‘સુન્દરકામત્તા’’તિ એતસ્સેવ પદસ્સ પકારન્તરેન અત્થં વિભાવેતિ. તત્રાયં વચનત્થો – કમનીયટ્ઠેન સુટ્ઠુ ભજીયતીતિ સુભગં, સુભા અગા રુક્ખા એત્થાતિ વા સુભગં, સુન્દરકિત્તિયોગતો વા ‘‘સુભગ’’ન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થં વણ્ણેન્તિ. કેચિ પન ‘‘સુભાગવને’’તિ પઠન્તિ, ‘‘સુન્દરભૂમિભાગે વને’’તિ ચસ્સ અત્થં વદન્તિ. સુભગસ્સ નામ યક્ખસ્સ વનં તેન પરિગ્ગહિતત્તાતિ ‘‘સુભગવન’’ન્તિ અઞ્ઞે. વનનં ભત્તીતિઅત્થે તં વનનં કારેતીતિ એતસ્મિં અત્થે વનયતીતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘અત્તનિ સિનેહં ઉપ્પાદેતી’’તિ. યાચનત્થે વનુતે ઇતિ વનન્તિ ઉપચારકપ્પનાવસેન વન-સદ્દો વેદિતબ્બો.

ઉજુવંસાતિ ઉજુભૂતવિટપા. મહાસાલાતિ મહારુક્ખા. અઞ્ઞતરસ્મિં સાલમૂલેતિ અઞ્ઞતરસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે. વનપ્પતિજેટ્ઠકરુક્ખોતિ વનપ્પતિભૂતો જેટ્ઠકરુક્ખો. તમેવ જેટ્ઠકભાવન્તિ વનપ્પતિભાવેનાગતં સેટ્ઠભાવં પધાનભાવં. તેન હિ સો ‘‘સાલરાજા’’તિ વુત્તો. ઉપગતાનં રઞ્જનટ્ઠેન રાજા, અઞ્ઞસ્મિમ્પિ તાદિસે રુક્ખે રાજવોહારં દસ્સેતું ‘‘સુપતિટ્ઠિતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ બ્રાહ્મણ ધમ્મિકાતિ આલપનં. નિપ્પરિયાયેન સાખાદિમતો સઙ્ઘાતસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધને અવયવવિસેસે પવત્તમાનો મૂલ-સદ્દો. યસ્મા તંસદિસેસુ તન્નિસ્સયે પદેસે ચ રુળ્હીવસેન પરિયાયતો પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્યા’’તિ એત્થ નિપ્પરિયાયમૂલં અધિપ્પેતન્તિ એકેન મૂલ-સદ્દેન વિસેસેત્વા આહ ‘‘મૂલમૂલે દિસ્સતી’’તિ યથા ‘‘દુક્ખદુક્ખં (સં. નિ. ૪.૩૨૭), રૂપરૂપ’’ન્તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૯) ચ. અસાધારણહેતુમ્હીતિ અસાધારણકારણે. લોભસહગતચિત્તુપ્પાદાનં એવ આવેણિકે નેસં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનતો મૂલટ્ઠેન ઉપકારકે પચ્ચયધમ્મે દિસ્સતીતિ અત્થો.

તત્થાતિ ‘‘એકં સમયં ભગવા ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતિ સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિ યં વુત્તં વાક્યં, તત્ત. સિયાતિ કસ્સચિ એવં પરિવિતક્કો સિયા, વક્ખમાનાકારેન કદાચિ ચોદેય્ય વાતિ અત્થો. અથ તત્થ વિહરતીતિ યદિ સુભગવને સાલરાજમૂલે વિહરતિ. ન વત્તબ્બન્તિ નાનાઠાનભૂતત્તા ઉક્કટ્ઠાસુભગવનાનં, એકં સમયન્તિ ચ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ ચોદકો તમેવ અત્તનો અધિપ્પાયં ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિના વિવરતિ. ઇતરો સબ્બમેતં અવિપરીતં અત્થં અજાનન્તેન વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. તત્થ એતન્તિ ‘‘ઉક્કટ્ઠાયં વિહરતિ સુભગવને સાલરાજમૂલે’’તિ એતં વચનં. એવન્તિ ‘‘યદિ તાવ ભગવા’’તિઆદિના યં તં ભવતા ચોદિતં, તં અત્થતો એવં ન ખો પન દટ્ઠબ્બં, ન ઉભયત્થ અપુબ્બઅચરિમં વિહારદસ્સનત્થન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ અત્તનો યથાધિપ્પેતં અવિપરીતં અત્થં, તસ્સ ચ પટિકચ્ચેવ વુત્તભાવં, તેન ચ અપ્પટિવિદ્ધત્તં પકાસેન્તો ‘‘નનુ અવોચુમ્હ…પે… સાલરાજમૂલે’’તિ આહ. એવમ્પિ ‘‘સુભગવને સાલરાજમૂલે વિહરતી’’ચ્ચેવ વત્તબ્બં, ન ‘‘ઉક્કટ્ઠાય’’ન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા વુત્તં ‘‘ગોચરગામનિદસ્સનત્થ’’ન્તિઆદિ.

અવસ્સં ચેત્થ ગોચરગામકિત્તનં કાતબ્બં. તથા હિ તં યથા સુભગવનાદિકિત્તનં પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણાદિઅનેકપ્પયોજનં, એવં ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણાદિવિવિધપ્પયોજનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉક્કટ્ઠાકિત્તનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પચ્ચયગ્ગહણેન ઉપસઙ્કમનપયિરુપાસનાનં ઓકાસદાનેન ધમ્મદેસનાય સરણેસુ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપનેન યથૂપનિસ્સયં ઉપરિવિસેસાધિગમાવહનેન ચ ગહટ્ઠાનગ્ગહકરણં, ઉગ્ગહપરિપુચ્છાનં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગસ્સ ચ અનુરૂપવસનટ્ઠાનપરિગ્ગહેનેત્થ પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં વેદિતબ્બં. કરુણાય ઉપગમનં, ન લાભાદિનિમિત્તં, પઞ્ઞાય અપગમનં, ન વિરોધાદિનિમિત્તન્તિ ઉપગમનાપગમનાનં નિરુપક્કિલેસતં વિભાવેતિ. ધમ્મિકસુખં નામ અનવજ્જસુખં. દેવાનં ઉપકારબહુલતા જનવિવિત્તતાય. પચુરજનવિવિત્તં હિ ઠાનં દેવા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. તદત્થપરિનિપ્ફાદનન્તિ લોકત્થનિપ્ફાદનં, બુદ્ધકિચ્ચસમ્પાદનન્તિ અત્થો. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન ઉક્કટ્ઠાકિત્તનતો રૂપકાયસ્સ અનુગ્ગણ્હનં દસ્સેતિ, સુભગવનાદિકિત્તનતો ધમ્મકાયસ્સ. તથા પુરિમેન પરાધીનકિરિયાકરણં, દુતિયેન અત્તાધીનકિરિયાકરણં. પુરિમેન વા કરુણાકિચ્ચં, ઇતરેન પઞ્ઞાકિચ્ચં. પુરિમેન ચસ્સ પરમાય અનુકમ્પાય સમન્નાગમં, પચ્છિમેન પરમાય ઉપેક્ખાય સમન્નાગમં દીપેતિ. ભગવા હિ સબ્બસત્તે પરમાય અનુકમ્પાય અનુકમ્પતિ, ન ચ તત્થ સિનેહદોસાનુપતિતો પરમુપેક્ખકભાવતો, ઉપેક્ખકો ચ ન ચ પરહિતસુખકરણે અપ્પોસુક્કો મહાકારુણિકભાવતો.

તસ્સ મહાકારુણિકતાય લોકનાથતા, ઉપેક્ખકતાય અત્તનાથતા. તથા હેસ બોધિસત્તભૂતો મહાકરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો સકલલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્નો મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય તદત્થનિપ્ફાદનત્થં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારે સમ્પાદેન્તો અપરિમિતં કાલં અનપ્પકં દુક્ખમનુભોસિ, ઉપેક્ખકતાય સમ્મા પતિતેહિ દુક્ખેહિ ન વિકમ્પિ. તથા મહાકારુણિકતાય સંસારાભિમુખતા, ઉપેક્ખકતાય તતો નિબ્બિન્દના. તથા ઉપેક્ખકતાય નિબ્બાનાભિમુખતા, મહાકારુણિકતાય તદધિગમો. તથા મહાકારુણિકતાય પરેસં અભિંસાપનં, ઉપેક્ખકતાય સયં પરેહિ અભાયનં. મહાકારુણિકતાય પરં રક્ખતો અત્તનો રક્ખણં, ઉપેક્ખકતાય અત્તાનં રક્ખતો પરેસં રક્ખણં. તેનસ્સ અત્તહિતાય પટિપન્નાદીસુ ચતુત્થપુગ્ગલભાવો સિદ્ધો હોતિ. તથા મહાકારુણિકતાય સચ્ચાધિટ્ઠાનસ્સ ચાગાધિટ્ઠાનસ્સ ચ પારિપૂરિ, ઉપેક્ખકતાય ઉપસમાધિટ્ઠાનસ્સ પઞ્ઞાધિટ્ઠાનસ્સ ચ પારિપૂરિ. એવં પરિસુદ્ધાસયપયોગસ્સ મહાકારુણિકતાય લોકહિતત્થમેવ રજ્જસમ્પદાદિભવસમ્પત્તિયા ઉપગમનં, ઉપેક્ખકતાય તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનસ્સ તતો અપગમનં. ઇતિ સુવિસુદ્ધઉપગમાપગમસ્સ મહાકારુણિકતાય લોકહિતત્થમેવ દાનવસેન સમ્પત્તીનં પરિચ્ચજના, ઉપેક્ખકતાય ચસ્સ ફલસ્સ અત્તનો અપચ્ચાસીસના. એવં સમુદાગમનતો પટ્ઠાય અચ્છરિયબ્ભુતગુણસમન્નાગતસ્સ મહાકારુણિકતાય પરેસં હિતસુખત્થં અતિદુક્કરકારિતા, ઉપેક્ખકતાય કાયમ્પિ અનલંકારિતા.

તથા મહાકારુણિકતાય ચરિમત્તભાવે જિણ્ણાતુરમતદસ્સનેન સઞ્જાતસંવેગો, ઉપેક્ખકતાય ઉળારેસુ દેવભોગસદિસેસુ ભોગેસુ નિરપેક્ખો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિ. તથા મહાકારુણિકતાય ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭; સં. નિ. ૨.૪, ૧૦) કરુણામુખેનેવ વિપસ્સનારમ્ભો, ઉપેક્ખકતાય બુદ્ધભૂતસ્સ સત્ત સત્તાહાનિ વિવેકસુખેનેવ વીતિનામનં. મહાકારુણિકતાય ધમ્મગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખિત્વા ધમ્મદેસનાય અપ્પોસુક્કતં આપજ્જિત્વાપિ મહાબ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનાપદેસેન ઓકાસકરણં, ઉપેક્ખકતાય પઞ્ચવગ્ગિયાદિ વેનેય્યાનં અનનુરૂપસમુદાચારેપિ અનઞ્ઞથાભાવો. મહાકારુણિકતાય કત્થચિ પટિઘાતાભાવેનસ્સ સબ્બત્થ અમિત્તસઞ્ઞાય અભાવો, ઉપેક્ખકતાય કત્થચિપિ અનુરોધાભાવેન સબ્બત્થ સિનેહસન્થવાભાવો. મહાકારુણિકતાય ગામાદીનં આસન્નટ્ઠાને વસન્તસ્સપિ ઉપેક્ખકતાય અરઞ્ઞટ્ઠાને એવ વિહરણં. તેન વુત્તં ‘‘પુરિમેન ચસ્સ પરમાય અન્નુકમ્પાય સમન્નાગમં, પચ્છિમેન પરમાય ઉપેક્ખાય સમન્નાગમં દીપેતી’’તિ.

તન્તિ ‘‘તત્રા’’તિ પદં. દેસકાલપરિદીપનન્તિ યે દેસકાલા ઇધ વિહરણકિરિયાવિસેસનભાવેન વુત્તા, તેસં પરિદીપનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં સમયં…પે… દીપેતી’’તિ આહ. તં-સદ્દો હિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિનિદ્દેસો, તસ્મા ઇધ કાલસ્સ, દેસસ્સ વા પટિનિદ્દેસો ભવિતું અરહતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. અયં તાવ તત્ર-સદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવે અત્થવિભાવના. યસ્મા પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ તત્ર-સદ્દો ધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠં દેસં કાલઞ્ચ વિભાવેતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતી’’તિ. તેન તત્રાતિ યત્થ ભગવા ધમ્મદેસનત્થં ભિક્ખૂ આલપિ અભાસિ, તાદિસે દેસે, કાલે વાતિ અત્થો. ન હીતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ. નનુ ચ યત્થ ઠિતો ભગવા ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિઆદિના બાહિયસ્સ ધમ્મદેસનં પટિક્ખિપિ, તત્થેવ અન્તરવીથિયં ઠિતો તસ્સ ધમ્મં દેસેતીતિ? સચ્ચમેતં, અદેસેતબ્બકાલે અદેસનાય ઇદં ઉદાહરણં. તેનેવાહ ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિ. યં પન તત્થ વુત્તં ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ (ઉદા. ૧૦), તમ્પિ તસ્સ અકાલભાવસ્સેવ પરિયાયેન દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ હિ તદા અદ્ધાનપરિસ્સમેન રૂપકાયે અકમ્મઞ્ઞતા અહોસિ, બલવપીતિવેગેન નામકાયે, તદુભયસ્સ વૂપસમં આગમેન્તો પપઞ્ચપરિહારત્થં ભગવા ‘‘અકાલો ખો’’તિ પરિયાયેન પટિક્ખિપિ. અદેસેતબ્બદેસે અદેસનાય પન ઉદાહરણં ‘‘અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪), વિહારતો નિક્ખમિત્વા વિહારપચ્છાયાયં પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૬૩) ચ એવમાદિકં ઇધ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતં.

‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે રસાદો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૧) પદપૂરણમત્તે ખો-સદ્દો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૧) અવધારણે, ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૧) આદિકાલત્થે. વાક્યારમ્ભેતિ અત્થો. તત્થ પદપૂરણેન વચનાલઙ્કારમત્તં કતં હોતિ, આદિકાલત્થેન વાક્યસ્સ ઉપઞ્ઞાસમત્તં, અવધારત્થેન પન નિયમદસ્સનં, તસ્મા આમન્તેસિ એવાતિ આમન્તને નિયમો દસ્સિતો હોતીતિ.

‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુબ્બેપિ ભગવા-સદ્દસ્સ અત્થો વુત્તોતિ? યદિપિ પુબ્બે વુત્તો, તં પનસ્સ યથાવુત્તે ઠાને વિહરણકિરિયાય કત્તુવિસેસદસ્સનત્થં કતં, ન આમન્તનકિરિયાય, ઇધ પન આમન્તનકિરિયાય, તસ્મા તદત્થં પુન ‘‘ભગવા’’તિ પાળિયં વુત્તન્તિ તસ્સત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ આહ. કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનન્તિ વક્ખમાનાય મૂલપરિયાયદેસનાય સવનયોગ્યપુગ્ગલવચનં. ચતૂસુપિ પરિસાસુ ભિક્ખૂ એવ એદિસાનં દેસનાનં વિસેસેન ભાજનભૂતા, ઇતિ સાતિસયસાસનસમ્પટિગ્ગાહકભાવદસ્સનત્થં ઇધ ભિક્ખુગહણન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદ્દત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ ભિક્ખકોતિ ભિક્ખૂતિ ભિક્ખનધમ્મતાય ભિક્ખૂતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ બુદ્ધાદીહિપિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં ઉઞ્છાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા અનુટ્ઠિતત્તા ભિક્ખૂ. યો હિ કોચિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો કસિગોરક્ખાદીહિ જીવિકાકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખુ, પરપટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ, પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આદિના નયેનાતિ ‘‘ભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ, ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખૂ’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૧૦) આગતનયેન. ઞાપનેતિ અવબોધને, પટિવેદનેતિ અત્થો.

ભિક્ખનસીલતાતિઆદીસુ ભિક્ખનસીલતા ભિક્ખનેન આજીવનસીલતા, ન કસિવણિજ્જાદીહિ આજીવનસીલતા. ભિક્ખનધમ્મતા ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧૫૩; મિ. પ. ૪.૫.૯) એવં વુત્તભિક્ખનસભાવતા, ન સમ્ભાવનાકોહઞ્ઞસભાવતા. ભિક્ખને સાધુકારિતા ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) વચનં અનુસ્સરિત્વા તત્થ અપ્પમજ્જના. અથ વા સીલં નામ પકતિસભાવો, ઇધ પન તદધિટ્ઠાનં. ધમ્મોતિ વતં. અપરે પન ‘‘સીલં નામ વતસમાદાનં, ધમ્મો નામ પવેણીઆગતં ચારિત્તં, સાધુકારિતાતિ સક્કચ્ચકારિતા આદરકિરિયા’’તિ વણ્ણેન્તિ. હીનાધિકજનસેવિતન્તિ યે ભિક્ખુભાવે ઠિતાપિ જાતિમદાદિવસેન ઉદ્ધતા ઉન્નળા. યે ચ ગિહિભાવે પરેસુ અત્થિકભાવમ્પિ અનુપગતતાય ભિક્ખાચરિયં પરમકાપઞ્ઞતં મઞ્ઞન્તિ, તેસં ઉભયેસમ્પિ યથાક્કમં ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનેન હીનજનેહિ દલિદ્દેહિ પરમકાપઞ્ઞતં પત્તેહિ પરકુલેસુ ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તેહિ સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતભાવનિગ્ગહં કરોતિ, અધિકજનેહિ ઉળારભોગખત્તિયકુલાદિતો પબ્બજિતેહિ બુદ્ધાદીહિ આજીવવિસોધનત્થં સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો દીનભાવનિગ્ગહં કરોતીતિ યોજેતબ્બં. યસ્મા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનં આમન્તનભાવતો અભિમુખીકરણં, પકરણતો સામત્થિયતો ચ સુસ્સૂસાજનનં સક્કચ્ચસવનમનસિકારનિયોજનઞ્ચ હોતિ. તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવોતિ ઇમિના’’તિઆદિમાહ.

તત્થ સાધુકસવનમનસિકારેતિ સાધુકસવને સાધુકમનસિકારે ચ. કથં પન પવત્તિતા સવનાદયો સાધુકં પવત્તિતા હોન્તીતિ? ‘‘અદ્ધા ઇમાય સમ્માપટિપત્તિયા સકલસાસનસમ્પત્તિ હત્થગતા ભવિસ્સતી’’તિ આદરગારવયોગેન, કથાદીસુ અપરિભવનાદિના ચ. વુત્તં હિ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? ન કથં પરિભોતિ, ન કથિકં પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો ચ મનસિ કરોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧). તેનેવાહ ‘‘સાધુકસવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તી’’તિ. સાસનસમ્પત્તિ નામ સીલાદિનિપ્ફત્તિ.

પઠમં ઉપ્પન્નત્તા અધિગમવસેન. સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા સીલાદિગુણાનુટ્ઠાનેન. તિણ્ણં યાનાનં વસેન અનુધમ્મપટિપત્તિસબ્ભાવતો સકલસાસનપટિગ્ગાહકત્તા. સન્તિકત્તાતિ સમીપભાવતો. સન્તિકાવચરત્તાતિ સબ્બકાલં સમ્પયુત્તભાવતો. યથાનુસિટ્ઠન્તિ અનુસાસનિઅનુરૂપં, અનુસાસનિં અનવસેસતો પટિગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. એકચ્ચે ભિક્ખૂયેવ સન્ધાયાતિ યે સુત્તપરિયોસાને ‘‘તે ભિક્ખૂ ભગવતો ભાસિતં અભિનન્દુ’’ન્તિ વુત્તા પઞ્ચસતા બ્રાહ્મણપબ્બજિતા, તે સન્ધાય.

પુબ્બે સબ્બપરિસસાધારણત્તેપિ ભગવતો ધમ્મદેસનાય ‘‘જેટ્ઠસેટ્ઠા’’તિઆદિના ભિક્ખૂનં એવ આમન્તને કારણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભિક્ખૂ આમન્તેત્વાવ ધમ્મદેસનાય પયોજનં દસ્સેતું ‘‘કિમત્થં પન ભગવા’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેસિ. તત્થ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાતિ અઞ્ઞવિહિતા. વિક્ખિત્તચિત્તાતિ અસમાહિતચિત્તા. ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાતિ તદા હિય્યો તતો પરદિવસેસુ વા સુતધમ્મં પતિ પતિ મનસા અવેક્ખન્તા. ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને આદિતો પટ્ઠાય દેસનં સલ્લક્ખેતું સક્કોન્તીતિ ઇમમેવત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘તે અનામન્તેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિક્ખવોતીતિ ચ સન્ધિવસેન ઇ-કારલોપો દટ્ઠબ્બો ‘‘ભિક્ખવો ઇતી’’તિ. અયં હિ ઇતિ-સદ્દો હેતુ-પરિસમાપનાદિપદત્થવિપરિયાય-પકારાવધારણનિદસ્સનાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૭૯) હેતુઅત્થે દિસ્સતિ; ‘‘તસ્મા તિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા, અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા ‘કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’તિ’’આદીસુ પરિસમાપને; ‘‘ઇતિ વા, ઇતિ એવરૂપા નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩) આદિઅત્થે; ‘‘માગણ્ઠિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનમભિલાપો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૭૩) પદત્થવિપરિયાયે; ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો, સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો, સઉપસગ્ગો બાલો, અનુપસગ્ગો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) પકારે; ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ પુટ્ઠેન સતા, આનન્દ, અત્થીતિસ્સ વચનીયં, કિં પચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય, જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૬) અવધારણે; ‘‘સબ્બમત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, સબ્બં નત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫) નિદસ્સને. ઇધાપિ નિદસ્સનેવ દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવોતિ હિ આમન્તિતાકારો, તમેસ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સેતિ ‘‘ભિક્ખવોતિ આમન્તેસી’’તિ. ઇમિના નયેન ‘‘ભદ્દન્તે’’તિઆદીસુપિ યથારહં ઇતિ-સદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. પુબ્બે ‘‘ભગવા આમન્તેસી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિ ઇધ ‘‘ભગવતો’’તિ સામિવચનં આમન્તનમેવ સમ્બન્ધીઅન્તરં અપેક્ખતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસુ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ભગવતો’’તિ પન ઇદં પટિસ્સવસમ્બન્ધનેન સમ્પદાનવચનં યથા ‘‘દેવદત્તસ્સ પટિસ્સુણોતી’’તિ.

યં નિદાનં ભાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાહ – કિમત્થં પન ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કરિયમાને નિદાનવચનં, નનુ ભગવતા ભાસિતવચનસ્સેવ સઙ્ગહો કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – દેસનાય ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકનિમિત્તપરિસાપદેસેહિ ઉપનિબન્ધિત્વા ઠપિતા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ અસમ્મોસધમ્મા સદ્ધેય્યા ચ, દેસકાલકત્તુસોતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબદ્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો. તેનેવ ચ આયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘મૂલપરિયાયસુત્તં આવુસો, આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદિપુચ્છાસુ કતાસુ તાસં વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિના ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં ભાસિતં. અપિચ સત્થુસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બરચનાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બરચનાદીહિ અત્થો અત્થિ સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય એકપ્પમાણત્તા ચ ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસાસનસાવકાનુરોધાભાવતો ખીણાસવભાવસિદ્ધિ. ન હિ સબ્બસો ખીણાસવસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સુવિસુદ્ધસ્સ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ. એવં દેસકસંકિલેસભૂતાનં દિટ્ઠિસીલસમ્પદાદૂસકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અચ્ચન્તાભાવસંસૂચકેહિ ઞાણસમ્પદાપહાનસમ્પદાભિબ્યઞ્જકેહિ ચ સમ્બુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો એવ ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો અત્તહિતપરહિતપટિપત્તિ ચ નિદાનવચનેન પકાસિતા હોતિ તત્થ તત્થ સમ્પત્તપરિયાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો, ઇધ પન પથવીઆદીસુ વત્થૂસુ પુથુજ્જનાનં પટિપત્તિવિભાગવવત્થાપકદેસનાદીપનતોતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થિકા પટિપત્તિ, અત્તહિતત્થા વા. તસ્મા પરેસં એવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં યથાપવત્તં વુચ્ચમાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તાનં અનુસાસનટ્ઠેન સાસનં, ન કબ્યરચના, તયિદં સત્થુચરિતં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસેહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ નિદાનવચનેહિ યથારહં પકાસીયતિ, ઇધ પન ‘‘પથવિયાદીસુ વત્થૂસૂ’’તિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. તેન વુત્તં ‘‘સાસનસમ્પત્તિપકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ. અપિચ સત્થુનો પમાણભાવપ્પકાસનેન સાસનસ્સ પમાણભાવદસ્સનત્થં નિદાનવચનં, તઞ્ચ દેસકપ્પમાણભાવદસ્સનં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના પદેન વિભાવિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ભગવા’’તિ ઇમિના તથાગતસ્સ રાગદોસમોહાદિસબ્બકિલેસમલદુચ્ચરિતાદિદોસપ્પહાનદીપનેન વચનેન અનઞ્ઞસાધારણસુપરિસુદ્ધઞાણકરુણાદિગુણવિસેસયોગપરિદીપનેન તતો એવ સબ્બસત્તુત્તમભાવદીપનેન અયમત્થો સબ્બથા પકાસિતો હોતીતિ ઇદમેત્થ નિદાનવચનપ્પયોજનસ્સ મુખમત્તદસ્સનં.

અબ્ભન્તરનિદાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તનિક્ખેપવણ્ણના

નિક્ખિત્તસ્સાતિ દેસિતસ્સ. દેસનાપિ હિ દેસેતબ્બસ્સ સીલાદિઅત્થસ્સ વિનેય્યસન્તાનેસુ નિક્ખિપનતો ‘‘નિક્ખેપો’’તિ વુચ્ચતિ. સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતીતિ સામઞ્ઞતો ભગવતો દેસનાસમુટ્ઠાનસ્સ વિભાગં દસ્સેત્વા ‘‘એત્થાયં દેસના એવંસમુટ્ઠાના’’તિ દેસનાય સમુટ્ઠાને દસ્સિતે સુત્તસ્સ સમ્મદેવ નિદાનપરિજાનનેન વણ્ણનાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં. એવઞ્હિ ‘‘અસ્સુતવા ભિક્ખવે પુથુજ્જનો’’તિઆદિના, ‘‘યોપિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ અરહં ખીણાસવો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૮), ‘‘તથાગતોપિ ખો, ભિક્ખવે, અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૨) ચ પવત્તદેસના અનુસન્ધિદસ્સનસુખતાય સુવિઞ્ઞેય્યા હોતિ. તત્થ યથા અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપધાનનયવસેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવન્તિ આહ ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ.

