નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

ખુદ્દકનિકાયે

નેત્તિપ્પકરણ-ટીકા

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

સંવણ્ણનારમ્ભે (દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; મ. નિ. ટી. ૧.૧ ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧ ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના) રતનત્તયવન્દના સંવણ્ણેતબ્બસ્સ ધમ્મસ્સ પભવનિસ્સયવિસુદ્ધિપટિવેદનત્થં, તં પન ધમ્મસંવણ્ણનાસુ વિઞ્ઞૂનં બહુમાનુપ્પાદનત્થં, તં સમ્મદેવ તેસં ઉગ્ગહણધારણાદિક્કમલદ્ધબ્બાય સમ્માપટિપત્તિયા સબ્બહિતસુખનિપ્ફાદનત્થં. અથ વા મઙ્ગલભાવતો, સબ્બકિરિયાસુ પુબ્બકિચ્ચભાવતો, પણ્ડિતેહિ સમ્માચરિતભાવતો, આયતિં પરેસં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનતો ચ સંવણ્ણનાયં રતનત્તયપણામકિરિયા. અથ વા રતનત્તયપણામકરણં પૂજનીયપૂજાપુઞ્ઞવિસેસનિબ્બત્તનત્થં, તં અત્તનો યથાલદ્ધસમ્પત્તિનિમિત્તસ્સ કમ્મસ્સ બલાનુપ્પદાનત્થં, અન્તરા ચ તસ્સ અસઙ્કોચનત્થં, તદુભયં અનન્તરાયેન અટ્ઠકથાય પરિસમાપનત્થં. ઇદમેવ ચ પયોજનં આચરિયેન ઇધાધિપ્પેતં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘વન્દનાજનિતં…પે… તસ્સ તેજસા’’તિ. વત્થુત્તયપૂજા હિ નિરતિસયપુઞ્ઞક્ખેત્તસમ્બુદ્ધિયા અપરિમેય્યપ્પભાવો પુઞ્ઞાતિસયોતિ બહુવિધન્તરાયેપિ લોકસન્નિવાસે અન્તરાયનિબન્ધનસકલસંકિલેસવિદ્ધંસનાય પહોતિ, ભયાદિઉપદ્દવઞ્ચ નિવારેતિ. યથાહ –

‘‘પૂજારહે પૂજયતો, બુદ્ધે યદિ વ સાવકે’’તિ. (ધ. પ. ૧૯૫; અપ. થેર ૧.૧૦.૧) ચ,

તથા –

‘‘યે, ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્ના, અગ્ગે તે પસન્ના, અગ્ગે ખો પન પસન્નાનં અગ્ગો વિપાકો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) ચ,

તથા –

‘‘‘બુદ્ધો’તિ કિત્તયન્તસ્સ, કાયે ભવતિ યા પીતિ;

વરમેવ હિ સા પીતિ, કસિણેનપિ જમ્બુદીપસ્સ;

‘‘‘ધમ્મો’તિ…પે… ‘સઙ્ઘો’તિ…પે… દીપસ્સા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬; ઇતિવુ. અટ્ઠ ૯૦; દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; મ. નિ. ટી. ૧.૧; અ. નિ. ટી. ૨.૪.૩૪) ચ,

તથા –

‘‘યસ્મિં, મહાનામ, સમયે અરિયસાવકો તથાગતં અનુસ્સરતિ, નેવસ્સ તસ્મિં સમયે રાગપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતિ, ન દોસ…પે… ન મોહપરિયુટ્ઠિતં ચિત્તં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૬.૧૦; ૧૧.૧૧) ચ,

તથા –

‘‘અરઞ્ઞે રુક્ખમૂલે વા…પે…;

ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા, લોમહંસો ન હેસ્સતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૪૯) ચ;

તત્થ યસ્સ રતનત્તયસ્સ વન્દનં કત્તુકામો, તસ્સ ગુણાતિસયયોગસન્દસ્સનત્થં ‘‘મહાકારુણિક’’ન્તિઆદિના ગાથાત્તયમાહ. ગુણાતિસયયોગેન હિ વન્દનારહભાવો, વન્દનારહે ચ કતા વન્દના યથાધિપ્પેતપ્પયોજનં સાધેતીતિ. તત્થ યસ્સા સંવણ્ણનં કત્તુકામો, સા નેત્તિ વિસેસતો યથાનુલોમસાસનસન્નિસ્સયા, તસ્સ ચ વિચિત્તાકારપ્પવત્તિવિભાવિની. તથા હિ સુત્તન્તદેસના ન વિનયદેસના વિય કરુણાપ્પધાના, નાપિ અભિધમ્મદેસના વિય પઞ્ઞાપ્પધાના, અથ ખો કરુણાપઞ્ઞાપ્પધાનાતિ તદુભયપ્પધાનદેસનાવિસેસવિભાવનં તાવ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ થોમનં કાતું તમ્મૂલકત્તા સેસરતનાનં ‘‘મહાકારુણિકં નાથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ કિરતીતિ (દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; મ. નિ. ટી. ૧.૧; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧) કરુણા, પરદુક્ખં વિક્ખિપતિ અપનેતીતિ અત્થો. અથ વા કિણાતીતિ કરુણા, પરદુક્ખે સતિ કારુણિકં હિંસતિ વિબાધતીતિ અત્થો. કમ્પનં કરોતીતિ વા કરુણા, પરદુક્ખે સતિ સાધૂનં હદયખેદં કરોતીતિ અત્થો. કમિતિ વા સુખં, તં રુન્ધતીતિ કરુણા. એસા હિ પરદુક્ખાપનયનકામતાલક્ખણા, અત્તસુખનિરપેક્ખતાય કારુણિકાનં સુખં રુન્ધતિ વિબન્ધતીતિ અત્થો. કિરિયતિ દુક્ખિતેસુ પસારિયતીતિ વા કરુણા, કરુણાય નિયુત્તોતિ કારુણિકો યથા ‘‘દોવારિકો’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૭). યથા હિ દ્વારટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ વત્તમાનોપિ દ્વારપટિબદ્ધજીવિકો પુરિસો દ્વારાનતિવત્તવુત્તિતાય દ્વારે નિયુત્તોતિ ‘‘દોવારિકો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ભગવા મેત્તાદિવસેન કરુણાવિહારતો અઞ્ઞત્થ વત્તમાનોપિ કરુણાનતિવત્તવુત્તિતાય કરુણાય નિયુત્તોતિ ‘‘કારુણિકો’’તિ વુચ્ચતિ. મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય હિ યાવ મહાપરિનિબ્બાના લોકહિતત્થમેવ લોકનાથા તિટ્ઠન્તીતિ. મહન્તો કારુણિકોતિ મહાકારુણિકો. સતિપિ ભગવતો તદઞ્ઞગુણાનમ્પિ વસેન મહન્તભાવે કારુણિકસદ્દસન્નિધાનેન વુત્તત્તા કરુણાવસેનેવેત્થ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો યથા ‘‘મહાવેય્યાકરણો’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘મહાકારુણિકો’’તિ ઇમિના પદેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન સત્થુ મહાકરુણા વુત્તા હોતિ.

અપરો નયો – અત્થસાધનતો કરુણં કરુણાયનં કરુણાસમ્પવત્તનં અરહતીતિ કારુણિકો. ભગવતો હિ સબ્બઞ્ઞુતાય અનવસેસતો સત્તાનં હિતં, હિતુપાયઞ્ચ જાનતો, તત્થ ચ અકિલાસુનો હિતેસિતા સત્થિકા, ન તથા અઞ્ઞેસન્તિ. અથ વા કરુણા કરુણાયનં સીલં પકતિ સભાવો એતસ્સાતિ કારુણિકો. ભગવા હિ પથવીફસ્સાદયો વિય કક્ખળફુસનાદિસભાવા કરુણાસભાવો સભાવભૂતકરુણોતિ અત્થો. સેસં પુરિમસદિસમેવ. અથ વા મહાવિસયતાય, મહાનુભાવતાય, મહપ્ફલતાય ચ મહતી કરુણાતિ મહાકરુણા. ભગવતો હિ કરુણા નિરવસેસેસુ સત્તેસુ પવત્તતિ, પવત્તમાના ચ અનઞ્ઞસાધારણા પવત્તતિ, દિટ્ઠધમ્મિકાદિભેદઞ્ચ મહન્તમેવ સત્તાનં હિતસુખં એકન્તતો નિપ્ફાદેતિ, મહાકરુણાય નિયુત્તોતિ મહાકારુણિકો, તં મહાકારુણિકં. સેસં સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સુમાગધાદિપદાનં વિય ચેત્થ સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

નાથતીતિ નાથો, વેનેય્યાનં હિતસુખં આસીસતિ પત્થેતીતિ અત્થો, મેત્તાયનવસેન ચેત્થ હિતસુખાસીસનં વેદિતબ્બં, ન કરુણાયનવસેન પઠમપદેન વુત્તત્તા. અથ વા નાથતિ વેનેય્યગતં કિલેસબ્યસનં ઉપતાપેતીતિ નાથો, નાથતીતિ વા નાથો, યાચતીતિ અત્થો. ભગવા હિ ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૭, ૮) સત્તાનં તં તં હિતપ્પટિપત્તિં યાચિત્વાપિ મહાકરુણાય સમુસ્સાહિતો તે તત્થ નિયોજેતિ. પરમેન વા ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો, સબ્બસત્તે વા સીલાદિગુણેહિ ઈસતિ અભિભવતીતિ પરમિસ્સરો ભગવા ‘‘નાથો’’તિ વુચ્ચતિ, તં નાથં.

