૬. ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૫. હારાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. હારેસુ ઇમસ્સ ચતુબ્યૂહહારસ્સ વિસેસતો સુત્તસ્સ બ્યઞ્જનવિચયભાવતોતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘બ્યઞ્જન…પે… દસ્સેતી’’તિ. યાયાતિ નિરુત્તિયા.

યથારહન્તિ સંવણ્ણિયમાને સુત્તે યં યં અરહતિ નિબ્બચનં વત્તું, તંતંલોકસમઞ્ઞાનુરોધેનેવ. પુબ્બભાગપટિપદા સમ્પાદેત્વા પચ્છા સચ્ચાભિસમયં પાપુણાતીતિ આહ ‘‘સમ્મુતિ…પે… હોતી’’તિ, તંતંપઞ્ઞત્તિગ્ગહણમુખેન પરમત્થગ્ગહણં હોતીતિ એવં વા ઇમિના સમ્બન્ધો.

યમિદં અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસન્તાનં સન્ધાય ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ ઇધ વુત્તં. ઓતરણહારે (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૨ આદયો) પનસ્સ દ્વારપ્પવત્તફસ્સાદિધમ્મે સન્ધાય વુત્તભાવં દસ્સેતું ‘‘ઉભયમન્તરેનાતિ ફસ્સસમુદિતેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ અત્થો વુત્તો. અટ્ઠકથાચરિયા પનાહુ ‘‘અન્તરેનાતિ વચનં પન વિકપ્પન્તરદીપન’’ન્તિ. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ન ઇમં લોકં, ન હુરં લોકં, અથ ખો ઉભયમન્તરેનાતિ. અપરો વિકપ્પો – ઉભયમન્તરેનાતિ વા વચનં વિકપ્પન્તરાભાવદીપનં. તસ્સત્થો – ન ઇમં લોકં, ન હુરં લોકં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી, ઉભયમન્તરેન પન અઞ્ઞં ઠાનં અત્થીતિ.

યેપિ ચ ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયી, સમ્ભવેસી’’તિ ચ ઇમેસં સુત્તપદાનં અત્થં મિચ્છા ગહેત્વા અત્થિ એવ અન્તરાભવોતિ વદન્તિ, તેપિ યસ્મા અવિહાદીસુ તત્થ તત્થ આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનવસેસકિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયન્તીતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ન અન્તરાભવભૂતોતિ પુરિમસ્સ સુત્તપદસ્સ અત્થો. પચ્છિમસ્સ ચ યે ભૂતા એવ, ન પુન ભવિસ્સન્તિ, તે હિ (કથા. અનુટી. ૫૦૭) ખીણાસવા, પુરિમપદેહિ ‘‘ભૂતા’’તિ વુત્તા. તબ્બિપરીતતાય સમ્ભવં એસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા સેક્ખા, પુથુજ્જના ચ. ચતૂસુ વા યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજસત્તા યાવ અણ્ડકોસં, વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી નામ. અણ્ડકોસતો, વત્થિકોસતો ચ બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસી નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી, તતો પરં ભૂતાતિ અત્થો, તસ્મા નત્થીતિ પટિક્ખિપિતબ્બં. સતિ હિ ઉજુકે પાળિઅનુગતે અત્થે કિં અનિદ્ધારિતસામત્થિયેન અન્તરાભવેન અત્તભાવપરિકપ્પિતેન પયોજનન્તિ.

યં પન યે ‘‘સન્તાનવસેન પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવો દિટ્ઠો. યથા તં વીહિઆદિઅવિઞ્ઞાણકસન્તાને, એવં સવિઞ્ઞાણકસન્તાનેપિ અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવેન ભવિતબ્બં. અયઞ્ચ નયો સતિ અન્તરાભવે યુજ્જતિ, નાઞ્ઞથા’’તિ યુત્તિં વદન્તિ. તેહિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ ચિત્તાનુગતિકં કાયં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ખણેન બ્રહ્મલોકતો ઇધૂપસઙ્કમને, ઇતો વા બ્રહ્મલોકગમને યુત્તિ વત્તબ્બા. યદિ સબ્બત્થેવ વિચ્છિન્નદેસે ધમ્માનં પવત્તિ ન ઇચ્છિતા, યદિપિ સિયા ‘‘ઇદ્ધિવિસયો અચિન્તેય્યો’’તિ, તં ઇધાપિ સમાનં ‘‘કમ્મવિપાકો અચિન્તેય્યો’’તિ વચનતો, તસ્મા તં તેસં મતિમત્તમેવ. અચિન્તેય્યસભાવા હિ સભાવધમ્મા, તે કત્થચિ પચ્ચયવિસેસેન વિચ્છિન્નદેસે પાતુભવન્તિ, કત્થચિ અવિચ્છિન્નદેસે ચ. તથા હિ મુખઘોસાદીહિ અઞ્ઞસ્મિં દેસે આદાસપબ્બતપ્પદેસાદિકે પટિબિમ્બપટિઘોસાદિકં પચ્ચયુપ્પન્નં નિબ્બત્તમાનં દિસ્સતિ, તસ્મા ન સબ્બં સબ્બત્થ ઉપનેતબ્બન્તિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન પટિબિમ્બસ્સ ઉદાહરણભાવસાધનાદિકો અન્તરાભવવિચારો કથાવત્થુપ્પકરણસ્સટીકાયં (કથા. અનુટી. ૫૦૭) ગહેતબ્બો.

અપરે પન ‘‘ઇધાતિ કામભવો, હુરન્તિ અરૂપભવો, ઉભયમન્તરેનાતિ રૂપભવો વુત્તો’’તિ વદન્તિ, ‘‘ઇધાતિ પચ્ચયધમ્મા, હુરન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા, ઉભયમન્તરેનાતિ પણ્ણત્તિધમ્મા વુત્તા’’તિ ચ વદન્તિ, તં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ નત્થિ, તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અવસિટ્ઠં રૂપન્તિ આપોધાતુઆકાસધાતૂહિ સદ્ધિં લક્ખણરૂપાનિ, ઓજઞ્ચ સન્ધાયાહ અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તસ્સ ખીણાસવસ્સ તં નિબ્બાનારમ્મણં ચિત્તં ન જાનન્તિ ન ઞાયન્તિ ‘‘ઝાયમાના’’તિ વુત્તત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.