એત્થ ચ યથા અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ ‘‘અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પુચ્છાવસિકો ચા’’તિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસબ્ભાવતો, એવં યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અત્તજ્ઝાસયેનપિ સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ, અત્તજ્ઝાસયાદીહિ પન પુરતો ઠિતેહિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સંસગ્ગો નત્થીતિ નયિધ નિરવસેસો વિત્થારનયો સમ્ભવતીતિ ‘‘ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપા’’તિ વુત્તં, તદન્તોગધત્તા વા સમ્ભવન્તાનં સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારોવ દસ્સિતા. તથાદસ્સનઞ્ચેત્થ અયં સંસગ્ગભેદો ગહેતબ્બોતિ.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપીયતીતિ નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અથ વા નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો. અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસો પુચ્છાવસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાવત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા. સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ સુત્તનિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્તવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિતબ્બો અત્થો. પુચ્છનવસેન પવત્તં ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસિકં, તદેવ નિક્ખેપ-સદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગવસેન ‘‘પુચ્છાવસિકો’’તિ વુત્તં. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથમટ્ઠુપ્પત્તિયં અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિકાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલ (દી. નિ. ૧.૧) ધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં (મ. નિ. ૧.૨૯) વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયં એવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોયમત્થોતિ.

અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેસિ ધમ્મતન્તિઠપનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. સમ્મપ્પધાનસુત્તન્તહારકોતિ અનુપુબ્બેન નિક્ખિત્તાનં સંયુત્તકે સમ્મપ્પધાનપટિસંયુત્તાનં સુત્તાનં આવળિ. તથા ઇદ્ધિપાદહારકાદયો.

વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદયો. અજ્ઝાસયન્તિ અધિમુત્તિં. ખન્તિન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં. મનન્તિ ચિત્તં. અભિનિહારન્તિ પણિધાનં. બુજ્ઝનભાવન્તિ બુજ્ઝનસભાવં, પટિવિજ્ઝનાકારં વા.

ઉપ્પન્ને માને નિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ તીણિ લિઙ્ગાનિ. નામાદીનિ ચત્તારિ પદાનિ. પઠમાદયો સત્ત વિભત્તિયો. મુઞ્ચિત્વા ન કિઞ્ચિ કથેતિ સભાવનિરુત્તિયા તથેવ પવત્તનતો. ગણ્ઠિભૂતં પદં. યથા હિ રુક્ખસ્સ ગણ્ઠિટ્ઠાનં દુબ્બિનિબ્બેધં દુત્તચ્છિતઞ્ચ હોતિ, એવમેવં યં પદં અત્થતો વિવરિતું ન સક્કા, તં ‘‘ગણ્ઠિપદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અનુપહચ્ચાતિ અનુદ્ધરિત્વા.

યેન યેન સમ્બન્ધં ગચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ અનવસેસતં દીપેતીતિ ઇમિના ઇમસ્સ સબ્બ-સદ્દસ્સ સપ્પદેસતં દસ્સેતિ. સબ્બ-સદ્દો હિ સબ્બસબ્બં પદેસસબ્બં આયતનસબ્બં સક્કાયસબ્બન્તિ ચતૂસુ વિસયેસુ દિટ્ઠપ્પયોગો. તથા હેસ ‘‘સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથમાગચ્છન્તી’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. ૮૫; પટિ. મ. ૩.૬) સબ્બસબ્બસ્મિં આગતો. ‘‘સબ્બેસં વો, સારિપુત્ત, સુભાસિતં પરિયાયેના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૫) પદેસસબ્બસ્મિં. ‘‘સબ્બં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ…પે… ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપા ચ…પે… મનો ચેવ ધમ્મા ચા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩) એત્થ આયતનસબ્બસ્મિં. ‘‘સબ્બં સબ્બતો સઞ્જાનાતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૫) સક્કાયસબ્બસ્મિં. તત્થ સબ્બસબ્બસ્મિં આગતો નિપ્પદેસો, ઇતરેસુ તીસુપિ આગતો સપ્પદેસો, ઇધ પન સક્કાયસબ્બસ્મિં વેદિતબ્બો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સક્કાયપરિયાપન્ના પન તેભૂમકધમ્માવ અનવસેસતો વેદિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧ સુત્તનિક્ખેપવણ્ણના).

સચ્ચેસૂતિ અરિયસચ્ચેસુ. એતે ચતુરો ધમ્માતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાને સચ્ચાદિકે ચત્તારો ધમ્મે સન્ધાય વદતિ. તત્થ સચ્ચન્તિ વચીસચ્ચં. ઠિતીતિ વીરિયં, ‘‘ધિતી’’તિ વા પાઠો, સો એવત્થો. ચાગોતિ અલોભો. દિટ્ઠં સો અતિવત્તતીતિ યસ્મિં એતે સચ્ચાદયો ધમ્મા ઉપલબ્ભન્તિ, સો દિટ્ઠં અત્તનો અમિત્તં અતિક્કમતિ, ન તસ્સ હત્થતં ગચ્છતિ, અથ ખો નં અભિભવતિ એવાતિ અત્થો. સભાવે વત્તતિ અસભાવધમ્મસ્સ કારણાસમ્ભવતો. ન હિ નિસ્સભાવા ધમ્મા કેનચિ નિબ્બત્તીયન્તિ. અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તીતિ યદિપિ લક્ખણવિનિમુત્તા ધમ્મા નામ નત્થિ, તથાપિ યથા દિટ્ઠિતણ્હાપરિકપ્પિતાકારમત્તા અત્તસુભસુખસસ્સતાદયો, પકતિયાદયો, દબ્બાદયો, જીવાદયો, કાયાદયો લોકવોહારમત્તસિદ્ધા ગગણકુસુમાદયોવ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થતો ન ઉપલબ્ભન્તિ, ન એવમેતે, એતે પન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થભૂતા ઉપલબ્ભન્તિ, તતો એવ સત્તાદિવિસેસવિરહતો ધમ્મમત્તા સભાવવન્તોતિ દસ્સનત્થં ‘‘અત્તનો લક્ખણં ધારેન્તી’’તિ વુત્તં. ભવતિ હિ ભેદાભાવેપિ સુખાવબોધનત્થં ઉપચારમત્તસિદ્ધેન ભેદેન નિદ્દેસો યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ. ધારીયન્તિ વા યથાસભાવતો અવધારીયન્તિ ઞાયન્તીતિ ધમ્મા, કક્ખળફુસનાદયો.

અસાધારણહેતુમ્હીતિ અસાધારણકારણે, સક્કાયધમ્મેસુ તસ્સ તસ્સ આવેણિકપચ્ચયેતિ અત્થો. કિં પન તન્તિ? તણ્હામાનદિટ્ઠિયો, અવિજ્જાદયોપિ વા. યથેવ હિ પથવીઆદીસુ મઞ્ઞનાવત્થૂસુ ઉપ્પજ્જમાના તણ્હાદયો મઞ્ઞના તેસં પવત્તિયા મૂલકારણં, એવં અવિજ્જાદયોપિ. તથા હિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિઆદિના ‘‘અપરિઞ્ઞાતં તસ્સાતિ વદામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨) ‘‘નન્દી દુક્ખસ્સ મૂલ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૩) ચ અન્વયતો, ‘‘ખયા રાગસ્સ…પે… વીતમોહત્તા’’તિ બ્યતિરેકતો ચ તેસં મૂલકારણભાવો વિભાવિતો.

પરિયાયેતિ દેસેતબ્બમત્થં અવગમેતિ બોધયતીતિ પરિયાયો, દેસના. પરિયાયતિ અત્તનો ફલં પરિગ્ગહેત્વા વત્તતિ તસ્સ વા કારણભાવં ગચ્છતીતિ પરિયાયો, કારણં. પરિયાયતિ અપરાપરં પરિવત્તતીતિ પરિયાયો, વારો. એવં પરિયાયસદ્દસ્સ દેસનાકારણવારેસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. યથારુતવસેન અગ્ગહેત્વા નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બત્થં નેય્યત્થં. તેભૂમકા ધમ્માવ અનવસેસતો વેદિતબ્બા મઞ્ઞનાવત્થુભૂતાનં સબ્બેસં પથવીઆદિધમ્માનં અધિપ્પેતત્તા.

કારણદેસનન્તિ કારણઞાપનં દેસનં. તં અત્થન્તિ તં સબ્બધમ્માનં મૂલકારણસઙ્ખાતં, કારણદેસનાસઙ્ખાતં વા અત્થં. તેનેવાહ ‘‘તં કારણં તં દેસન’’ન્તિ. એકત્થમેતન્તિ એતં પદદ્વયં એકત્થં. સાધુ-સદ્દો એવ હિ ક-કારેન વડ્ઢેત્વા ‘‘સાધુક’’ન્તિ વુત્તો. તેનેવ હિ સાધુસદ્દસ્સ અત્થં વદન્તેન અત્થુદ્ધારવસેન સાધુકસદ્દો ઉદાહટો. ધમ્મરુચીતિ પુઞ્ઞકામો. પઞ્ઞાણવાતિ પઞ્ઞવા. અદ્દુબ્ભોતિ અદૂસકો, અનુપઘાતકોતિ અત્થો. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં મૂલપરિયાયસુત્તેપિ. અયન્તિ સાધુકસદ્દો. એત્થેવ દળ્હીકમ્મેતિ સક્કચ્ચકિરિયાયં. આણત્તિયન્તિ આણાપને. ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ હિ વુત્તે સાધુકસદ્દેન સવનમનસિકારાનં સક્કચ્ચકિરિયા વિય તદાણાપનમ્પિ વુત્તં હોતિ. આયાચનત્થતા વિય ચસ્સ આણાપનત્થતા વેદિતબ્બા.

ઇદાનેત્થ એવં યોજના વેદિતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણં સવને નિયોજનવસેન કિરિયન્તરપટિસેધનભાવતો, સોતં ઓદહથાતિ અત્થો. મનિન્દ્રિયવિક્ખેપનિવારણં અઞ્ઞચિન્તાપટિસેધનતો. પુરિમન્તિ ‘‘સુણાથા’’તિ પદં. એત્થાતિ સુણાથ, મનસિ કરોથા’’તિ પદદ્વયે, એતસ્મિં વા અધિકારે. બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં સોતદ્વારે વિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ યાથાવતો સુણન્તસ્સ સદ્દતો વિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં મનિન્દ્રિયવિક્ખેપપટિબાહકત્તા. ન હિ સક્કચ્ચં ધમ્મં ઉપધારેન્તસ્સ અત્થતો વિપલ્લાસગ્ગાહો હોતિ. ધમ્મસ્સવને નિયોજેતિ સુણાથાતિ વિદહનતો. ધારણૂપપરિક્ખાસૂતિ ઉપપરિક્ખગ્ગહણેન તુલનતીરણાદિકે દિટ્ઠિયા ચ સુપ્પટિવેધં સઙ્ગણ્હાતિ.

સબ્યઞ્જનોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, સભાવનિરુત્તિ. સહ બ્યઞ્જનેનાતિ સબ્યઞ્જનો, બ્યઞ્જનસમ્પન્નોતિ અત્થો. અરણીયતો ઉપગન્ધબ્બતો અનુટ્ઠાતબ્બતો અત્થો, ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિકો. સહ અત્થેનાતિ સાત્થો, અત્થસમ્પન્નોતિ અત્થો. ધમ્મગમ્ભીરોતિઆદીસુ ધમ્મો નામ તન્તિ. દેસના નામ તસ્સા મનસા વવત્થાપિતાય તન્તિયા દેસના. અત્થો નામ તન્તિયા અત્થો. પટિવેધો નામ તન્તિયા તન્તિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો. યસ્મા ચેતે ધમ્મદેસનાઅત્થપટિવેધા સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો મન્દબુદ્ધીહિ દુક્ખોગાળ્હા અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો…પે… સાધુકં મનસિ કરોથા’’તિ. એત્થ ચ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય દુક્ખોગાહતા, પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા તબ્બિસયઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા.

દેસનં નામ ઉદ્દિસનં. તસ્સ નિદ્દિસનં ભાસનન્તિ ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘વિત્થારતોપિ નં ભાસિસ્સામીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પરિબ્યત્તં કથનં વા ભાસનં. સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસોતિ સાળિકાય આલાપો વિય મધુરો કણ્ણસુખો પેમનીયો. પટિભાનન્તિ સદ્દો. ઉદીરયીતિ ઉચ્ચારીયતિ, વુચ્ચતિ વા.

એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતાતિ એવં ‘‘સુણાથ સાધુકં મનસિ કરોથ ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તે ન કિર સત્થા સઙ્ખેપેનેવ દેસેસ્સતિ, વિત્થારેનપિ ભાસિસ્સતીતિ સઞ્જાતુસ્સાહા હટ્ઠતુટ્ઠા હુત્વા. ઇધાતિ ઇમિના વુચ્ચમાનઅધિકરણં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દેસાપદેસે નિપાતો’’તિ. લોકન્તિ ઓકાસલોકં. ઇધ તથાગતો લોકેતિ હિ જાતિખેત્તં, તત્થાપિ અયં ચક્કવાળો અધિપ્પેતો. સમણોતિ સોતાપન્નો. દુતિયો સમણોતિ સકદાગામી. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧) ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, દુતિયો સમણો? ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા સકદાગામી હોતી’’તિ ચ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સાતિ ઇમિસ્સા એવ ઇન્દસાલગુહાયં તિટ્ઠમાનસ્સ.