ઞાતબ્બન્તિ ઞેય્યં, અતીતાદિભેદભિન્નં સબ્બં સઙ્ખતં, અસઙ્ખતઞ્ચ. સઙ્ગરણટ્ઠેન સાગરો, પતિતપતિતાનં અત્તનો પુથુલગમ્ભીરભાવેહિ સંસીદનં નિમ્મુજ્જનં કરોતીતિ અત્થો. સં-સદ્દસ્સ ચેત્થ ‘‘સાભાવો, સારાગો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૩૮૯, ૩૯૧) વિય નિરુત્તિનયેન દટ્ઠબ્બો. સઙ્ગરણટ્ઠેનાતિ વા સઙ્ગરકરણટ્ઠેન, ઠિતધમ્મતાય ‘‘અયં મે મરિયાદા, ઇમં વેલં નાતિક્કમામી’’તિ લોકેન સઙ્ગરં સઙ્કેતં કરોન્તો વિય હોતીતિ અત્થો. સઙ્ગરણં વા સમન્તતો ગલનં સન્દનં ઉદકેન કરોતીતિ સાગરો. કપ્પવુટ્ઠાનકાલે હિ મહાસમુદ્દો ઇતો ચિતો ચ પગ્ઘરિત્વા સકલં લોકધાતું એકોઘં કરોતીતિ. લોકિયા પન વદન્તિ ‘‘સાગરસ્સ રઞ્ઞો પુત્તેહિ સાગરેહિ નિબ્બત્તિતો ખતોતિ સાગરો, પુરત્થિમો સમુદ્દપ્પદેસો, તંસમ્બન્ધતાય રુળ્હિવસેન સબ્બોપિ સમુદ્દો તથા વોહરીયતી’’તિ. સાગરસદિસત્તા સાગરો, ઞેય્યમેવ સાગરોતિ ઞેય્યસાગરો. સદિસતા ચેત્થ પુથુલદુત્તરગમ્ભીરાનાદિકાલિકતાહિ વેદિતબ્બા, નિહીનં ચેતમોપમ્મં. તથા હિ ઞેય્યસ્સેવ સાતિસયા પુથુલતા અપરિમાણલોકધાતુબ્યાપનતો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવ તરણીયતાય દુત્તરતા, ગમ્ભીરતા, આદિકોટિરહિતા ચ પવત્તિ, ન ઇતરસ્સ પરિચ્છિન્નદેસત્તા બાહિરકવીતરાગેહિપિ ઇત્તરેન ખણેન અતિક્કમિતબ્બત્તા, પરિમિતગમ્ભીરત્તા, પરિમિતકાલત્તા ચ. ઞેય્યસાગરસ્સ પારં પરિયન્તં ગતોતિ ઞેય્યસાગરપારગૂ, તં ઞેય્યસાગરપારગું.

ગમનઞ્ચેત્થ ઞાણગમનમેવ, ન ઇતરં ઞેય્યગ્ગહણતો, તં પન ઞાણં દુવિધં સમ્મસનપટિવેધભેદતો, તથા હેતુફલભેદતો. તત્થ ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭; સં. નિ. ૨.૪, ૧૦; પેટકો. ૨૩) કરુણાયનવસેનેવ અભિનિવિસિત્વા અનેકાકારવોકારે સઙ્ખારે સમ્મસન્તં ભગવતો સમ્મસનઞાણં છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન ઞેય્યસાગરં અજ્ઝોગાહેત્વા તસ્સ પારં પરિયન્તં અગમાસિ, યં ‘‘મહાવજિરઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પટિવેધઞાણં પન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં આસવક્ખયઞાણં, આસવક્ખયઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, યં ‘‘મહાબોધી’’તિ વુચ્ચતિ. પારગમનઞ્ચ તસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા, સમત્થતાય ચ વેદિતબ્બં. તથા યથાવુત્તં સમ્મસનઞાણં હેતુ, ઇતરં ફલં. સહ સમ્મસનઞાણેન વા આસવક્ખયઞાણં હેતુ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ફલં તદાનિસંસભાવતોતિ વેદિતબ્બં.

વન્દેતિ નમામિ, અભિત્થવામિ વા. સણ્હટ્ઠેન નિપુણા, અનુપચિતઞાણસમ્ભારાનં અગાધટ્ઠેન ગમ્ભીરા, એકત્તાદિભેદતો નન્દિયાવટ્ટાદિવિભાગતો ચ વિચિત્રા વિસિટ્ઠા નાનાવિધા નયા એતિસ્સાતિ નિપુણગમ્ભીરવિચિત્રનયા, નિપુણગમ્ભીરવિચિત્રનયા દેસના અસ્સાતિ નિપુણગમ્ભીરવિચિત્રનયદેસનો, તં નિપુણ…પે… દેસનં. નયતીતિ વા નયો, પાળિગતિ, સા ચ વુત્તનયેન અત્થતો નિપુણા, અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ ગમ્ભીરા, સઙ્ખેપવિત્થારાનુલોમાદિપ્પવત્તિયા નાનાવિધતાય વિચિત્રા. તથા હિ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઆદિવસેન, સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સતાદિવસેન, કુસલાદિખન્ધાદિસઙ્ગહાદિસમયવિમુત્તાદિઠપનાદિકુસલમૂલાદિતિકપટ્ઠાનાદિવસેન ચ અનેકવિધા પાળિગતીતિ.

તત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના) દ્વીહાકારેહિ ભગવતો થોમના વેદિતબ્બા અત્તહિતસમ્પત્તિતો, પરહિતપ્પટિપત્તિતો ચ. તેસુ અત્તહિતસમ્પત્તિ અનાવરણઞાણાધિગમતો, સવાસનાનં સબ્બેસં કિલેસાનં અચ્ચન્તપ્પહાનતો ચ વેદિતબ્બા, પરહિતપ્પટિપત્તિ લાભસક્કારાદિનિરપેક્ખચિત્તસ્સ સબ્બદુક્ખનિય્યાનિકધમ્મદેસનતો, પટિવિરુદ્ધેસુપિ નિચ્ચં હિતજ્ઝાસયઞાણપરિપાકકાલાગમનતો ચ વેદિતબ્બા. સા પનેત્થ પયોગતો, આસયતો ચ દુવિધા, પરહિતપ્પટિપત્તિ, યથાવુત્તભેદા દુવિધા ચ અત્તહિતસમ્પત્તિ પકાસિતા હોતિ. કથં? ‘‘મહાકારુણિક’’ન્તિ ઇમિના આસયતો, ‘‘નિપુણ…પે… દેસન’’ન્તિ ઇમિના પયોગતો, ‘‘નાથ’’ન્તિ ઇમિના પન ઉભયથાપિ ભગવતો પરહિતપ્પટિપત્તિ પકાસિતા કરુણાકિચ્ચદીપનતો, ‘‘ઞેય્યસાગરપારગુ’’ન્તિ ઇમિના સાતિસયં અત્તહિતસમ્પત્તિ પરમુક્કંસગતઞાણકિચ્ચદીપનતો.