૨. અસ્સુતવાતિ એત્થ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૫૧) સુતન્તિ સોતદ્વારાનુસારેન ઉપધારિતં, ઉપધારણં વા, સુતં અસ્સત્થીતિ સુતવા. વા-સદ્દસ્સ હિ અત્થો અત્થિતામત્તાદિવસેન અનેકવિધો. તથા હિ ‘‘અન્તવા અયં લોકો પરિવટુમો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫૪; પટિ. મ. ૧.૧૪૦) અત્થિતામત્તં અત્થો. ‘‘ધનવા ભોગવા, લાભી અન્નસ્સા’’તિ ચ આદીસુ બહુભાવો. ‘‘રોગવા હોતિ રોગાભિભૂતો’’તિઆદીસુ કાયાબાધો. ‘‘કુટ્ઠી કુટ્ઠચીવરેના’’તિઆદીસુ નિન્દા, ‘‘ઇસ્સુકી મચ્છરી સઠો માયાવિનો કેટુભિનો’’તિઆદીસુ અભિણ્હયોગો. ‘‘દણ્ડી છત્તી અલમ્બરી’’તિઆદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨) સંસગ્ગો. ‘‘પણ્ડિતો વાપિ તેન સો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૩) ઉપમાનં, સદિસભાવોતિ અત્થો. ‘‘તં વાપિ ધીરા મુનિં વેદયન્તી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૨૧૩) સમુચ્ચયો. ‘‘કે વા ઇમે કસ્સ વા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૯૬) સંસયો. ‘‘અયં વા ઇમેસં સમણબ્રાહ્મણાનં સબ્બબાલો સબ્બમૂળ્હો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૮૧) વિભાવનો. ‘‘ન વાયં કુમારો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) પદપૂરણં. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૭૦) વિકપ્પો. ‘‘સક્યપુત્તસ્સ સિરીમતો (દી. નિ. ૩.૨૭૭), સીલવતો સીલસમ્પત્તિયા કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫) ચ આદીસુ પસંસા. ‘‘પઞ્ઞવા હોતિ ઉદયત્થગામિનિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો અરિયાય નિબ્બેધિકાય સમ્મા દુક્ખક્ખયગામિનિયા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૧૭, ૩૫૫) અતિસયો. ઇધાપિ અતિસયો, પસંસા વા અત્થો, તસ્મા યસ્સ પસંસિતં, અતિસયેન વા સુતં અત્થિ, સો સુતવાતિ સંકિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં પરિયત્તિધમ્મસ્સવનં, તં સુત્વા તથત્તાય પટિપત્તિ ચ ‘‘સુતવા’’તિ ઇમિના સદ્દેન પકાસિતા. અથ વા સોતબ્બયુત્તં સુત્વા કત્તબ્બનિપ્ફત્તિવસેન સુણીતિ સુતવા, તપ્પટિક્ખેપેન ન સુતવાતિ અસ્સુતવા.

અયઞ્હિ અ-કારો ‘‘અહેતુકા ધમ્મા (ધ. સ. ૨.દુકમાતિકા), અભિક્ખુકો આવાસો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૦૪૬, ૧૦૪૭) તંસહયોગનિવત્તિયં ઇચ્છિતો. ‘‘અપચ્ચયા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૭.દુકમાતિકા) તંસમ્બન્ધીભાવનિવત્તિયં. પચ્ચયુપ્પન્નઞ્હિ પચ્ચયસમ્બન્ધીતિ અપ્પચ્ચયુપ્પન્નત્તા અતંસમ્બન્ધિતા એત્થ જોતિતા. ‘‘અનિદસ્સના ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૯.દુકમાતિકા) તંસભાવનિવત્તિયં. નિદસ્સનઞ્હિ દટ્ઠબ્બતા. અથ વા પસ્સતીતિ નિદસ્સનં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તગ્ગહેતબ્બભાવનિવત્તિયં યથા ‘‘અનાસવા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧૫.દુકમાતિકા), ‘‘અપ્પટિઘા ધમ્મા (ધ. સ. ૧૦.દુકમાતિકા), અનારમ્મણા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૫૫.દુકમાતિકા) તંકિચ્ચનિવત્તિયં, ‘‘અરૂપિનો ધમ્મા (ધ. સ. ૧૧.દુકમાતિકા) અચેતસિકા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૫૭.દુકમાતિકા) તબ્ભાવનિવત્તિયં. તદઞ્ઞથા હિ એત્થ પકાસિતા. ‘‘અમનુસ્સો’’તિ તબ્ભાવમત્તનિવત્તિયં. મનુસ્સમત્તં નત્થિ, અઞ્ઞં સમાનન્તિ. સદિસતા હિ એત્થ સૂચિતા. ‘‘અસ્સમણો સમણપટિઞ્ઞો, અનરિયો’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૩) ચ તંસમ્ભાવનીયગુણનિવત્તિયં. ગરહા હિ ઇધ ઞાયતિ. ‘‘કચ્ચિ ભોતો અનામયં, અનુદરા કઞ્ઞા’’તિ (જા. ૨.૨૦.૧૨૯) તદનપ્પભાવનિવત્તિયં, ‘‘અનુપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧૭.તિકમાતિકા) તંસદિસભાવનિવત્તિયં. અતીતાનઞ્હિ ઉપ્પન્નપુબ્બત્તા ઉપ્પાદિધમ્માનઞ્ચ પચ્ચયેકદેસનિપ્ફત્તિયા આરદ્ધુપ્પાદિભાવતો કાલવિમુત્તસ્સ ચ વિજ્જમાનત્તા ઉપ્પન્નાનુકૂલતા પગેવ પચ્ચુપ્પન્નાનન્તિ તબ્બિદૂરતાવ એત્થ વિઞ્ઞાયતિ ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧૧.તિકમાતિકા) તદપરિયોસાનનિવત્તિયં. તન્નિટ્ઠાનઞ્હિ એત્થ પકાસિતન્તિ. એવમનેકેસં અત્થાનં જોતકો. ઇધ પન ‘‘અરૂપિનો ધમ્મા અચેતસિકા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય તબ્ભાવનિવત્તિયં દટ્ઠબ્બો, અઞ્ઞત્થેતિ અત્થો. એતેનસ્સ સુતાદિઞાણવિરહતં દસ્સેતિ. તેન વુત્તં ‘‘આગમાધિગમાભાવા ઞેય્યો અસ્સુતવા ઇતી’’તિ.

ઇદાનિ તસ્સ અત્થં વિવરન્તો યસ્મા ખન્ધધાત્વાદિકોસલ્લેનપિ મઞ્ઞનાપટિસેધનસમત્થં બાહુસચ્ચં હોતિ. યથાહ ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, બહુસ્સુતો હોતિ? યતો ખો ભિક્ખુ ખન્ધકુસલો હોતિ ધાતુ, આયતન, પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો હોતિ, એત્તાવતા ખો ભિક્ખુ બહુસ્સુતો હોતી’’તિ, તસ્મા ‘‘યસ્સ હિ ખન્ધધાતુઆયતનસચ્ચપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસૂતિઆદિ વુત્તં. તત્થ વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. અત્થપરિપુચ્છનં પરિપુચ્છા. કુસલેહિ સહ ચોદનાપરિહરણવસેન વિનિચ્છયકરણં વિનિચ્છયો. મગ્ગફલનિબ્બાનાનિ અધિગમો.

બહૂનં (ધ. સ. મૂલટી. ૧૦૦૭) નાનપ્પકારાનં કિલેસસક્કાયદિટ્ઠીનં અવિહતત્તા તા જનેન્તિ, તાહિ વા જનિતાતિ પુથુજ્જના. અવિઘાતમેવ વા જન-સદ્દો વદતિ. પુથુ સત્થારાનં મુખમુલ્લોકિકાતિ એત્થ પુથુ જના સત્થુપટિઞ્ઞા એતેસન્તિ પુથુજ્જનાતિ વચનત્થો. પુથુ સબ્બગતીહિ અવુટ્ઠિતાતિ એત્થ જનેતબ્બા, જાયન્તિ વા એત્થ સત્તાતિ જના, નાનાગતિયો, તા પુથૂ એતેસન્તિ પુથુજ્જના. ઇતો પરે જાયન્તિ એતેહીતિ જના, અભિસઙ્ખારાદયો, તે એતેસં પુથૂ વિજ્જન્તીતિ પુથુજ્જના. અભિસઙ્ખરણાદિઅત્થો એવ વા જન-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. ઓઘા કામોઘાદયો. રાગગ્ગિઆદયો સન્તાપા. તે એવ, સબ્બેપિ વા કિલેસા પરિળાહા. પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તાતિ એત્થ જાયતીતિ જનો, રાગો ગેધોતિ એવમાદિકો, પુથુ જનો એતેસન્તિ પુથુજ્જના. પુથૂસુ વા જના જાતા રત્તાતિ એવં રાગાદિઅત્થો એવ વા જનસદ્દો દટ્ઠબ્બો. રત્તાતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતેન ચિત્તસ્સ વિપરિણામકરેન છન્દરાગેન રત્તા સારત્તા. ગિદ્ધાતિ અભિકઙ્ખનસભાવેન અભિજ્ઝાનેન ગિદ્ધા ગેધં આપન્ના. ગધિતાતિ ગન્થિતા વિય દુમ્મોચનીયભાવેન તત્થ પટિબદ્ધા. મુચ્છિતાતિ કિલેસવસેન વિસઞ્ઞીભૂતા વિય અનઞ્ઞકિચ્ચા મુચ્છં મોહમાપન્ના. અજ્ઝોસન્નાતિ અનઞ્ઞસાધારણે વિય કત્વા ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ઠિતા. લગ્ગાતિ વઙ્કદણ્ડકે વિય આસત્તા મહાપલિપે વા યાવ નાસિકગ્ગા પલિપન્નપુરિસો વિય ઉદ્ધરિતું અસક્કુણેય્યભાવેન નિમુગ્ગા, લગિતાતિ મક્કટાલેપે આલગ્ગભાવેન પચ્ચુડ્ડિતો વિય મક્કટો પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં વસેન આલગ્ગિતા. પલિબુદ્ધાતિ બદ્ધા, ઉપદ્દુતા વા. આવુટાતિ આવુનિતા, નિવુતાતિ નિવારિતા. ઓવુતાતિ પલિગુણ્ઠિતા, પરિયોનદ્ધા વા. પિહિતાતિ પિદહિતા, પટિચ્છન્નાતિ પટિચ્છાદિતા. પટિકુજ્જિતાતિ હેટ્ઠામુખજાતા. પુથૂનં વા ગણનપથમતીતાનન્તિઆદિના પુથુ જનો પુથુજ્જનોતિ દસ્સેતિ.

‘‘અસ્સુતવા’’તિ એતેન અવિજ્જન્ધતા વુત્તાતિ આહ ‘‘અન્ધપુથુજ્જનો વુત્તો હોતી’’તિ. આરકત્તા (સં. નિ. ટી. ૨.૩.૧) કિલેસેહિ મગ્ગેન સમુચ્છિન્નત્તા. અનયેતિ અવડ્ઢિયં, અનત્થેતિ અત્થો. અનયે વા અનુપાયે. નઇરિયનતો અવત્તનતો. અયેતિ વડ્ઢિયં, અત્થે, ઉપાયે વા. અરણીયતોતિ પયિરુપાસિતબ્બતો. નિરુત્તિનયેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા પુરિમેસુ અત્થવિકપ્પેસુ. પચ્છિમે પન સદ્દસત્થવસેનપિ. યદિપિ અરિય-સદ્દો ‘‘યે હિ વો અરિયા પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫) વિસુદ્ધાસયપયોગેસુ પુથુજ્જનેસુપિ વત્તતિ. ઇધ પન અરિયમગ્ગાધિગમેન સબ્બલોકુત્તરભાવેન ચ અરિયભાવો અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘બુદ્ધા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ સપ્પુરિસા’’તિ ઇદં અરિયા સપ્પુરિસાતિ ઇધ વુત્તપદાનં અત્થં અસઙ્કરતો દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મા પન નિપ્પરિયાયતો અરિયસપ્પુરિસભાવા અભિન્નસભાવા. તસ્મા ‘‘સબ્બેવ વા’’તિઆદિ વુત્તં.

એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો. તસ્સ હિ એકન્તેન કલ્યાણમિત્તો ઇચ્છિતબ્બો પરતોઘોસમન્તરેન પઠમમગ્ગસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. વિસેસતો ચસ્સ ભગવાવ કલ્યાણમિત્તો અધિપ્પેતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘મમઞ્હિ, આનન્દ, કલ્યાણમિત્તં આગમ્મ જાતિધમ્મા સત્તા જાતિયા પરિમુચ્ચન્તી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૨). સો એવ ચ અવેચ્ચપસાદાધિગમેન દળ્હભત્તિ નામ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘યં મયા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તં મમ સાવકા જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તી’’તિ (ઉદા. ૪૫). કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધાતિ એત્થ કતં જાનાતીતિ કતઞ્ઞૂ. કતં વિદિતં પાકટં કરોતીતિ કતવેદી. અનેકેસુપિ હિ કપ્પસતસહસ્સેસુ કતં ઉપકારં જાનન્તિ પચ્ચેકબુદ્ધા પાકટઞ્ચ કરોન્તિ સતિજનનઆમિસપટિગ્ગહણાદિના, તથા સંસારદુક્ખદુક્ખિતસ્સ સક્કચ્ચં કરોન્તિ કિચ્ચં, યં અત્તના કાતું સક્કા. સમ્માસમ્બુદ્ધો પન કપ્પાનં અસઙ્ખ્યેય્યસહસ્સેસુપિ કતં ઉપકારં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયઞ્ચ જાનાતિ, પાકટઞ્ચ કરોતિ, સીહો વિય ચ એવં સબ્બત્થ સક્કચ્ચમેવ ધમ્મદેસનં કરોન્તો બુદ્ધકિચ્ચં કરોતિ. યાય પટિપત્તિયા દિટ્ઠા નામ હોન્તિ, તસ્સા અપ્પટિપજ્જનભાવો, તત્થ ચ આદરાભાવો અરિયાનં અદસ્સનસીલતા ચ, ન ચ દસ્સને સાધુકારિતા ચ વેદિતબ્બા. ચક્ખુના અદસ્સાવીતિ એત્ત ચક્ખુ નામ ન મંસચક્ખુ એવ, અથ ખો દિબ્બચક્ખુપીતિ આહ ‘‘દિબ્બચક્ખુના વા’’તિ. અરિયભાવોતિ યેહિ યોગતો ‘‘અરિયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તે મગ્ગફલધમ્મા દટ્ઠબ્બા.

તત્રાતિ ઞાણદસ્સનસ્સેવ દસ્સનભાવે. વત્થૂતિ અધિપ્પેતત્થઞાપનકારણં. એવં વુત્તેપીતિ એવં અઞ્ઞાપદેસેન અત્તૂપનાયિકં કત્વા વુત્તેપિ. ધમ્મન્તિ લોકુત્તરધમ્મં, ચતુસચ્ચધમ્મં વા. અરિયકરધમ્મા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદયો વિપસ્સિયમાના અનિચ્ચાદયો, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ.

અવિનીતોતિ ન વિનીતો, અધિસીલસિક્ખાદિવસેન ન સિક્ખિતો. યેસં સંવરવિનયાદીનં અભાવેન અયં અવિનીતોતિ વુચ્ચતિ, તે તાવ દસ્સેતું ‘‘દુવિધો વિનયો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સીલસંવરોતિ પાતિમોક્ખસંવરો વેદિતબ્બો, સો ચ અત્થતો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. સતિસંવરોતિ ઇન્દ્રિયરક્ખા, સા ચ તથાપવત્તા સતિ એવ. ઞાણસંવરોતિ ‘‘સોતાનં સંવરં બ્રૂમી’’તિ (સુ. નિ. ૧૦૪૦) વત્વા ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ વચનતો સોતસઙ્ખાતાનં તણ્હાદિટ્ઠિદુચ્ચરિતઅવિજ્જાઅવસિટ્ઠકિલેસાનં સંવરો પિદહનં સમુચ્છેદઞાણન્તિ વેદિતબ્બં. ખન્તિસંવરોતિ અધિવાસના, સા ચ તથાપવત્તા ખન્ધા, અદોસો વા. પઞ્ઞાતિ એકે, તં અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝતિ. વીરિયસંવરો કામવિતક્કાદીનં વિનોદનવસેન પવત્તં વીરિયમેવ. તેન તેન ગુણઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અગુણઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપહાનં. વિક્ખમ્ભનેન પહાનં વિક્ખમ્ભનપહાનં. સેસપદત્થયેપિ એસેવ નયો.

ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેનાતિઆદિ સીલસંવરાદીનં વિવરણં. તત્થ સમુપેતોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિસત્થો. તેન ‘‘સહગતો સમુપગતો’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૫૧૧) આગતં સંવરવિભઙ્ગં દસ્સેતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં અનન્તરસુત્તે આવિ ભવિસ્સતિ.

કાયદુચ્ચરિતાદીનન્તિ દુસ્સીલ્યસઙ્ખાતાનં કાયવચીદુચ્ચરિતાદીનં મુટ્ઠસ્સચ્ચસઙ્ખાતસ્સ પમાદસ્સ અભિજ્ઝાદીનં વા અક્ખન્તિઅઞ્ઞાણકોસજ્જાનઞ્ચ. સંવરણતોતિ પિદહનતો થકનતો. વિનયનતોતિ કાયવાચાચિત્તાનં વિરૂપપ્પવત્તિયા વિનયનતો અપનયનતો, કાયદુચ્ચરિતાદીનં વા વિનયનતો, કાયાદીનં વા જિમ્હપ્પવત્તિં વિચ્છિન્દિત્વા ઉજુકં નયનતોતિ અત્થો. પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહાનં કાયદુચ્ચરિતાદીનં તથા તથા અનુપ્પાદનમેવ સંવરણં વિનયનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

યં પહાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસૂ’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ નામરૂપપરિચ્છેદપચ્ચયપરિગ્ગહકઙ્ખાવિતરણાનિ ન વિપસ્સનાઞાણાનિ સમ્મસનાકારેન અપ્પવત્તનતો? સચ્ચમેતં. વિપસ્સનાઞાણસ્સ પન અધિટ્ઠાનભાવતો એવં વુત્તં. ‘‘નામરૂપમત્તમિદં, નત્થિ એત્થ અત્તા વા અત્તનિયં વા’’તિ એવં પવત્તઞાણં નામરૂપવવત્થાનં. સતિ વિજ્જમાને ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતે કાયે, સયં વા સતી તસ્મિં કાયે દિટ્ઠીતિ સક્કાયદિટ્ઠિ. ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૧; ૪.૩૪૫) એવં પવત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિ. તસ્સેવ રૂપારૂપસ્સ કમ્માવિજ્જાદિપચ્ચયપરિગ્ગણ્હનઞાણં પચ્ચયપરિગ્ગહો. ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮) આદિનયપ્પવત્તા અહેતુકદિટ્ઠિ. ‘‘ઇસ્સરપુરિસપજાપતિપકતિઅણુકાલાદીહિ લોકો પવત્તતિ નિવત્તતિ ચા’’તિ પવત્તા વિસમહેતુદિટ્ઠિ. તસ્સેવાતિ પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સેવ. કઙ્ખાવિતરણેનાતિ યથા એતરહિ નામરૂપસ્સ કમ્માદિપચ્ચયતો ઉપ્પત્તિ, એવં અતીતાનાગતેસુપીતિ તીસુપિ કાલેસુ વિચિકિચ્છાપનયનઞાણેન. કથંકથીભાવસ્સાતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) આદિનયપ્પવત્તાય સંસયપ્પવત્તિયા. કલાપસમ્મસનેનાતિ ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૬૧; ૨.૧૧૩; ૩.૮૬, ૮૯) ખન્ધપઞ્ચકં એકાદસસુ ઓકાસેસુ પક્ખિપિત્વા સમ્મસનવસેન પવત્તેન નયવિપસ્સનાઞાણેન. અહં મમાતિ ગાહસ્સાતિ અત્તત્તનિયગહણસ્સ. મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેનાતિ મગ્ગામગ્ગઞાણવિસુદ્ધિયા. અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાયાતિ ઓભાસાદિકે અમગ્ગે ‘‘મગ્ગો’’તિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાય.

યસ્મા સમ્મદેવ સઙ્ખારાનં ઉદયં પસ્સન્તો ‘‘એવમેવ સઙ્ખારા અનુરૂપકારણતો ઉપ્પજ્જન્તિ, ન પન ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ ગણ્હાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા’’તિ. યસ્મા પન સઙ્ખારાનં વયં પસ્સન્તો ‘‘યદિપિમે સઙ્ખારા અવિચ્છિન્ના વત્તન્તિ, ઉપ્પન્નુપ્પન્ના પન અપ્પટિસન્ધિકા નિરુજ્ઝન્તે વા’’તિ પસ્સતિ, તસ્સેવં પસ્સતો કુતો સસ્સતગ્ગાહો, તસ્મા વુત્તં ‘‘વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા’’તિ. ભયદસ્સનેનાતિ ભયતુપટ્ઠાનઞાણેન. સભયેતિ સબ્બભયાનં આકરભાવતો સકલદુક્ખવૂપસમસઙ્ખાતસ્સ પરમસ્સાસસ્સ પટિપક્ખભાવતો ચ સભયે ખન્ધપઞ્ચકે. અભયસઞ્ઞાયાતિ ‘‘અભયં ખેમ’’ન્તિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાય. અસ્સાદસઞ્ઞા નામ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અસ્સાદવસેન પવત્તસઞ્ઞા, યા ‘‘આલયાભિનિવેસો’’તિપિ વુચ્ચતિ. અભિરતિસઞ્ઞા તત્થેવ અભિરતિવસેન પવત્તસઞ્ઞા, યા ‘‘નન્દી’’તિપિ વુચ્ચતિ. અમુચ્ચિતુકમ્યતા આદાનં. અનુપેક્ખા સઙ્ખારેહિ અનિબ્બિન્દનં, સાલયતાતિ અત્થો. ધમ્મટ્ઠિતિયં પટિચ્ચસમુપ્પાદે પટિલોમભાવો સસ્સતુચ્છેદગ્ગાહો, પચ્ચયાકારપટિચ્છાદકમોહો વા, નિબ્બાને પટિલોમભાવો સઙ્ખારેસુ રતિ, નિબ્બાનપટિચ્છાદકમોહો વા. સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગાહોતિ યાદિસસ્સ કિલેસસ્સ અપ્પહીનત્તા વિપસ્સના સઙ્ખારનિમિત્તં ન મુઞ્ચતિ, સો કિલેસો, યો ‘‘સંયોગાભિનિવેસો’’તિપિ વુચ્ચતિ. સઙ્ખારનિમિત્તગ્ગહણસ્સ અતિક્કમનમેવ વા પહાનં.

પવત્તિ એવ પવત્તિભાવો, પરિયુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. નીવરણાદિધમ્માનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન નીવરણપક્ખિયા કિલેસા વિતક્કવિચારાદયો ચ ગય્હન્તિ.

ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન યં પહાનન્તિ સમ્બન્ધો. કેન પહાનન્તિ? અરિયમગ્ગેહેવાતિ વિઞ્ઞાયમાનોયમત્થો તેસં ભાવિતત્તા અપ્પવત્તિવચનતો. સમુદયપક્ખિકસ્સાતિ એત્થ ચત્તારોપિ મગ્ગા ચતુસચ્ચાભિસમયાતિ કત્વા તેહિ પહાતબ્બેન તેન તેન સમુદયેન સહ પહાતબ્બત્તા સમુદયસભાગત્તા, સચ્ચવિભઙ્ગે ચ સબ્બકિલેસાનં સમુદયભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘સમુદયપક્ખિકા’’તિ દિટ્ઠિઆદયો વુચ્ચન્તિ. પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં વુપસન્તતા. સઙ્ખતનિસ્સટતા સઙ્ખારસભાવાભાવો. પહીનસબ્બસઙ્ખતન્તિ વિરહિતસબ્બસઙ્ખતં, વિસઙ્ખારન્તિ અત્થો. પહાનઞ્ચ તં વિનયો ચાતિ પહાનવિનયો પુરિમેન અત્થેન, દુતિયેન પન પહીયતીતિ પહાનં, તસ્સ વિનયોતિ યોજેતબ્બં.

ભિન્નસંવરત્તાતિ નટ્ઠસંવરત્તા, સંવરાભાવતોતિ અત્થો. તેન અસમાદિન્નસંવરોપિ સઙ્ગહિતો હોતિ. સમાદાનેન હિ સમ્પાદેતબ્બો સંવરો તદભાવે ન હોતીતિ. એવઞ્હિ લોકે વત્તારો હોન્તિ ‘‘મહા વત નો ભોગો, સો નટ્ઠો તથા અકતત્તા’’તિ. અરિયેતિ અરિયો. પચ્ચત્તવચનઞ્હેતં. એસેસેતિ એસો સો એવ, અત્થતો અનઞ્ઞોતિ અત્થો. તજ્જાતેતિ અત્થતો તંસભાવો, સપ્પુરિસો અરિયસભાવો, અરિયો ચ સપ્પુરિસસભાવોતિ અત્થો.

તં અત્થન્તિ ‘‘સબ્બધમ્મમૂલપરિયાય’’ન્તિ એવં વુત્તમત્થં. કસ્મા પનેત્થ પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના કતાતિ? યદેત્થ વત્તબ્બં, તં ‘‘યસ્મા પુથુજ્જનો અપરિઞ્ઞાતવત્થુકો’’તિઆદિના (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨) સયમેવ વક્ખતિ. ધમ્મો અધિટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ ધમ્માધિટ્ઠાના, સભાવધમ્મે નિસ્સાય પવત્તિતદેસના. ધમ્મવસેનેવ પવત્તા પઠમા, પુગ્ગલવસેન ઉટ્ઠહિત્વા પુગ્ગલવસેનેવ ગતા તતિયા, ઇતરા ધમ્મપુગ્ગલાનં વોમિસ્સકવસેન. કસ્મા પન ભગવા એવં વિભાગેન ધમ્મં દેસેતીતિ? વેનેય્યજ્ઝાસયેન દેસનાવિલાસેન ચ. યે હિ વેનેય્યા ધમ્માધિટ્ઠાનાય ધમ્મદેસનાય સુખેન અત્થં પટિવિજ્ઝન્તિ, તેસં તથા ધમ્મં દેસેતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. યસ્સા ચ ધમ્મધાતુયા સુપ્પટિવિદ્ધત્તા દેસનાવિલાસપ્પત્તો હોતિ, સાયં સુપ્પટિવિદ્ધા, તસ્મા દેસનાવિલાસપ્પત્તો ધમ્મિસ્સરો ધમ્મરાજા યથા યથા ઇચ્છતિ, તથા તથા ધમ્મં દેસેતીતિ એવં ઇમિના વેનેય્યજ્ઝાસયેન દેસનાવિલાસેન ચ એવં વિભાગેન ધમ્મં દેસેતીતિ વેદિતબ્બો.