અથ વા તીહાકારેહિ ભગવતો થોમના વેદિતબ્બા હેતુતો, ફલતો, ઉપકારતો ચ. તત્થ હેતુ મહાકરુણા, સા પન પઠમપદેન સરૂપેનેવ દસ્સિતા. ફલં ચતુબ્બિધં ઞાણસમ્પદા પહાનસમ્પદા આનુભાવસમ્પદા રૂપકાયસમ્પદા ચાતિ. તાસુ પધાનભૂતા ઞાણપહાનસમ્પદા ‘‘ઞેય્યસાગરપારગુ’’ન્તિ ઇમિના પદેન પકાસિતા. પધાને હિ દસ્સિતે અવિનાભાવતો ઇતરમ્પિ દ્વયં દસ્સિતમેવ હોતિ. ન હિ બુદ્ધાનં આનુભાવરૂપકાયસમ્પત્તીહિ વિના કદાચિપિ ધમ્મકાયસિરી વત્તતીતિ. ઉપકારો અનન્તરં અબાહિરં કત્વા તિવિધયાનમુખેન વિમુત્તિધમ્મદેસના, સા ‘‘નાથં, નિપુણ…પે… દેસન’’ન્તિ પદદ્વયેન પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના) ‘‘મહાકારુણિક’’ન્તિ એતેન સમ્માસમ્બોધિયા મૂલં દસ્સેતિ. મહાકરુણાસઞ્ચોદિતમાનસો હિ ભગવા સંસારપઙ્કતો સત્તાનં સમુદ્ધરણત્થં કતાભિનીહારો અનુપુબ્બેન પારમિયો પૂરેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અધિગતોતિ કરુણા સમ્માસમ્બોધિયા મૂલં. ‘‘ઞેય્યસાગરપારગુ’’ન્તિ એતેન પુબ્બભાગપ્પટિપત્તિયા સદ્ધિં સમ્માસમ્બોધિં દસ્સેતિ. અનાવરણઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ અનાવરણઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તપ્પભેદં પન સમ્મસનઞાણં સહ પઞ્ઞાપારમિયા તસ્સા પુબ્બભાગપટિપદા. તસ્સા હિ આનુભાવેન લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનકામસુખલ્લિકત્તકિલમથાનુયોગસસ્સતુચ્છેદાદિઅન્તદ્વયવિરહિતા ઉક્કંસપારમિપ્પત્તા મજ્ઝિમા પટિપદા ભાવનાપારિપૂરિં ગતા. ‘‘નાથ’’ન્તિ ઇમિના સમ્માસમ્બોધિયા ફલં દસ્સેતિ લોકત્તયનાયકભાવદીપનતો. તથા હિ સબ્બાનત્થપરિહારપુબ્બઙ્ગમાય નિરવસેસહિતસુખવિધાનતપ્પરાય નિરતિસયાય પયોગસમ્પત્તિયા, સદેવમનુસ્સાય પજાય અચ્ચન્તુપકારિતાય અપરિમિતનિરુપમભાવગુણવિસેસસમઙ્ગિતાય ચ સબ્બસત્તુત્તમો ભગવા અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસુ અપરિમાણાનં સત્તાનં અનુત્તરગારવટ્ઠાનભૂતતાય ચ ‘‘નાથો’’તિ વુચ્ચતીતિ. ‘‘નિપુણ…પે… દેસન’’ન્તિ ઇમિના સમ્માસમ્બોધિયા પયોજનં દસ્સેતિ. સંસારમહોઘતો સત્તસન્તારણત્થઞ્હિ ભગવતા સમ્માસમ્બોધિ અભિપત્થિતા, તઞ્ચ સત્તસન્તારણં યથાવુત્તદેસનાસમ્પત્તિયા સમિજ્ઝતિ તદવિનાભાવતો. ઇમિના ભગવતો સાતિસયા પરહિતપ્પટિપત્તિ દસ્સિતા, ઇતરેહિ અત્તહિતસમ્પત્તીતિ તદુભયેન અત્તહિતાય પટિપન્નાદીસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ ભગવતો ચતુત્થપુગ્ગલભાવં દીપેતિ, તેન ચ અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવં, ઉત્તમવન્દનીયભાવં, અત્તનો ચ વન્દનકિરિયાય ખેત્તઙ્ગતભાવં દીપેતિ.

એત્થ ચ યથા ‘‘મહાકારુણિક’’ન્તિ ઇમિના પદેન ભગવતો મહાકરુણા દસ્સિતા, એવં ‘‘ઞેય્યસાગરપારગુ’’ન્તિ એતેન મહાપઞ્ઞા દસ્સિતા. તેસુ કરુણાગ્ગહણેન લોકિયેસુ મહગ્ગતભાવપ્પત્તાસાધારણગુણદીપનતો ભગવતો સબ્બલોકિયગુણસમ્પત્તિ દસ્સિતા હોતિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનમગ્ગઞાણદીપનતો સબ્બલોકુત્તરગુણસમ્પત્તિ. તદુભયગ્ગહણસિદ્ધો એવ ચત્થો નાથસદ્દેન પકાસીયતિ. કરુણાવચનેન ઉપગમનં નિરુપક્કિલેસં દસ્સેતિ, પઞ્ઞાવચનેન અપગમનં. તથા કરુણાગ્ગહણેન લોકસમઞ્ઞાનુરૂપં ભગવતો પવત્તિં દસ્સેતિ લોકવોહારવિસયત્તા કરુણાય, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સમઞ્ઞાય અનતિધાવનં. સભાવાનવબોધેન હિ ધમ્માનં સમઞ્ઞં અતિધાવિત્વા સત્તાદિસમ્મસનં હોતીતિ. તથા કરુણાગ્ગહણેન મહાકરુણાસમાપત્તિવિહારં દસ્સેતિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણં, ચતુસચ્ચઞાણં, ચતુપટિસમ્ભિદાઞાણં, ચતુવેસારજ્જઞાણં. કરુણાગ્ગહણેન મહાકરુણાસમાપત્તિઞાણસ્સ ગહિતત્તા સેસાસાધારણઞાણાનિ, છ અભિઞ્ઞા, અટ્ઠસુ પરિસાસુ (મ. નિ. ૧.૧૫૧, ૧૭૮) અકમ્પનઞાણાનિ, દસ બલાનિ, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, સોળસ ઞાણચરિયા, અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા (મહાનિ. ૬૯, ૧૫૬; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫; વિભ. મૂલટી. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૩.૧૪૧), ચતુચત્તાલીસ ઞાણવત્થૂનિ સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનીતિ (સં. નિ. ૨.૩૪) એવમાદીનં અનેકેસં પઞ્ઞાપ્પભેદાનં વસેન ઞાણચારં દસ્સેતિ.

તથા કરુણાગ્ગહણેન ચરણસમ્પત્તિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન વિજ્જાસમ્પત્તિ. કરુણાગ્ગહણેન સત્તાધિપતિતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન ધમ્માધિપતિતા. કરુણાગ્ગહણેન લોકનાથભાવો, પઞ્ઞાગ્ગહણેન અત્તનાથભાવો. તથા કરુણાગ્ગહણેન પુબ્બકારિભાવો, પઞ્ઞાગ્ગહણેન કતઞ્ઞુતા. કરુણાગ્ગહણેન અપરન્તપતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન અનત્તન્તપતા. કરુણાગ્ગહણેન વા બુદ્ધકરધમ્મસિદ્ધિ, પઞ્ઞાગ્ગહણેન બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. તથા કરુણાગ્ગહણેન પરેસં તારણં, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સયં તારણં. તથા કરુણાગ્ગહણેન સબ્બસત્તેસુ અનુગ્ગહચિત્તતા, પઞ્ઞાગ્ગહણેન સબ્બધમ્મેસુ વિરત્તચિત્તતા દસ્સિતા હોતિ. સબ્બેસઞ્ચ બુદ્ધગુણાનં કરુણા આદિ તંનિદાનભાવતો, પઞ્ઞા પરિયોસાનં તતો ઉત્તરિ કરણીયાભાવતો, ઇતિ આદિપરિયોસાનદસ્સનેન સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતા હોન્તિ. તથા કરુણાવચનેન સીલક્ખન્ધપુબ્બઙ્ગમો સમાધિક્ખન્ધો દસ્સિતો હોતિ. કરુણાનિદાનઞ્હિ સીલં તતો પાણાતિપાતાદિવિરતિપ્પવત્તિતો, સા ચ ઝાનત્તયસમ્પયોગિનીતિ. પઞ્ઞાવચનેન પઞ્ઞાક્ખન્ધો. સીલઞ્ચ સબ્બબુદ્ધગુણાનં આદિ, સમાધિ મજ્ઝે, પઞ્ઞા પરિયોસાનન્તિ એવમ્પિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણા સબ્બે બુદ્ધગુણા દસ્સિતા હોન્તિ નયતો દસ્સિતત્તા. એસો એવ હિ નિરવસેસતો બુદ્ધગુણાનં દસ્સનુપાયો, યદિદં નયગ્ગાહણં, અઞ્ઞથા કો નામ સમત્થો ભગવતો ગુણે અનુપદં નિરવસેસતો દસ્સેતું. તેનેવાહ –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં, કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે, વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૪; ૩.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪૨૫; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; અપ. અટ્ઠ. ૨.૭.૨૦; બુ. વં. અટ્ઠ. ૪.૪; ચરિયા. અટ્ઠ. નિદાનકથા, પકિણ્ણકકથા; દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; મ. નિ. ટી. ૧.૧; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧; વજિર. ટી. ગન્થારમ્ભકથા; સારત્થ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના);

તેનેવ ચ આયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેનાપિ બુદ્ધગુણપરિચ્છેદનં પતિ અનુયુત્તેન ‘‘નો હેતં, ભન્તે’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૫) પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અપિચ મે, ભન્તે, ધમ્મન્વયો વિદિતો’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૪૬) વુત્તં.

એવં સઙ્ખેપેન સકલસબ્બઞ્ઞુગુણેહિ ભગવન્તં અભિત્થવિત્વા ઇદાનિ સદ્ધમ્મં થોમેતું ‘‘વિજ્જાચરણસમ્પન્ના’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિજ્જાચરણસમ્પન્ના હુત્વાતિ વચનસેસો. વિન્દિયં ધમ્માનં સલક્ખણં, સામઞ્ઞલક્ખણઞ્ચ વિન્દતીતિ વિજ્જા, લોભક્ખન્ધાદીનિ વા વિજ્ઝનટ્ઠેન વિજ્જા, ચતુન્નં વા અરિયસચ્ચાનં વિદિતકરણટ્ઠેન વિજ્જાતિ એવં તાવેત્થ વચનત્થતો વિજ્જા વેદિતબ્બા. પભેદતો પન તિસ્સોપિ વિજ્જા વિજ્જા ભયભેરવસુત્તે આગતનિયામેનેવ, અટ્ઠપિ વિજ્જા વિજ્જા અમ્બટ્ઠસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૭૮ આદયો) આગતનિયામેનેવ. ચરન્તિ તેહીતિ ચરણાનિ, સીલસંવરાદયો પઞ્ચદસ ધમ્મા, ઇતિ ઇમાહિ વિજ્જાહિ, ઇમેહિ ચ ચરણેહિ સમ્પન્ના સમ્પન્નાગતાતિ વિજ્જાચરણસમ્પન્ના.

યેનાતિ યેન ધમ્મેન કરણભૂતેન, હેતુભૂતેન ચ. તત્થ મગ્ગધમ્મસ્સ કરણત્થો વેદિતબ્બો નિય્યાનકિરિયાસાધકતમભાવતો, નિબ્બાનધમ્મસ્સ હેતુઅત્થો આરમ્મણપચ્ચયભાવતો. પચ્ચયત્થો હિ અયં હેત્વત્થો. પરિયત્તિધમ્મસ્સપિ હેતુઅત્થો યુજ્જતેવ પરમ્પરાય હેતુભાવતો. ફલધમ્મે પન ઉભયમ્પિ સમ્ભવતિ. કથં? ‘‘તાય સદ્ધાય અવૂપસન્તાયા’’તિ વચનતો મગ્ગેન સમુચ્છિન્નાનં કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનકિચ્ચતાય ફલસ્સ નિય્યાનાનુગુણતા, નિય્યાનપરિયોસાનતા ચાતિ ઇમિના પરિયાયેન સિયા કરણત્થો નિય્યાનકિરિયાય. સકદાગામિમગ્ગવિપસ્સનાદીનં પન ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવતો સિયા હેતુઅત્થો. એવઞ્ચ કત્વા અગ્ગપ્પસાદસુત્તાદીસુ (ઇતિવુ. ૯૦) અગ્ગાદિભાવેન અગ્ગહિતાપિ ફલપરિયત્તિધમ્મા છત્તમાણવકવિમાનાદીસુ (વિ. વ. ૮૮૬ આદયો) સરણીયભાવેન ગહિતાતિ તેસં મગ્ગનિબ્બાનાનં વિય મહાઅટ્ઠકથાયં સરણભાવો ઉદ્ધટો. વિસેસતો ચેત્થ મગ્ગપરિયાપન્ના એવ વિજ્જાચરણધમ્મા વેદિતબ્બા. તે હિ નિપ્પરિયાયેન નિય્યાનકિરિયાય સાધકતમભૂતા, ન ઇતરે. ઇતરેસં પન નિય્યાનત્થતાય નિય્યાનતા. યદિ એવં કસ્મા ‘‘વિજ્જાચરણસમ્પન્ના હુત્વા’’તિ વુત્તં, નિય્યાનસમકાલમેવ હિ યથાવુત્તવિજ્જાચરણસમ્પત્તિસમધિગમોતિ? નાયં વિરોધો સમાનકાલતાય એવ અધિપ્પેતત્તા યથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭). સમ્પન્નાતિ વા પદસ્સ વત્તમાનકાલત્થતા વેદિતબ્બા ‘‘ઉપ્પન્ના ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૭) એત્થ ઉપ્પન્નસદ્દસ્સ વિય. એવઞ્ચ કત્વા વચનસેસમન્તરેનેવ પદયોજના સિદ્ધા હોતિ. ‘‘યેના’’તિ ચ પદં ઉભયત્થ સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘યેન ધમ્મેન વિજ્જાચરણસમ્પન્ના, યેન ધમ્મેન નિય્યન્તી’’તિ.

લોકતોતિ ખન્ધાદિલોકતો, વટ્ટતોતિ અત્થો. ન્તિ તં મગ્ગનિબ્બાનફલપરિયત્તિભેદં ધમ્મં. ઉત્તમન્તિ સેટ્ઠં. તથા હેસ અત્તના ઉત્તરિતરસ્સ અભાવેન ‘‘અનુત્તરો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થ મગ્ગસ્સ નિય્યાનહેતુઆદિઅત્થેન, નિબ્બાનસ્સ નિસ્સરણવિવેકાદિઅત્થેન, ફલસ્સ અરિયસન્તભાવાદિઅત્થેન ચ સેટ્ઠતા વેદિતબ્બા. સ્વાયમત્થો ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) આદિસુત્તપદાનુસારેન વિભાવેતબ્બો.

ધમ્મન્તિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયતો, સંસારતો ચ અપતમાને કત્વા ધારેતીતિ ધમ્મો. સમ્મા, સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બઞ્ઞુતાઅનાવરણઞાણો સમન્તચક્ખુ ભગવા, તેન યથા સમ્માસમ્બોધિસમધિગમેનેવ સબ્બે બુદ્ધગુણા સમ્પાપુણીયન્તિ, એવં સમ્મદેવ આસેવનાય ભાવનાય બહુલીકિરિયાય સમ્માપટિપત્તિયા સમ્મદેવ પચ્ચવેક્ખણાય સક્કચ્ચં ધમ્મદેસનાય વેનેય્યસન્તાનેસુ પતિટ્ઠાપનેન –

‘‘અરિયં, વો ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬; પેટકો. ૨૪). મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો (ધ. પ. ૨૭૩; નેત્તિ. ૧૭૦; પેટકો. ૩૦). યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪). એકાયનો અયં, ભિક્ખવે, મગ્ગો સત્તાનં વિસુદ્ધિયા (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૦૬; સં. નિ. ૫.૩૬૭, ૩૮૪). ધમ્મં, વો ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ આદિકલ્યાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૪૨૦; નેત્તિ. ૫) –

આદિવચનેહિ, અભિત્થવનેન ચ પૂજિતો માનિતો અપચિતોતિ સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતો, તં સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિતં ધમ્મં વન્દેતિ સમ્બન્ધો.

અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યસ્સ ધમ્મસ્સ અધિગમને વિજ્જાસમ્પન્ના ચેવ હોન્તિ ચરણસમ્પન્ના ચ, સબ્બવટ્ટદુક્ખતો ચ નિય્યન્તિ, તમેવ અરિયાનં સકલગુણસમઙ્ગિભાવનિમિત્તં, અનવસેસદુક્ખનિસ્સરણહેતુભૂતઞ્ચ ઉત્તમં પવરં સદ્ધિં પરિયત્તિધમ્મેન નવવિધં લોકુત્તરધમ્મં ભગવતાપિ સમ્માપટિપત્તિઆદિવિધિના પૂજિતં નમામિ, અભિત્થવામિ વાતિ.

એત્થ ચ ‘‘યેન લોકતો નિય્યન્તિ, વિજ્જાચરણસમ્પન્ના ચ હોન્તી’’તિ પદદ્વયેન યથાક્કમં ધમ્મસ્સ ભાવેતબ્બભાવો, સચ્છિકાતબ્બભાવો ચ વુત્તો. તેસુ પઠમેન વિજ્જાસમ્પત્તિયા ધમ્મં થોમેતિ, દુતિયેન વિમુત્તિસમ્પત્તિયા. તથા પઠમેન ઝાનસમ્પદાય, દુતિયેન વિમોક્ખસમ્પદાય. પઠમેન વા સમાધિસમ્પદાય, દુતિયેન સમાપત્તિસમ્પદાય. પઠમેન વા ખયઞાણભાવેન, દુતિયેન અનુપ્પાદઞાણભાવેન. અથ વા પુરિમેન વિજ્જૂપમતાય, દુતિયેન વજિરૂપમતાય. પુરિમેન વા વિરાગસમ્પત્તિયા, દુતિયેન નિરોધસમ્પત્તિયા. તથા પઠમેન નિય્યાનભાવેન, દુતિયેન નિસ્સરણભાવેન. પઠમેન વા હેતુભાવેન, દુતિયેન અસઙ્ખતભાવેન. પઠમેન વા દસ્સનભાવેન, દુતિયેન વિવેકભાવેન. પઠમેન વા અધિપતિભાવેન, દુતિયેન અમતભાવેન ધમ્મં થોમેતિ. અથ વા પઠમેન નિય્યાનિકભાવદસ્સનતો સ્વાક્ખાતતાય ધમ્મં થોમેતિ, દુતિયેન સચ્છિકાતબ્બભાવતો સન્દિટ્ઠિકતાય. તથા પુરિમેન અકાલિકતાય, પચ્છિમેન એહિપસ્સિકતાય. પુરિમેન વા ઓપનેય્યિકતાય, પચ્છિમેન પચ્ચત્તં વેદિતબ્બતાય ધમ્મં થોમેતિ.

‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ ચ એતેન અઞ્ઞસ્સ વિસિટ્ઠસ્સ અભાવદીપનેન પરિપુણ્ણતાય ધમ્મં થોમેતિ, ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધપૂજિત’’ન્તિ એતેન પરિસુદ્ધતાય. સબ્બદોસાપગમેન હિસ્સ પૂજનીયતા. પરિસુદ્ધતાય ચસ્સ પહાનસમ્પદા, પરિપુણ્ણતાય પભવસમ્પદા. પહાનસમ્પત્તિયા ચ ભાવનાપારિપૂરી અનવસેસદોસસમુગ્ઘાટનતો, પભવસમ્પત્તિયા સચ્છિકિરિયનિબ્બત્તિ તતુત્તરિ કરણીયાભાવતો. અનઞ્ઞસાધારણતાય હિ ઉત્તમોતિ. તથા ભાવેતબ્બભાવેનસ્સ સહ પુબ્બભાગસીલાદીહિ સેક્ખા સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધા, સચ્છિકાતબ્બભાવેન સહ અસઙ્ખતાય ધાતુયા અસેક્ખા સીલસમાધિપઞ્ઞાક્ખન્ધા દસ્સિતા હોન્તીતિ.

એવં સઙ્ખેપેન સબ્બસદ્ધમ્મગુણેહિ સદ્ધમ્મં થોમેત્વા ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘં થોમેતું ‘‘સીલાદિગુણસમ્પન્નો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સીલાદિગુણસમ્પન્નોતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિયાદિગુણેહિ સમ્પન્નો સમન્નાગતો, સમ્પન્નસીલાદિગુણો વા. અરિયાનઞ્હિ તંતંમગ્ગવજ્ઝકિલેસપ્પહાનેન હતપટિપક્ખા સુવિસુદ્ધા સીલાદયો ‘‘સમ્પન્ના’’તિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ, ન પુથૂજ્જનાનં, યતો ‘‘સુપ્પટિપન્નો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૭૪; અ. નિ. ૬.૧૦; ઉદા. ૧૮) અરિયસઙ્ઘો થોમીયતિ. અથ વા સીલાદિગુણસમ્પન્નોતિ પરિપુણ્ણસીલાદિગુણો. અરિયપુગ્ગલાનઞ્હિ અરિયસચ્ચપ્પટિવેધેન સહેવ યથારહં સેક્ખાસેક્ખા સીલાદિધમ્મક્ખન્ધા પારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ. ઠિતો મગ્ગફલેસૂતિ મગ્ગેસુ, ફલેસુ ચ ઠિતો, મગ્ગટ્ઠો, ફલટ્ઠો ચાતિ અત્થો. યોતિ અનિયમતો અરિયસઙ્ઘં નિદ્દિસતિ, તસ્સ ‘‘ત’’ન્તિ ઇમિના નિયમં વેદિતબ્બં.

નનુ ચ અરિયસઙ્ઘે ન સબ્બે અરિયપુગ્ગલા મગ્ગટ્ઠા, નાપિ સબ્બે ફલટ્ઠાતિ? સચ્ચમેતં, અવયવધમ્મેન પન સમુદાયં નિદ્દિસન્તો એવમાહ યથા ‘‘સમં ચુણ્ણ’’ન્તિ. યથા હિ યોગચુણ્ણસ્સ અવયવેસુ લબ્ભમાનો સમભાવો સમુદાયે અપદિસીયતિ ‘‘સમં ચુણ્ણ’’ન્તિ, એવં અરિયસઙ્ઘસ્સ અવયવભૂતેસુ અરિયપુગ્ગલેસુ લબ્ભમાનો મગ્ગટ્ઠફલટ્ઠભાવો સમુદાયભૂતે અરિયસઙ્ઘે ઠિતો ‘‘મગ્ગફલેસૂ’’તિ અપદિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બં.

આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ચ ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન ‘‘સરણ’’ન્તિ અરણીયતો અરિયો, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતત્તા સઙ્ઘો, અરિયો ચ સો સઙ્ઘો ચાતિ અરિયસઙ્ઘો, તં અરિયસઙ્ઘં. પુજ્જભવફલનિબ્બત્તનતો અત્તનો સન્તાનં પુનાતીતિ વા પુઞ્ઞં, ખિત્તં વુત્તં બીજં વિરુહનટ્ઠાનતાય તાયતિ રક્ખતીતિ ખેત્તં કેદારાદિ, ખેત્તં વિયાતિ ખેત્તં, સત્તાનં પુઞ્ઞસ્સ મહપ્ફલભાવકરણેન વિરુહનટ્ઠાનતાય ખેત્તન્તિ પુઞ્ઞક્ખેત્તં. અનુત્તરં વન્દેતિ સમ્બન્ધો.

એત્થ ચ ‘‘સીલાદિગુણસમ્પન્નો’’તિ એતેન અરિયસઙ્ઘસ્સ ભગવતો અનુજાતપુત્તતં દસ્સેતિ, તેનસ્સ પભવસમ્પદા દીપિતા હોતિ. ‘‘ઠિતો મગ્ગફલેસૂ’’તિ એતેન પહાનસમ્પદં, ઞાણસમ્પદઞ્ચ દસ્સેતિ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનદીપનતો, મગ્ગફલઞાણાધિગમદીપનતો ચ. ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ એતેન પભવસમ્પદં સબ્બસઙ્ઘાનં અગ્ગભાવદીપનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયભાવદીપનતો. ‘‘પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તર’’ન્તિ એતેન લોકસ્સ બહૂપકારતં દસ્સેતિ અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવદીપનતો.

તથા ‘‘સીલાદિગુણસમ્પન્નો’’તિ ઇદં અરિયસઙ્ઘસ્સ સમ્માઉજુઞાયસામીચિપ્પટિપન્નભાવદીપનં. ‘‘ઠિતો મગ્ગફલેસૂ’’તિ ઇદં સતિપિ સન્તાનવિભાગેન અનેકભાવે ચતુપુરિસયુગઅટ્ઠપુરિસપુગ્ગલભાવદીપનં. ‘‘અરિયસઙ્ઘ’’ન્તિ ઇદં આહુનેય્યાદિભાવદીપનં. ‘‘પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તર’’ન્તિ ઇદં લોકસ્સ હિતસુખાય પટિપન્નતાદીપનં. તથા ‘‘ઠિતો મગ્ગફલેસૂ’’તિ ઇદં અરિયસઙ્ઘસ્સ લોકુત્તરસરણગમનસબ્ભાવદીપનં, તેનસ્સ ભગવતો ઓરસપુત્તભાવો દસ્સિતો હોતિ. ‘‘સીલાદિગુણસમ્પન્નો’’તિ ઇમિના પનસ્સ વિહતવિધસ્તકિલેસા અનવસેસા સેક્ખાસેક્ખા સીલાદિધમ્મક્ખન્ધા દસ્સિતા. ‘‘અરિયસઙ્ઘં પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તર’’ન્તિ ઇમિના તેસં તેસઞ્ઞેવ યથાવુત્તગુણવિસેસાનં સુપરિસુદ્ધતં દીપેતિ. તેનસ્સ મહાનુભાવતં, અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવં, વન્દનારહભાવં, અત્તનો ચ વન્દનાકિરિયાય ખેત્તઙ્ગતભાવં દીપેતિ. સરણગમનઞ્ચ સાવકાનં સબ્બગુણાનં આદિ, સપુબ્બભાગપ્પટિપદા સેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો મજ્ઝે, અસેક્ખા સીલક્ખન્ધાદયો પરિયોસાનન્તિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણા સબ્બે અરિયસઙ્ઘગુણા ઇમાય ગાથાય પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

એવં ગાથાત્તયેન સઙ્ખેપતો સકલગુણસંકિત્તનમુખેન રતનત્તયસ્સ પણામં કત્વા ઇદાનિ તં નિપચ્ચકારં યથાધિપ્પેતે પયોજને પરિણામેન્તો ‘‘વન્દનાજનિત’’ન્તિ ગાથમાહ. તત્થ વન્દનાજનિતન્તિ વન્દનાકારેન નિબ્બત્તિતં, રતનત્તયગુણાભિત્થવનવસેન, નિપચ્ચકારવસેન વા ઉપ્પાદિતન્તિ અત્થો. ઇતીતિ એવં ‘‘મહાકારુણિક’’ન્તિઆદિપ્પકારેન. રતિજનનટ્ઠેન રતનં, બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘા, ચિત્તીકતાદિભાવો વા રતનટ્ઠો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. ૫.૨૨૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦; દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથા; મ. નિ. ટી. ૧.૪; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૪; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૪; સારત્થ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના);

ચિત્તીકતભાવાદયો ચ અનઞ્ઞસાધારણા બુદ્ધાદીસુ એવ લબ્ભન્તિ, રતનાનં તયં રતનત્તયં, તસ્મિં રતનત્તયે. હતન્તરાયોતિ વિધસ્તઉપદ્દવો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો, એતેન અત્તનો પસાદસમ્પત્તિયા, રતનત્તયસ્સ ચ ખેત્તભાવસમ્પત્તિયા તસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અત્થસંવણ્ણનાય ઉપઘાતકઉપદ્દવાનં વિહનને સમત્થતં દસ્સેતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં અન્તો ચેવ બહિ ચ, અજ્ઝત્તિકબાહિરવત્થૂસૂતિ અત્થો. સબ્બત્થાતિ વા સબ્બસ્મિં કાલે, સંવણ્ણનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનકાલેસૂતિ વુત્તં હોતિ. હુત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયા, તસ્સ ‘‘કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ એતેન સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ યં રતનત્તયે વન્દનાજનિતં પુઞ્ઞં, તસ્સ. તેજસાતિ આનુભાવેન બલેન.