છધાતુરોતિ પથવિધાતુ આપો-તેજો-વાયો-આકાસધાતુ વિઞ્ઞાણધાતૂતિ ઇમેસં છન્નં ધાતૂનં વસેન છધાતુરો. ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા સોમનસ્સટ્ઠાનિયં રૂપં ઉપવિચરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૨૪) વુત્તાનં છન્નં સોમનસ્સૂપવિચારાનં, છન્નં દોમનસ્સઉપેક્ખૂપવિચારાનઞ્ચ વસેન અટ્ઠારસમનોપવિચારો. સચ્ચાધિટ્ઠાનાદિવસેન ચતુરાધિટ્ઠાનો. પઞ્ઞાચક્ખુના દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ સમ્પરાયિકસ્સ ચ અત્થસ્સ અદસ્સનતો અન્ધો, દિટ્ઠધમ્મિકસ્સેવ દસ્સનતો એકચક્ખુ, દ્વિન્નમ્પિ દસ્સનતો દ્વિચક્ખુ, વેદિતબ્બો.

સ્વાયં નિદ્દિસીતિ સમ્બન્ધો. સ્વાયન્તિ ચ સો અયં, યથાવુત્તદેસનાવિભાગકુસલો ભગવાતિ અત્થો. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકોતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ અપરિઞ્ઞાતક્ખન્ધો. ખન્ધા હિ પરિઞ્ઞાતવત્થુ. અપરિઞ્ઞામૂલિકાતિ પરિજાનનાભાવનિમિત્તા તસ્મિં સતિ ભાવતો. પરિઞ્ઞાનઞ્હિ અવિજ્જાદયો કિલેસા પટિપક્ખા તમ્મૂલિકા ચ સબ્બમઞ્ઞનાતિ. અરિયાનં અદસ્સાવીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો’’તિઆદિકં પુથુજનસ્સ વિસેસનભાવેન પવત્તં પાળિસેસં ગણ્હાતિ પુથુજ્જનનિદ્દેસભાવતો. તેનાહ ‘‘એવં પુથુજ્જનં નિદ્દિસી’’તિ.

સુત્તનિક્ખેપવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પથવીવારવણ્ણના

તસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ. વસતિ એત્થ આરમ્મણકરણવસેનાતિ આરમ્મણમ્પિ વત્થૂતિ વુચ્ચતિ પવત્તિટ્ઠાનભાવતોતિ આહ ‘‘પથવીઆદીસુ વત્થૂસૂ’’તિ. સક્કાયધમ્માનમ્પિ આરમ્મણાદિના સતિપિ મઞ્ઞનાહેતુભાવે મઞ્ઞનાહેતુકત્તેનેવ તેસં નિબ્બત્તિતોતિ વુત્તં ‘‘સબ્બસક્કાયધમ્મજનિતં મઞ્ઞન’’ન્તિ. એત્થ ચ પથવીધાતુ સેસધાતૂનં સસમ્ભારાસમ્ભારભાવા સતિપિ પમાણતો સમભાવે સામત્થિયતો અધિકાનધિકભાવેન વેદિતબ્બા. સમ્ભારન્તીતિ સમ્ભારા, પરિવારા. તંતંકલાપેહિ લક્ખણપથવિયા સેસધમ્મા યથારહં પચ્ચયભાવેન પરિવારભાવેન ચ પવત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘સા હિ વણ્ણાદીહિ સમ્ભારેહિ સદ્ધિં પથવીતિ સસમ્ભારપથવી’’તિ. પથવિતોતિ એત્થ પુથુલટ્ઠેન પુથુવી, પુથુવી એવ પથવી. સા હિ સતિપિ પરિચ્છિન્નવુત્તિયં સબ્બેસં સકલાપભાવાનં આધારભાવેન પવત્તમાના પુથુલા પત્થટા વિત્થિણ્ણાતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન પન તં અનુપવિસિત્વા પવત્તમાના આપાદયો. સસમ્ભારપથવિયા પન પુથુલભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. આરમ્મણપથવિયં વડ્ઢનફરણટ્ઠેહિ પુથુલટ્ઠો, ઇતરસ્મિં રુળ્હિયાવ દટ્ઠબ્બો. આરમ્મણપથવીતિ ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતં પથવીસઙ્ખાતં પટિભાગનિમિત્તં. તેનાહ ‘‘નિમિત્તપથવીતિપિ વુચ્ચતી’’તિ. આગમનવસેનાતિ પથવીકસિણભાવનાગમનવસેન. તથા હિ વુત્તં ‘‘આપો ચ દેવા પથવી, તેજો વાયો તદાગમુ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૪૦).

સબ્બાપીતિ ચતુબ્બિધા પથવીપિ. અનુસ્સવાદિમત્તલદ્ધા મઞ્ઞના વત્થુ હોતિયેવ. તથા હિ ‘‘કક્ખળં ખરિગત’’ન્તિઆદિના (વિભ. ૧૭૩) લક્ખણપથવીપિ ઉદ્ધરીયતિ. યં પનેકે વદન્તિ ‘‘લક્ખણે દિટ્ઠે મઞ્ઞના નત્થિ, સઞ્જાનાતીતિ વુત્તસઞ્ઞા ચ દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સ મૂલભૂતા પિણ્ડગ્ગાહિતા, સા લક્ખણે નક્ખમતિ, તસ્મા લક્ખણપથવી ન ગહેતબ્બા’’તિ, તદયુત્તં લક્ખણપટિવેધસ્સ ઇધ અનધિપ્પેતત્તા. તેનાહ ‘‘લોકવોહારં ગહેત્વા’’તિ. ન ચ સબ્બસઞ્ઞા પિણ્ડગ્ગાહિકા, નાપિ દિટ્ઠિગ્ગાહસ્સેવ મૂલભૂતા, તસ્મા લક્ખણપથવિયાપિ કાયદ્વારાનુસારેન અઞ્ઞથા ચ ઉપટ્ઠિતાય મઞ્ઞના પવત્તતેવ. તેનેવ ચ ‘‘અનુસ્સવાદિમત્તલદ્ધા’’તિ વુત્તં. પથવિતોતિ પચ્ચતે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પથવીતિ સઞ્જાનાતી’’તિ આહ. યસ્મા ચતુબ્બિધમ્પિ પથવિં ‘‘પથવી’તિ સઞ્જાનન્તો તેન તેન નયેન પથવીકોટ્ઠાસેનેવ સઞ્જાનાતીતિ વુચ્ચતિ, ન આપાદિકોટ્ઠાસેન, તસ્મા વુત્તં ‘‘પથવિભાગેન સઞ્જાનાતી’’તિ. લોકવોહારં ગહેત્વાતિ લોકસમઞ્ઞં અવિજહિત્વા. એતેન લક્ખણપથવિયમ્પિ વોહારમુખેનેવસ્સા પવત્તીતિ દસ્સેતિ.

યદિ લોકવોહારેન તત્થ પવત્તિ, કો એત્થ દોસો, નનુ અરિયાપિ ‘‘અયઞ્હિ ભન્તે મહાપથવી’’તિઆદિના લોકવોહારેન પવત્તન્તીતિ? ન એત્થ વોહારમત્તે અવટ્ઠાનં અધિપ્પેતં, અથ ખો વોહારમુખેન મિચ્છાભિનિવેસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન સઞ્જાનાતી’’તિ આહ. તસ્સત્થો – અયોનિસોમનસિકારસમ્ભૂતાય ‘‘સુભ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય વિપરીતસઞ્ઞાય સઞ્જાનાતીતિ. એતેન દુબ્બલા તણ્હામાનદિટ્ઠિમઞ્ઞના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં કસ્મા સઞ્ઞા ગહિતાતિ? પાકટભાવતો. યથા નામ અગ્ગિમ્હિ મથિયમાને યદા ધૂમો ઉપલબ્ભતિ, કિઞ્ચાપિ તદા વિજ્જતેવ પાવકો અવિનાભાવતો, પાકટભાવતો પન ધૂમો જાતોતિ વુચ્ચતિ, ન અગ્ગિ જાતોતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. યદિપિ તત્થ મઞ્ઞનાકિચ્ચં અત્થિ, ન પન વિભૂતં અપાકટભાવતો સઞ્ઞાકિચ્ચમેવ વિભૂતં, તં પન મઞ્ઞનાનુકૂલં મઞ્ઞનાસહિતં ચાતિ આહ ‘‘સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન સઞ્જાનાતી’’તિ. એવં પથવીભાગં અમુઞ્ચન્તોયેવ વા સઞ્જાનાતીતિ સમ્બન્ધો. યો હિ વુત્તપ્પભેદાય પથવિયા પથવિભાગં અમુઞ્ચન્તોયેવ અવિજહન્તોયેવ સીસપિણ્ડે સુવણ્ણસઞ્ઞી વિય અનત્તાદિસભાવંયેવ તં અત્તાદિવસેન સઞ્જાનાતિ, તસ્સ વસેન વુત્તં ‘‘પથવી’’તિઆદિ. ન વત્તબ્બં પુથુજ્જનગ્ગાહસ્સ યુત્તિમગ્ગનનિવારણતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉમ્મત્તકો વિય…પે… ગણ્હાતી’’તિ. અરિયાનં અદસ્સાવિતાદિભેદન્તિ અરિયાનં અદસ્સાવિતાદિવિસેસં વદન્તેન ભગવતાવ એત્થ યથાવુત્તસઞ્જાનને કારણં વુત્તન્તિ યોજના.

એવન્તિ ‘‘પથવિભાગેન સઞ્જાનાતી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન. સઞ્જાનિત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અપરભાગે…પે… ગણ્હાતી’’તિ. પપઞ્ચસઙ્ખાતિ પપઞ્ચકોટ્ઠાસા. પપઞ્ચન્તિ સત્તા સંસારે ચિરાયન્તિ એતેહીતિ પપઞ્ચા, મઞ્ઞન્તિ ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના પરિકપ્પેન્તિ એતાહીતિ મઞ્ઞનાતિ દ્વીહિપિ પરિયાયેહિ તણ્હાદયોવ વુત્તાતિ આહ ‘‘તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચેહિ ઇધ મઞ્ઞનાનામેન વુત્તેહી’’તિ. અજઞ્ઞસ્સ જઞ્ઞતો, અસેય્યાદિકસ્સ સેય્યાદિતો ગહણતો દિટ્ઠિમઞ્ઞના વિય તણ્હામાનમઞ્ઞનાપિ અઞ્ઞથા ગાહો એવાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞથા ગણ્હાતી’’તિ. આરમ્મણાભિનિરોપનાદિના ભિન્નસભાવાનમ્પિ વિતક્કાદીનં સાધારણો ઉપનિજ્ઝાયનસભાવો વિય અનુગિજ્ઝનુણ્ણતિપરામસનસભાવાનમ્પિ તણ્હાદીનં સાધારણેન આરમ્મણપરિકપ્પનાકારેન પવત્તિ મઞ્ઞનાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘તીહિ મઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતી’’તિઆદિ. અસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ, ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદીસુ વિય સુખુમનયેનપિ મઞ્ઞનાપવત્તિ અત્થીતિ વિભાવનસુખતાય થૂલંયેવ તં દસ્સેતુકામો ‘‘ઓળારિકનયેના’’તિઆહ. ઓળારિકે હિ વિભાગે દસ્સિતે સુખુમવિભાવના સુકરાતિ દસ્સેતું અયમત્થયોજના વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો. અજ્ઝત્તિકાતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધા સત્તસન્તાનપરિયાપન્ના નિયકજ્ઝત્તા વુત્તા વિભઙ્ગે પટિસમ્ભિદામગ્ગે ચ.

વિભઙ્ગેતિ ધાતુવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૭૩). બાહિરાતિ અનિન્દ્રિયબદ્ધા સઙ્ખારસન્તાનપરિયાપન્ના. કક્ખળન્તિ થદ્ધં. ખરિગતન્તિ ફરુસં. કક્ખળભાવો કક્ખળત્તં. કક્ખળભાવોતિ કક્ખળસભાવો. બહિદ્ધાતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધતો બહિદ્ધાભૂતં. અનુપાદિન્નન્તિ ન ઉપાદિન્નં. અયોતિ કાળલોહં. લોહન્તિ જાતિલોહં વિજાતિલોહં કિત્તિમલોહં પિસાચલોહન્તિ ચતુબ્બિધં. તત્થ અયો સજ્ઝુ સુવણ્ણં તિપુ સીસં તમ્બલોહં વેકન્તકલોહન્તિ ઇમાનિ સત્ત જાતિલોહાનિ નામ. નાગનાસિકાલોહં વિજાતિલોહં નામ. કંસલોહં વટ્ટલોહં આરકુટન્તિ તીણિ કિત્તિમલોહાનિ નામ. મોરક્ખકં પુથુકં મલિનકં ચપલકં સલકં આટલં ભત્તકં દુસિલોહન્તિ અટ્ઠ પિસાચલોહાનિ નામ. તેસુ વેકન્તકલોહં નામ સબ્બલોહચ્છેદનસમત્થા એકા લોહજાતિ. તથા હિ તં વિકન્તતિ છિન્દતીતિ વિકન્તકન્તિ વુચ્ચતિ. વિકન્તકમેવ વેકન્તકં. નાગનાસિકાલોહં લોહસદિસં લોહવિજાતિ હલિદ્દાદિવિજાતિ વિય. તથા હિ તં લોહાકારં લોહમલં વિય ઘનસંહતં હુત્વા તિટ્ઠતિ, તાપેત્વા તાળિતં પન ભિન્નં ભિન્નં હુત્વા વિસરતિ મુદુ મટ્ઠં કમ્મનિયં વા ન હોતિ. તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં. સીસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં. જસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં આરકુટં. તેનેવ તં કરણેન નિબ્બત્તત્તા કિત્તિમલોહન્તિ વુચ્ચતિ. યં પન કેવલં રસકધાતુ વિનિગ્ગતં, તં ‘‘પિત્તલ’’ન્તિપિ વદન્તિ. તં ઇધ નાધિપ્પેતં, યથાવુત્તં મિસ્સકમેવ કત્વા યોજિતં કિત્તિમન્તિ વુત્તં. મોરક્ખકાદીનિ એવંનામાનેવેતાનિ. તેસુ યસ્મા પઞ્ચ જાતિલોહાનિ પાળિયં વિસું વુત્તાનેવ, તસ્મા વેકન્તકલોહેન સદ્ધિં વુત્તાવસેસં સબ્બં ઇધ લોહન્તિ વેદિતબ્બં.

તિપૂતિ સેતતિપુ. સીસન્તિ કાળતિપુ. સજ્ઝન્તિ રજતં. મુત્તાતિ હત્થિકુમ્ભજાદિકા અટ્ઠવિધાપિ મુત્તા. તથા હિ હત્થિકુમ્ભં વરાહદાઠા ભૂજઙ્ગસીસં વલાહકૂટં વેળૂ મચ્છસીરો સઙ્ખો સિપ્પીતિ અટ્ઠ મુત્તાયોનિયો. તત્થ હત્થિકુમ્ભજા પીતવણ્ણા પભાહીના. વરાહદાઠા વરાહદાઠવણ્ણાવ. ભુજઙ્ગસીસજા નીલાદિવણ્ણા સુવિસુદ્ધા વટ્ટલા ચ. વલાહકજા ભાસુરા દુબ્બિભાગરૂપા રત્તિભાગે અન્ધકારં વિધમન્તિયો તિટ્ઠન્તિ, દેવૂપભોગા એવ ચ હોન્તિ. વેળુજા કરકુપલસમાનવણ્ણા ન ભાસુરા, તે ચ વેળૂ અમનુસ્સગોચરે એવ પદેસે જાયન્તિ. મચ્છસીરજા પાઠીનપિટ્ઠિસમાનવણ્ણા વટ્ટલા લઘવો ચ હોન્તિ પભાવિહીના, તે ચ મચ્છા સમુદ્દમજ્ઝે એવ જાયન્તિ. સઙ્ખજા સઙ્ખોદરચ્છવિવણ્ણા કોલપ્પમાણાપિ હોન્તિ પભાવિહીનાવ. સિપ્પિજા પભાવિસેસયુત્તા હોન્તિ નાનાસણ્ઠાના. એવં જાતિતો અટ્ઠવિધાસુપિ મુત્તાસુ યા મચ્છસઙ્ખસિપ્પિજા, તા સામુદ્દિકા હોન્તિ, ભુજઙ્ગજાપિ કાચિ સામુદ્દિકા હોન્તિ, ઇતરા અસામુદ્દિકા. યસ્મા બહુલં સામુદ્દિકાવ મુત્તા લોકે દિસ્સન્તિ, તત્થાપિ સિપ્પિજાવ, ઇતરા કાદાચિકા. તસ્મા સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૧૭૩) ‘‘મુત્તાતિ સામુદ્દિકા મુત્તા’’તિ વુત્તં.

મણીતિ ઠપેત્વા પાળિઆગતે વેળુરિયાદિકે સેસો જોતિરસાદિભેદો સબ્બોપિ મણિ. વેળુરિયન્તિ વંસવણ્ણમણિ. સઙ્ખોતિ સામુદ્દિકસઙ્ખો. સિલાતિ કાળસિલા પણ્ડુસિલા સેતસિલાદિભેદા અટ્ઠપિ સિલા. રજતન્તિ કહાપણાદિકં વુત્તાવસેસં રજતસમ્મતં. જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. લોહિતઙ્ગોતિ રત્તમણિ. મસારગલ્લન્તિ કબરમણિ તિણાદીસુ બહિભારા તાલનાળિકેરાદયોપિ તિણં નામ. અન્તોસારં ખદિરાદિ અન્તમસો દારુખણ્ડમ્પિ કટ્ઠં નામ. મુગ્ગમત્તતો યાવ મુટ્ઠિપ્પમાણા મરુમ્બા સક્ખરા નામ. મુગ્ગમત્તતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા વાલિકા નામ. કઠલન્તિ કપાલખણ્ડં. ભૂમીતિ સસમ્ભારપથવી. પાસાણોતિ અન્તોમુટ્ઠિયં અસણ્ઠહનતો પટ્ઠાય યાવ હત્થિપ્પમાણં પાસાણં, હત્થિપ્પમાણતો પન પટ્ઠાય ઉપરિ પબ્બતોતિ. અયં અયોઆદીસુ વિભાગનિદ્દેસો. નિમિત્તપથવીતિ પટિભાગનિમિત્તભૂતં પથવિકસિણં. તમ્પિ હિ ‘‘રૂપાવચરતિકચતુક્કજ્ઝાનં કુસલતો ચ વિપાકતો ચ કિરિયતો ચ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ વિપાકો ઇમે ધમ્મા બહિદ્ધારમ્મણા’’તિ વચનતો ‘‘બાહિરા પથવી’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં ‘‘યા ચ અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકે નિમિત્તપથવી, તં ગહેત્વા’’તિ. ઉગ્ગહનિમિત્તઞ્ચેત્થ તંગતિકમેવ દટ્ઠબ્બં, નિમિત્તુપ્પત્તિતો પન પુબ્બે ભૂમિગ્ગહણેનેવ ગહિતન્તિ.

તીહિ મઞ્ઞનાહીતિ વુત્તં મઞ્ઞનાત્તયં સપરસન્તાનેસુ સઙ્ખેપતો યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘અહં પથવી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અહં પથવીતિઆદીના અજ્ઝત્તવિસયં દિટ્ઠિમઞ્ઞનં માનમઞ્ઞનઞ્ચ દસ્સેતિ અત્તાભિનિવેસાહંકારદીપનતો. મમ પથવીતિ ઇમિના તણ્હામઞ્ઞનં માનમઞ્ઞનમ્પિ વા પરિગ્ગહભૂતાયપિ પથવિયા સેય્યાદિતો માનજપ્પનતો. સેસપદદ્વયેપિ ઇમિનાનયેન મઞ્ઞનાવિભાગો વેદિતબ્બો. તત્થ પથવિકસિણજ્ઝાનલાભી ઝાનચક્ખુના ગહિતઝાનારમ્મણં ‘‘અત્તા’’તિ અભિનિવિસન્તો તઞ્ચ સેય્યાદિતો દહન્તો અત્થતો ‘‘અહં પથવી’’તિ મઞ્ઞતિ નામ, તમેવ ‘‘અયં મય્હં અત્તા’’તિ ગહણે પન ‘‘મમ પથવી’’તિ મઞ્ઞતિ નામ. તથા તં ‘‘પરપુરિસો’’તિ વા ‘‘દેવો’’તિ વા વાદવસેન ‘‘અયમેવ પરેસં અત્તા’’તિ વા અભિનિવિસન્તો ‘‘પરો પથવી, પરસ્સ પથવી’’તિ મઞ્ઞતિ નામ. ઇમિના નયેન સેસપથવીસુપિ યથારહં ચતુક્કં નિદ્ધારેતબ્બં.

એવં ‘‘પથવિં મઞ્ઞતી’’તિ એત્થ ચતુક્કવસેન મઞ્ઞનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મઞ્ઞનાવત્થું મઞ્ઞનાયો ચ વિભજિત્વા અનેકવિહિતં તસ્સ મઞ્ઞનાકારં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અયન્તિ યથાવુત્તો પુથુજ્જનો. છન્દરાગન્તિ બહલરાગં. અસ્સાદેતીતિ નિકામેતિ, ‘‘ઇમે કેસા મુદુસિનિદ્ધકુઞ્ચિતનીલોભાસા’’તિઆદિના તત્થ રસં વિન્દતિ. અભિનન્દતીતિ સપ્પીતિકાય તણ્હાય અભિમુખો નન્દતિ પમોદતિ. અભિવદતીતિ ઉપ્પન્નં તણ્હાભિનન્દનાવેગં હદયેન સન્ધારેતું અસક્કોન્તો ‘‘અહો મે કેસા’’તિ વાચં નિચ્છારેતિ. અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતીતિ બલવતણ્હાભિનિવેસેન ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા તિટ્ઠતિ. અઞ્ઞતરં વા પન રજ્જનીયવત્થુન્તિ કેસાદિતો અઞ્ઞતરં વા કરચરણાદિપ્પભેદં નિયકજ્ઝત્તપરિયાપન્નં રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતં વત્થું. ઇતીતિ ઇમિના સિનિદ્ધાદિપ્પકારેનાતિ પત્થયિતબ્બાકારં પરામસતિ. તત્થ નન્દિં સમન્નાનેતીતિ તેસુ ભાવીસુ કેસાદીસુ સિદ્ધં વિય કત્વા નન્દિં તણ્હં સમન્નાહરતિ સમુપચારેતિ. પણિદહતીતિ પત્થનં ઠપેતિ.

સમ્પત્તિં નિસ્સાય ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિ, વિપત્તિં નિસ્સાય ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનં જનેતીતિ યોજના. પથવીકોટ્ઠાસભૂતાનં કેસાદીનં સમ્પત્તિવિપત્તીહિ માનજપ્પના પથવિયા મઞ્ઞના હોતીતિ આહ ‘‘એવં અજ્ઝત્તિકં પથવિં માનમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતી’’તિ. અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયસ્સ અભાવતો સમુદાયો જીવાભિનિવેસો અવયવેપિ હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તં જીવં તં સરીરન્તિ આગતનયેન પન કેસં ‘જીવો’તિ અભિનિવિસતી’’તિ આહ. ‘‘કેસા નામેતે ઇસ્સરવિહિતા પજાપતિનિસ્સિતા અણુસઞ્ચયો પકતિપરિણામો’’તિઆદિના નયેનપેત્થ દિટ્ઠિમઞ્ઞના વેદિતબ્બા.

ઇમિસ્સા પવત્તિયાતિ નિકન્તિમાનદિટ્ઠીનં પરિયાદાનસમુગ્ઘાટપ્પવત્તિયા. ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના યદિપિ તિસ્સન્નમ્પિ મઞ્ઞનાનં સમ્ભવો દસ્સિતો. તણ્હામાનમઞ્ઞનાનં પન હેટ્ઠા દસ્સિતત્તા દિટ્ઠિમઞ્ઞના એવેત્થ વિસેસતો ઉદ્ધટાતિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘એવમ્પિ અજ્ઝત્તિકં પથવિં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતી’’તિ.

બાહિરમ્પિ પથવિં તીહિ મઞ્ઞનાહિ મઞ્ઞતીતિ યોજના. તં પન મઞ્ઞનાવિધિં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિ આહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

અયં જીવોતિ અયં કાળલોહં ‘‘જીવો અત્તા’’તિ અભિનિવિસતિ એકચ્ચે નિગણ્ઠા વિય. એવં બાહિરં પથવિં દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય મઞ્ઞતીતિ એત્થાપિ ‘‘યા ચેવ ખો પન અજ્ઝત્તિકા પથવીધાતુ, યા ચ બાહિરા પથવીધાતૂ’’તિઆદિના નયેન આનેત્વા વત્તબ્બો.

પથવીકસિણં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અયમ્પિ ચ નયો ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ એત્થેવ અન્તોગધોતિ દટ્ઠબ્બો કસિણાનમ્પિ રૂપસમઞ્ઞાસમ્ભાવતો. પથવિં મઞ્ઞતીતિ એત્થ યાદિસો મઞ્ઞનાવત્થુમઞ્ઞનાનં વિત્થારનયો વુત્તો, તાદિસો ઇતો પરં વુત્તનયોવાતિ આહ ‘‘ઇતો પરં સઙ્ખેપેનેવ કથયિસ્સામા’’તિ, અતાદિસો પન વિત્થારતોપિ કથયિસ્સતીતિ અત્થો.