એવં રતનત્તયવન્દનાય પયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નેત્તિપ્પકરણસ્સ ગમ્ભીરત્થત્તા અત્થસંવણ્ણનાય દુક્કરભાવં દસ્સેતું ‘‘ઠિતિ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઠિતિન્તિ ઠાનં અનન્તરધાનં અવિચ્છેદપ્પવત્તિં. આકઙ્ખમાનેનાતિ ઇચ્છમાનેન પત્થયન્તેન, ‘‘અહોવતાયં સદ્ધમ્મનેત્તિ ચિરં તિટ્ઠેય્યા’’તિ એવં પત્થયન્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. ચિરન્તિ દીઘકાલં, પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણં કાલન્તિ અત્થો. સદ્ધમ્મનેત્તિયાતિ સદ્ધમ્મસઙ્ખાતાય નેત્તિયા. સદ્ધમ્મો હિ વેનેય્યસન્તાનેસુ અરિયગુણાનં નયનતો નેત્તિ, સદ્ધમ્મસ્સ વા નેત્તિ સદ્ધમ્મનેત્તિ, તસ્સા સદ્ધમ્મનેત્તિયા, સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાયં વિચારિતો એવ. થેરેનાતિ થિરગુણયુત્તેન. અભિયાચિતોતિ આદરગારવેન યાચિતો. અભિમુખં વા યાચિતો, અનુત્તરં કત્વા યાચિતોતિ અત્થો. ઉદ્દિસ્સ વા યાચિતો, ગરુતરં કત્વા યાચિતોતિ અત્થો, ‘‘કરોતુ આયસ્મા નેત્તિપ્પકરણસ્સ કઞ્ચિ અત્થસંવણ્ણન’’ન્તિ એવં નેત્તિયા અત્થસંવણ્ણનં પતિ અજ્ઝેસિતોતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ સદ્ધમ્મસ્સ ચિરં ઠિતિકામેન અજ્ઝાસયસમ્પન્નેન સાસને થિરગુણયુત્તેન સબ્રહ્મચારિના આદરગારવેન, અભિમુખં વા યાચિતેન મે ન સક્કા તસ્સ અભિયાચનં પટિક્ખિપિતુન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ઠિતિં આકઙ્ખમાનેના’’તિ ગાથાય.

પદુમુત્તરનાથસ્સાતિ પદુમુત્તરસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. પસ્સતાતિ પુબ્બેનિવાસચક્ખુના, સમન્તચક્ખુના એવ વા હત્થતલે ઠપિતઆમલકં વિય અભિનીહારં પસ્સન્તેન. તાદિનાતિ તાદિભાવયુત્તેન, સબ્બત્થ વા નિબ્બિકારેન, ‘‘અમ્હાકં ભગવતા’’તિ વચનસેસો. યસ્સાતિ આયસ્મતો મહાકચ્ચાનત્થેરસ્સ. ઠપિતોતિ –

‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં યદિદં મહાકચ્ચાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૭) –

એવં ઠપિતો. સીલાદિગુણવિસેસેહિ મહન્તા સાવકાતિ મહાસાવકા (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૧૨૮૮; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૫૯), મહાકસ્સપાદયો, તેસુ અયમાયસ્મા અઞ્ઞતરોતિ, મહાસાવકો ચ સો ગુણવિસેસયોગતો ઉત્તમો ચાતિ મહાસાવકુત્તમો.

ઝાનાદીસુ સાતિસયાનં આવજ્જનાદિવસીભાવાનં, અરિયિદ્ધિવસેન પરમસ્સ ચ ચેતોવસીભાવસ્સ અધિગતત્તા વસિપ્પત્તો. અત્થાદીસુ સવિસેસભેદગતપટિસમ્ભિદાઞાણત્તા પભિન્નપટિસમ્ભિદો. ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો, મહાપઞ્ઞો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૫) અનેકેસુ ઠાનેસુ ભગવતા પસંસિતત્તા સમ્બુદ્ધેન પસંસિતો. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતો સંભાવિતો, વિઞ્ઞૂનઞ્ચ સબ્રહ્મચારિન’’ન્તિ.

અનુમોદિતાતિ ‘‘સાધુ સાધુ, કચ્ચાન, સાધુ ખો, ત્વં કચ્ચાન, ઇમં ધમ્મસંવણ્ણનં અભાસી’’તિ એવં અનુમોદિતા. એકસ્મિં કિર સમયે અયં મહાથેરો જમ્બુવનસણ્ડે વિહરન્તો અત્તનો સન્તિકાવચરાનં ભિક્ખૂનં ઇમં હારનયપટિમણ્ડિતં પકરણં અભાસિ. ભાસિત્વા ચ ભગવતો સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ભગવન્તં અભિવાદેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો યથાભાસિતં ઇમં પકરણં ભગવતો નિવેદેસિ. તં સુત્વા ભગવા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિઆદિના અનુમોદિત્વા ‘‘તસ્માતિહ, ત્વં કચ્ચાન, ઇમં ધમ્મસંવણ્ણનં ધમ્મનેત્તિત્વેવ ધારેહી’’તિ નામગ્ગહણં અકાસીતિ વદન્તિ. દેસનાહારાદિનન્દિયાવટ્ટનયાદિહારનયાનુસારેનેવ સબ્બધમ્મસંવણ્ણનાનં ગતિયોતિ આહ ‘‘સાસનસ્સ સદાયત્તા, નવઙ્ગસ્સત્થવણ્ણના’’તિ.

ગમ્ભીરઞાણેહીહિ ગમ્ભીરેહિ ઞાણેહિ, ન સદ્ધામત્તકેન, ગમ્ભીરઞાણેહિ વા મહાપઞ્ઞેહિ અરિયેહિ. પકરણસ્સ ગમ્ભીરત્થતં, અત્તનો ચ ઞાણસ્સ નાતિવિસયતં વિદિત્વા સંવણ્ણનારમ્ભે સંસીદન્તમ્પિ મં સાસનગુણાદિઉપનિસ્સયસમ્પદા ઉસ્સાહેસીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિના.

‘‘પઞ્ચપિ નિકાયે ઓગાહેત્વા’’તિ ઇમિના નેત્તિયા પઞ્ચપિ મહાનિકાયે અનુપવિસિત્વા અવટ્ઠાનં, તેસં સંવણ્ણનાભાવઞ્ચ દીપેતિ. તત્થ ‘‘કતમો અસ્સાદો ચ આદીનવો ચા’’તિઆદિપેટકોપદેસપાળિં (પેટકો. ૨૩) આનેત્વા ઇધ દેસનાહારાદીનં પદત્થવિનિચ્છયો પેટકેન સંસન્દનં નામ. ‘‘યથાબલ’’ન્તિ ઇમિના સબ્બથા સબ્બભાગેનાપિ નેત્તિયા સંવણ્ણના મયા ન સુકરા કાતું, અત્તનો પન ઞાણબલાનુરૂપં કરિસ્સામીતિ નિરતિમાનતં દીપેતિ.

સુવિસુદ્ધન્તિ સુટ્ઠુ વિસુદ્ધં, નિકાયન્તરલદ્ધિદોસેહિ અન્તરન્તરા અનુપ્પવેસિતેહિ અસમ્મિસ્સન્તિ અધિપ્પાયો. અસંકિણ્ણન્તિ સનિકાયેપિ પદત્થન્તરપરિકપ્પનાદિના અસંકિણ્ણં તાદિસસઙ્કરરહિતં અનાકુલં સુપરિચ્છિન્નં. વિવિધેહિ આકારેહિ નિચ્છિનોતીતિ વિનિચ્છયો. અત્થાનં વિનિચ્છયો અત્થવિનિચ્છયો. ગણ્ઠિટ્ઠાનભૂતેસુ અત્થેસુ ખિલમદ્દનાકારેન પવત્તા વિમતિચ્છેદકથા, નિપુણો સુખુમો સણ્હો અત્થવિનિચ્છયો એતસ્સાતિ નિપુણત્થવિનિચ્છયો. અથ વા અત્થે વિનિચ્છિનોતીતિ અત્થવિનિચ્છયો, યથાવુત્તઅત્થવિસયઞાણં, નિપુણો છેકો અત્થવિનિચ્છયો એતસ્સાતિ નિપુણત્થવિનિચ્છયો, તં નિપુણત્થવિનિચ્છયં. સમયન્તિ સિદ્ધન્તં. ઇદં વુત્તં હોતિ – મહાવિહારવાસીનં સિદ્ધન્તો વુત્તનયેન સુપરિસુદ્ધો, અનાકુલો, સણ્હસુખુમવિનિચ્છયો ચ, સિદ્ધન્તં તં અવિલોમેન્તો અનુકૂલતો તત્થ સિદ્ધંયેવ ધમ્મનેત્તિં પકાસયન્તો નેત્તિપ્પકરણસ્સ અત્થસંવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ.

પમાદલેખન્તિ અપરભાગે પોત્થકારુળ્હકાલે પમજ્જિત્વા લિખનવસેન પવત્તપ્પમાદપાઠં. વજ્જેત્વાતિ અપનેત્વા. પાળિં સમ્મા નિયોજયન્તિ તં તં નેત્તિપાળિં તત્થ તત્થ ઉદાહરણભાવેન આનીતસુત્તે સમ્મદેવ નિયોજેન્તો, અત્થસંવણ્ણનાય વા તં તં ઉદાહરણસુત્તસઙ્ખાતં પાળિં તસ્મિં તસ્મિં લક્ખણભૂતે નેત્તિગન્થે સમ્મદેવ નિયોજેન્તો. ઉપદેસન્તિ નેત્તિઉપનિસં નેત્તિહદયં. ય્વાયં સપટ્ઠાનવિભાગસ્સ તેત્તિંસવિધસ્સ નેત્તિપદત્થસ્સ સહ નિમિત્તવિભાગેન અસઙ્કરતો વવત્થિતો વિસયો, તં. વિભાવેન્તો પકાસેન્તો. તસ્સા નેત્તિયા કરિસ્સામિ અત્થવણ્ણનન્તિ સમ્બન્ધો.

એત્થ ચ ‘‘અભિયાચિતો’’તિ ઇમિના અત્થસંવણ્ણનાય નિમિત્તં દસ્સેતિ, ‘‘ઠિતિં આકઙ્ખમાનેન ચિરં સદ્ધમ્મનેત્તિયા’’તિ ઇમિના પયોજનં, ‘‘કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ ઇમિના પિણ્ડત્થં. સંવણ્ણિયમાના હિ પકરણત્થા સંવણ્ણનાય પિણ્ડત્થો. ‘‘તમુપનિસ્સાયા’’તિઆદિના કરણપ્પકારં.

ઇદાનિ સંવણ્ણનાય સવને નિયોજેન્તો ‘‘ઇતિ અત્થ’’ન્તિ ઓસાનગાથમાહ. તત્થ ‘‘સક્કચ્ચ’’ન્તિ પદં ઉભયત્થ યોજેતબ્બં ‘‘સક્કચ્ચં વિભજન્તસ્સ, સક્કચ્ચં નિસામયથા’’તિ.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદાનકથાવણ્ણના

વચનત્થજાનનેન વિદિતપ્પકરણત્થસામઞ્ઞત્થસ્સ પકરણકથા વુચ્ચમાના સોભેય્યાતિ નેત્તિપદત્થપરિજાનનમેવ આદિમ્હિ યુત્તરૂપન્તિ તદત્થં પુચ્છતિ ‘‘તત્થ કેનટ્ઠેન નેત્તી’’તિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘તસ્સા નેત્તિયા કરિસ્સામત્થવણ્ણન’’ન્તિ યદિદં વુત્તં, તસ્મિં; યસ્સા કરિસ્સામત્થવણ્ણનન્તિ પટિઞ્ઞાતં, સા નેત્તિ કેનટ્ઠેન નેત્તીતિ અત્થો. તત્થાતિ વા ‘‘નેત્તિપ્પકરણસ્સા’’તિ એતસ્મિં વચને યા નેત્તિ વુત્તા, સા કેનટ્ઠેન નેત્તીતિ અત્થો. ‘‘નયનટ્ઠેના’’તિ ઇદં કત્તુકરણાધિકરણસાધનાનં સાધારણવચનન્તિ ‘‘અરિયધમ્મં નયતી’’તિ કત્તુસાધનવસેન તાવ નેત્તિસદ્દસ્સ અત્થં વત્વા ઇદાનિ કરણાધિકરણસાધનવસેન વત્તું ‘‘નયન્તિ તાયા’’તિઆદિ વુત્તં.

તથા હિ વુત્તન્તિ નેત્તિઉપદેસાધીનત્તા એવ સુત્તાવબોધસ્સ વુત્તં. પેટકે ‘‘તસ્મા નિબ્બાયિતુકામેન સુતમયેન અત્થા પરિયેસિતબ્બા, તત્થ પરિયેસનાય અયં અનુપુબ્બી ભવતિ સોળસ હારા પઞ્ચ નયા અટ્ઠારસ મૂલપદાની’’તિઆદિ (પેટકો. ૩). હારનયવિચારણા વિનિમુત્તો અત્થસંવણ્ણનાવિસેસો નત્થીતિ આહ ‘‘સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણના નેત્તિઉપદેસાયત્તા’’તિ. સ્વાયમત્થો પરતો પકિણ્ણકકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ. એવં મહાવિસયા ચાયં નેત્તિ કુતો પભવાતિ આહ ‘‘સુત્તપ્પભવા’’તિ, એતેન નેત્તિયા પમાણભૂતતં દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ સુત્તસ્સ નેત્તિસન્નિસ્સયતાપરિદીપનપરં, ન થેરપ્પભવતાપટિક્ખેપપરં. થેરો હિ પઞ્ચ મહાનિકાયે ઓગાહેત્વા તંસન્નિસ્સયેનેવ તેસં સંવણ્ણનાભૂતં ઇમં પકરણં અભાસિ, તસ્મા અયમેવ સંવણ્ણનાધમ્મો, યદિદં સંવણ્ણેતબ્બધમ્મસન્નિસ્સયતા.

પકરણપરિચ્છેદતોતિ પકરણસ્સ વિભાગતો. હારવિચારાદયો હિ તયો નેત્તિપ્પકરણસ્સ વિભાગા, પકરણભૂતપરિચ્છેદતો વા. તીણિ હિ એતાનિ પકરણાનિ તયો અધિકારા, યદિદં હારવિચારાદયો. પાળિવવત્થાનતોતિ પાઠસન્નિવેસતો.

‘‘સબ્બો હિ પકરણત્થો’’તિઆદિના સઙ્ગહવારસ્સ અન્વત્થસઞ્ઞતં દસ્સેતિ. ‘‘નનુ ચેત્થ પટ્ઠાનં અસઙ્ગહિત’’ન્તિ ચોદકો બ્યભિચારમાહ. ઇતરો યદિપિ સરૂપતો અસઙ્ગહિતં, અત્થતો પન સઙ્ગહિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘નયિદમેવ’’તિઆદિના પરિહરતિ. પુન ‘‘તથા હી’’તિઆદિના તમેવત્થં પાળિયા પાકટતરં કરોતિ. અત્થનયા નન્દિયાવટ્ટાદયો. સઙ્ખારત્તિકા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદયો, કાયસઙ્ખારાદયો ચ. તેસુ અત્થનયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. ઇતરે પન કામાવચરા, રૂપાવચરા ચ કુસલા ચેતના પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, અકુસલા ચેતના અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, અરૂપાવચરા કુસલા ચેતના આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ચ કાયદ્વારપ્પવત્તો કાયસઙ્ખારો, સો એવ વચીદ્વારપ્પવત્તો વચીસઙ્ખારો, મનોદ્વારપ્પવત્તો પન તિવિધોપિ ચિત્તસઙ્ખારો. ઇતિ જાતિવસેન પુરિમત્તિકે વુત્તા એવ ધમ્મા દ્વારવસેન દુતિયત્તિકે વુત્તા, તે એવ ચ પુરિમત્તિકેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

યત્થાતિ યસ્મિં વારે. પેટકેતિ પેટકોપદેસે. સમ્પતમાનાતિ સંવણ્ણનાવસેન સન્નિપતન્તા. ‘‘બ્યઞ્જનવિધિપુથુત્તા’’તિ ઇદં એકસ્મિં સુત્તે અનેકેસં હારાનં સન્નિપતનસ્સ કારણવચનં. તથા હિ ‘‘અનેકસામત્થિયનિચિતા સદ્દા’’તિ અક્ખરચિન્તકા વદન્તિ.

‘‘ન સરૂપતો’’તિ ઇમિના સઙ્ગહવારે વિય ઉદ્દેસનિદ્દેસવારેસુપિ પટ્ઠાનસ્સ અત્થતો ઉદ્ધટતં દસ્સેતિ. મૂલપદગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા ઉદ્દેસવારે તાવ એવં હોતુ, નિદ્દેસવારે પન કથન્તિ? તત્થાપિ નયગ્ગહણેનેવ મૂલપદાનિપિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બં. ન હિ મૂલપદેહિ વિના કાચિ નયયોજના સમ્ભવતિ. અપરે પન ‘‘હારનયા વિય પટ્ઠાનં ન સુત્તસ્સ સંવણ્ણનાવિસેસો, અથ ખો તસ્મિં તસ્મિં સુત્તે સંકિલેસભાગિયતાદિલબ્ભમાનવિસેસમત્તન્તિ ન તસ્સ પકરણસ્સ પદત્થસઙ્ગહો. એવઞ્ચ કત્વા તેત્તિંસાય નેત્તિપદત્થેસુ પટ્ઠાનં અસઙ્ગહિતં, ઉદ્દેસનિદ્દેસવારેસુ ચ અનુદ્ધટમેવા’’તિ વદન્તિ.