તસ્માતિ યસ્મા ‘‘પથવિયા’’તિ ઇદં ભુમ્મવચનં, તસ્મા, સો અત્તપરત્તદુપકરણાનં આધારભાવેન તં મઞ્ઞનાવત્થું કપ્પેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અહં પથવિયા’’તિઆદિ. નનુ ચ ઇન્દ્રિયબદ્ધાનિન્દ્રિયબદ્ધપભેદસ્સ ધમ્મપ્પબન્ધસ્સ સસમ્ભારપથવી ચ આધારનિસ્સયો, ઇતરા આરમ્મણનિસ્સયો તદારમ્મણસ્સાતિ એત્થ નિબ્બિરોધોતિ? ન, મઞ્ઞનાવત્થું નિસ્સયભાવેન પરિકપ્પનતો. અયઞ્હિ ‘‘અહ’’ન્તિ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાય માનમઞ્ઞનાય ચ વત્થુભૂતસ્સ અત્તનો પથવિસન્નિસ્સયં કત્વા ‘‘અહં પથવિયા’’તિ મઞ્ઞતિ, તણ્હામઞ્ઞનાય વત્થુભૂતસ્સ ઉપકરણસ્સ પથવિં સન્નિસ્સયં કત્વા ‘‘મય્હં કિઞ્ચનં પલિબોધો પથવિયા’’તિ મઞ્ઞતિ. પરોતિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ય્વાયં અત્થનયોતિ સમ્બન્ધો. વુત્તો પટિસમ્ભિદામગ્ગે. એતેનેવ નયેનાતિ ય્વાયં ‘‘સો ખો પન મે અત્તા ઇમસ્મિં રૂપે’’તિ સમુદાયસ્સ આધારભાવદીપનો અત્થનયો વુત્તો, એતેનેવ નયેન. ન હિ અવયવબ્યતિરેકેન સમુદાયો લબ્ભતિ, તસ્મા સમુદાયે વુત્તવિધિ અવયવેપિ લબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ સો ખો પન મે અયં અત્તા ઇમિસ્સા પથવિયાતિ મઞ્ઞન્તોતિ. તસ્મિંયેવ પનસ્સ અત્તનીતિ એત્થ અસ્સાતિ પુથુજ્જનસ્સ. તસ્મિંયેવ અત્તનીતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરપથવીસન્નિસ્સયે અત્તનિ. ‘‘પથવિયા મઞ્ઞતી’’તિ પદસ્સાયં વણ્ણના. એવં ‘‘પથવિયા મઞ્ઞતી’’તિ એત્થ અત્તવસેન દિટ્ઠિમાનતણ્હામઞ્ઞનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરવસેન દસ્સેતું ‘‘યદા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અસ્સાતિ પરસ્સ. તદાતિ પરવસેન મઞ્ઞનાયં. દિટ્ઠિમઞ્ઞના એવ યુજ્જતિ તત્થ નિચ્ચાભિનિવેસાદયો સમ્ભવન્તીતિ કત્વા. અવધારણેન માનતણ્હામઞ્ઞના નિવત્તેતિ. ન હિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના, ‘‘મય્હ’’ન્તિ ચ પવત્તલક્ખણા માનતણ્હા પરસ્મિં પરસ્સ સન્તકભાવેન ગહિતે ચ પવત્તન્તીતિ અધિપ્પાયો. ઇતરાયોપીતિ માનતણ્હામઞ્ઞનાયોપિ. ઇચ્છન્તિ અટ્ઠકથાચરિયા. પરસ્સપિ હિ પથવીસન્નિસ્સયેન સમ્પત્તિઇસ્સરિયાદિકસ્સ વસેન અત્તનિ સેય્યાદિભાવં દહતો પણિદહતો ચ ચિત્તં તથાભાવાય માનતણ્હામઞ્ઞના સમ્ભવન્તીતિ આચરિયાનં અધિપ્પાયો. ‘‘પરો પથવી પરસ્સ પથવી’’તિ એત્થાપિ ઇમે દ્વે પકારા સાધિપ્પાયા નિદ્ધારેતબ્બા.

‘‘પથવિતો સઞ્જાનાતી’’તિ, ‘‘આદિતો’’તિ ચ આદીસુ અનિસ્સક્કવચનેપિ તો-સદ્દો દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘પથવિતોતિ નિસ્સક્કવચન’’ન્તિ. સઉપકરણસ્સાતિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણગતસ્સ દાસપોરિસાદિના વિત્તુપકરણેન સઉપકરણસ્સ, અત્તનો વા પરસ્સ વા તેસં ઉપકરણસ્સ વાતિ અત્થો. યથાવુત્તપ્પભેદતોતિ લક્ખણાદિઅજ્ઝત્તિકાદિવુત્તપ્પકારવિભાગતો. ઉપ્પત્તિં વા નિગ્ગમનં વાતિ ‘‘તં અણ્ડં અહોસિ હેમમયં, તસ્મિં સયં બ્રહ્મા ઉપ્પન્નો’’તિ બ્રહ્મણ્ડવાદવસેન વા ‘‘દ્વીહિ અણૂહિ દ્વિઅણુક’’ન્તિ એવં પવત્તઅણુકવાદવસેન વા પથવિતો ઉપ્પત્તિં વા ‘‘સબ્બોયં લોકો ઇસ્સરતો વિનિગ્ગતો’’તિ ઇસ્સરવાદવસેન ઇસ્સરકુત્તતો પથવિતો નિગ્ગમનં વા મઞ્ઞમાનોતિ યોજના. પથવિતો વા અઞ્ઞો આપાદિકો અત્તાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે કારકલક્ખણં નિસ્સક્કવચનં, દુતિયસ્મિં ઉપપદલક્ખણન્તિ દટ્ઠબ્બં. અત્તનો પરિગ્ગહભૂતપથવિતો સુખપ્પત્તિં તતો એવ ચ પરેહિ સેય્યાદિભાવં કપ્પેન્તસ્સ વસેનપેત્થ તણ્હામાનમઞ્ઞના વેદિતબ્બા. અપરેતિ સારસમાસાચરિયા. તતો અઞ્ઞં અપ્પમાણં અત્તાનં ગહેત્વાતિ પુબ્બે ભાવિતઆપાદિઅપ્પમાણકસિણવસેન વા કાપિલકાણાદદિટ્ઠિવસેન વા અપ્પમાણં બ્યાપિનં અત્તાનં ગહેત્વા. પથવિતોતિ પચ્છા અભાવિતઅવડ્ઢિતપથવીકસિણસઙ્ખાતપથવિતો. બહિદ્ધાપિ મે અત્તાતિ ઇતો પથવિતો બહિપિ મે અત્તાતિ અધિપ્પાયો.

કેવલન્તિ અનવસેસં. મહાપથવિં તણ્હાવસેન મમાયતિ, અયઞ્ચ નયો ચતુદીપિસ્સરિયે ઠિતસ્સ દીપચક્કવત્તિનો ચ લબ્ભેય્ય, મણ્ડલિકરાજમહામત્તકુટુમ્બિકાનમ્પિ વસેન લબ્ભતેવ તેસમ્પિ યથાપરિગ્ગહં અનવસેસેત્વા મઞ્ઞનાય સમ્ભવતો. ‘‘એવં મમા’’તિ ગાહસ્સ ‘‘એસોહમસ્મિં, એસો મે અત્તા’’તિ ગાહવિધૂરતાય વુત્તં ‘‘એકા તણ્હામઞ્ઞના એવ લબ્ભતી’’તિ. ઇમિના નયેનાતિ વુત્તમતિદેસં વિભાવેતું ‘‘સા ચાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સા ચાયન્તિ સા ચ અયં તણ્હામઞ્ઞના યોજેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. યથા પન દિટ્ઠિમઞ્ઞનામઞ્ઞિતે વત્થુસ્મિં સિનેહં માનઞ્ચ ઉપ્પાદયતો તણ્હામાનમઞ્ઞના સમ્ભવન્તિ, એવં તણ્હામઞ્ઞનામઞ્ઞિતેન વત્થુના અત્તાનં સેય્યાદિતો દહતો તઞ્ચ અત્તનિયં નિચ્ચં તથા તંસામિભૂતં અત્તાનઞ્ચ પરિકપ્પેન્તસ્સ ઇતરમઞ્ઞનાપિ સમ્ભવન્તીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. ‘‘મે’’તિ હિ ઇમિના અત્થગ્ગહણમુખેનેવ અત્તનિયસમ્બન્ધો પકાસીયતીતિ.

અભિનન્દતીતિ ઇમિના તણ્હાદિટ્ઠાભિનિવેસાનં સઙ્ગહિતત્તા તે દસ્સેન્તો ‘‘અસ્સાદેતિ પરામસતિ ચા’’તિ આહ. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદવસેન ચેતસ્સ દ્વયસ્સ અસઙ્કરતો પવત્તિ વેદિતબ્બા, એકચિત્તુપ્પાદેપિ વા અધિપતિધમ્માનં વિય પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન તસ્સ તસ્સ બલવભાવેન પવત્તિ. એતસ્મિં અત્થેતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન અભિનન્દનત્થે. એતન્તિ ‘‘પથવિં અભિનન્દતી’’તિ એતં પદં. યેસં વિનેય્યાનં યેહિ પકારવિસેસેહિ ધમ્માનં વિભાવને કતે વિસેસાધિગમો હોતિ, તેસં તેહિ પકારવિસેસેહિ ધમ્મવિભાવનં. યેસં પન યેન એકેનેવ પકારેન ધમ્મવિભાવને કતે વિસેસાધિગમો હોતિ, તેસમ્પિ તં વત્વા ધમ્મિસ્સરતાય તદઞ્ઞનિરવસેસપ્પકારવિભાવનઞ્ચ દેસનાવિલાસો. તેનાહ ‘‘પુબ્બે મઞ્ઞનાવસેન કિલેસુપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અભિનન્દનાવસેન દસ્સેન્તો’’તિ. ધમ્મધાતુયાતિ સમ્માસમ્બોધિયા. સા હિ સબ્બઞેય્યધમ્મં યથાસભાવતો ધારેતિ ઉપધારેતિ, સકલઞ્ચ વિનેય્યસત્તસઙ્ખાતધમ્મપ્પબન્ધં અપાયદુક્ખસંસારદુક્ખપતનતો ધારેતિ, સયઞ્ચ અવિપરીતપવત્તિઆકારા ધાતૂતિ ધમ્મધાતૂતિ ઇધાધિપ્પેતા. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમ્માસમ્બોધીતિ. સુપ્પટિવિદ્ધત્તાતિ સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધભાવતો, સમ્મા અધિગતત્તાતિ અત્થો. અભિકઙ્ખનસમ્પગ્ગહપરામસનાનં વસેન આરમ્મણે પરિકપ્પનાપવત્તિ મઞ્ઞના. તત્થ ‘‘મમં, અહ’’ન્તિ ચ અભિનિવેસનં પરિકપ્પનં. યેન અજ્ઝોસાનં હોતિ, અયં અભિનન્દનાતિ અયમેતેસં વિસેસો. સુત્તાદિઅવિરુદ્ધાયેવ અત્તનોમતિ ઇચ્છિતબ્બા, ન ઇતરાતિ સુત્તેન તસ્સા સઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘વુત્તઞ્ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. દેસનાવિલાસવિભાવનસ્સ પન સહેતુકહેતુસમ્પયુત્તદુકાદિદેસનાય નિબદ્ધતા નિદ્ધારેતબ્બા.

તસ્સાતિ તેન. ઞાતસદ્દસમ્બન્ધેન હેતં કત્તરિ સામિવચનં. તસ્માતિ અપરિઞ્ઞાતત્તા. ‘‘અપરિઞ્ઞાત’’ન્તિ પટિક્ખેપમુખેન યં પરિજાનનં વુત્તં, તં અત્થતો તિવિધા પરિઞ્ઞા હોતીતિ તં સરૂપતો પવત્તિઆકારતો ચ વિભાવેન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યાય પઞ્ઞાય વિપસ્સનાભૂમિં પરિજાનાતિ પરિચ્છિન્દતિ, સા પરિજાનનપઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞા. સા હિ તેભૂમકધમ્મજાતં ‘‘અયં વિપસ્સનાભૂમી’’તિ ઞાતં વિદિતં પાકટં કરોન્તીયેવ લક્ખણરસાદિતો અજ્ઝત્તિકાદિવિભાગતો ચ પરિચ્છિજ્જ જાનાતિ. ઇધ પન પથવીધાતુવસેન વેદિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘પથવીધાતું પરિજાનાતી’’તિઆદિ. તીરણપરિઞ્ઞાતિ કીરણવસેન પરિજાનનકપઞ્ઞા. સા હિ પરિવારેહિ અનિચ્ચતાદિઆકારેહિ અનિચ્ચતાદિસભાવસ્સ ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકસ્સ તીરણવસેન સમ્મસનવસેન તં પરિચ્છિજ્જ જાનાતિ. અગ્ગમગ્ગેનાતિ અરહત્તમગ્ગેન. સો હિ અનવસેસતો છન્દરાગં પજહતિ. અગ્ગમગ્ગેનાતિ વા અગ્ગભૂતેન મગ્ગેન, લોકુત્તરમગ્ગેનાતિ અત્થો. ઉભયથાપિ હિ સમુચ્છેદપહાનકારી એવ પઞ્ઞા નિપ્પરિયાયેન પહાનપરિઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ.

નામરૂપવવત્થાનન્તિ એતેન પચ્ચયપરિગ્ગહોપિ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો નામરૂપસ્સ હેતુવવત્થાનભાવતો. સોપિ હિ હેતુપચ્ચયમુખેન નામરૂપસ્સ વવત્થાનમેવાતિ. કલાપસમ્મસનાદિવસેન તીરણપરિઞ્ઞા અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસનભાવતો. તસ્માતિ યસ્મા તા પરિઞ્ઞાયો નત્થિ, તસ્મા. અથ વા તસ્મા અપરિઞ્ઞાતત્તાતિ યસ્મા અપરિઞ્ઞાતા પથવી, તસ્મા અપરિઞ્ઞાતત્તા પથવિયા તં પથવિં મઞ્ઞતિ ચ અભિનન્દતિ ચાતિ.

પથવીવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.