‘‘પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તમત્થં સમત્થેન્તો ‘‘તથા હિ…પે… આભત’’ન્તિ આહ, તેન થેરેન ભાસિતભાવો વિય ભગવતા અનુમોદિતભાવોપિ પાળિઅનુગતો એવાતિ દસ્સેતિ. સાવકભાસિતત્તા નિદાનં ન વુત્તન્તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ ચોદેન્તો ‘‘સાવક…પે… ભાસિત’’ન્તિ આહ. નયિદં એકન્તિકન્તિ ચ સાવકભાસિતબુદ્ધભાસિતભાવો નિદાનાવચનસ્સ, નિદાનવચનસ્સ ચ અકારણં ઉભયત્થાપિ ઉભયસ્સ દસ્સનતો. તસ્મા નિદાનાવચનેન નેત્તિયા અસાવકભાસિતતા ન સિજ્ઝતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ન ચ તાવતા તાનિ અપ્પમાણં, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ.

યેનેવ કારણેન નિદાનાવચનસ્સ પમાણભાવસાધનતા, તેનેવ કારણેન ઇમસ્સ પકરણસ્સ પમાણભાવસિદ્ધીતિ દસ્સેતિ ‘‘નિદાનઞ્ચ નામા’’તિઆદિના. ઇદાનિ ‘‘અથ વા’’તિઆદિના નેત્તિયા નિદાનાવચનેન અબ્યભિચારહેતુમાહ. અયઞ્હેત્થ પયોગો ન નેત્તિયા નિદાનં વત્તબ્બં પાળિયા અત્થસંવણ્ણનાભાવતો. યા હિ પાળિયા અત્થસંવણ્ણના ન તસ્સા નિદાનવચનં દિટ્ઠં યથા પટિસમ્ભિદામગ્ગસ્સ, નિદ્દેસાદીનઞ્ચાતિ.

‘‘અયં વિભાગો’’તિઆદિના એકવિધતો પટ્ઠાય યાવ ચતુરાસીતિસહસ્સપ્પભેદા, તાવ યથાદસ્સિતસ્સ પકરણવિભાગસ્સ પુન ‘‘આદિના નયેન પકરણવિભાગો વેદિતબ્બો’’તિ ઇદં નિગમનં. તત્થ આદિના નયેનાતિ આદિસદ્દેન અભિઞ્ઞેય્યધમ્મનિદ્દેસતો પઞ્ઞત્તિપઞ્ઞપેતબ્બધમ્મવિભજનતો તિયદ્ધપરિયાપન્નધમ્મવિચારતો ચતુરોઘનિત્થરણત્થતો પઞ્ચાભિનન્દનાદિપ્પહાનતો છતણ્હાકાયુપસમનતો સઙ્ગહવારાદિસત્તવારસઙ્ગહતો અટ્ઠમિચ્છત્તસમુગ્ઘાતદીપનતોતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

યન્તિ અનિયમત્થો સબ્બનામસદ્દો કમ્મસાધનવસેન વુત્તો. અત્થાવબોધનત્થો સદ્દપ્પયોગો અત્થપરાધીનો કેવલો અત્થપદત્થકો, સો પદત્થવિપરિયેસકારિના ઇતિ-સદ્દેન પરભૂતેન સદ્દપદત્થકો જાયતીતિ આહ ‘‘યન્તિ અનિયમતો ઉપયોગનિદ્દેસો’’તિ. લોકોતિ કત્તુનિદ્દેસોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એવં ‘‘ય’’ન્તિઆદીનં ગાથાપદાનં કમ્મકત્તુકિરિયાકત્તુવિસેસનાદિદસ્સનવસેન અત્થં વત્વા ઇદાનિ અવયવજોતનવસેન પદત્થં દસ્સેતું ‘‘લોકિયન્તિ એત્થા’’તિઆદિમાહ. લોકસદ્દો ઇધ સામત્થિયતો સત્તલોકવચનો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘પૂજનકિરિયાયોગ્યભૂતતાવસેના’’તિ. સાસનન્તરધાનતો પરં પૂજના અઞ્ઞબુદ્ધુપ્પાદેન વેદિતબ્બા, યથેતરહિ વિપસ્સીઆદિસમ્માસમ્બુદ્ધાનં. ‘‘દીપઙ્કરો’’તિઆદિના યદિપિ બુદ્ધવંસદેસનાયં (બુ. વં. ૨.૭૫) ભગવતાવ વુત્તં, સુમેધપણ્ડિતત્તભાવેન પન પવત્તિં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘યથાહ ભગવા સુમેધભૂતો’’તિ.

પરિઞ્ઞાક્કમેનાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાદિપટિપાટિયા. લક્ખણાવબોધપ્પટિપત્તિયાતિ વિપસ્સનાય. તેન વુત્તં ‘‘સુઞ્ઞતમુખાદીહી’’તિ. તથા ચ વુત્તન્તિ વિઞ્ઞૂહિ વેદનીયતાય એવ સાસનવરસ્સ વુત્તં ભગવતા –

‘‘એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અસઠો અમાયાવી ઉજુજાતિકો, અહમનુસાસામિ, અહં ધમ્મં દેસેમિ, યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો ન ચિરસ્સેવ સામઞ્ઞેવ ઉસ્સતિ, સામં દક્ખિતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૨૮૧).

યં-સદ્દો સાસનવિસયો, લોકપાલસદ્દો સત્થુવિસયોપિ લોકં પતિ ગુણીભૂતોતિ ‘‘તસ્સા’’તિ પટિનિદ્દેસસ્સ કથં સત્થુવિસયતાતિ ચોદનં મનસિકત્વા આહ ‘‘સલોકપાલોતિ ચેત્થા’’તિઆદિ, ગુણીભૂતોપિ લોકપાલસદ્દો પધાનભૂતો વિય પટિનિદ્દેસં અરહતિ. અઞ્ઞો હિ સદ્દક્કમો, અઞ્ઞો અત્થક્કમોતિ.

ધમ્મગારવેન ભગવા ધમ્મં પૂજેન્તો વેનેય્યબન્ધવે અચિન્તેત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનધમ્મપચ્ચવેક્ખણાહિ સત્તસત્તાહં વીતિનામેસીતિ આહ ‘‘ભગવતો…પે… દીપેતબ્બા’’તિ. તત્થ આદિસદ્દેન સાવકેહિ ધમ્મસ્સવનસ્સ, તેસં પચ્ચુગ્ગમનાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

ઇચ્ચસ્સાતિ ઇતિ અસ્સ, એવં ભગવતો અવિપરીતઅનન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મદેસનાય સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણભાવદીપનેનાતિ અત્થો. તેનાતિ ચતુવેસારજ્જયોગેન. તદવિનાભાવિના દસબલ…પે… પકાસિતા હોતિ. આવેણિકબુદ્ધધમ્માદીતિ એત્થ આદિસદ્દેન તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણાનિ, ચતુસચ્ચઞાણાનિ, ચતુપટિસમ્ભિદાઞાણાનિ, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણાનિ, છ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ, સત્ત અરિયધનાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અટ્ઠ વિજ્જા, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણાનિ, અટ્ઠ વિમોક્ખા, નવ સમાધિચરિયા, નવ અનુપુબ્બવિહારા, દસ નાથકરણા ધમ્મા, દસ અરિયવાસા, દ્વાદસ ધમ્મચક્કાકારા, તેરસ ધુતધમ્મા, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, પન્નરસ ચરણધમ્મા, સોળસ ઞાણચરિયા, સોળસ આનાપાનસ્સતી, એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચતુવીસતિ પચ્ચયવિભાવનઞાણાનિ, ચતુચત્તારીસ ઞાણવત્થૂનિ, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણં, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનપવિચયદેસનાકારપ્પવત્તઞાણાનિ ચાતિ એવમાદીનં ભગવતો ગુણવિસેસાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અપરો નયો – ગુણવિસિટ્ઠતં દીપેતિ, સા ચ ગુણવિસિટ્ઠતા મહાકરુણામહાપઞ્ઞાહિ વેદિતબ્બા તાહિ સત્થુસમ્પત્તિસિદ્ધિતો. તત્થ મહાકરુણાય પવત્તિભેદો ‘‘બહુકેહિ આકારેહિ પસ્સન્તાનં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સત્તેસુ મહાકરુણા ઓક્કમતી’’તિઆદિના પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૧૧૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. મહાપઞ્ઞાય પન પવત્તિભેદો વુત્તો એવ. તત્થ કરુણાય ભગવતો ચરણસમ્પત્તિ, પઞ્ઞાય વિજ્જાસમ્પત્તિ. કરુણાય સત્તાધિપતિતા, પઞ્ઞાય ધમ્માધિપતિતા. કરુણાય લોકનાથતા, પઞ્ઞાય અત્તનાથતા. કરુણાય પુબ્બકારિતા, પઞ્ઞાય કતઞ્ઞુતા. કરુણાય અપરન્તપતા, પઞ્ઞાય અનત્તન્તપતા. કરુણાય બુદ્ધકરધમ્મસિદ્ધિ, પઞ્ઞાય બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. કરુણાય પરેસં તારણં, પઞ્ઞાય સયં તારણં. કરુણાય સબ્બસત્તેસુ અનુગ્ગહચિત્તતા, પઞ્ઞાય સબ્બધમ્મેસુ વિરત્તચિત્તતા પકાસિતા હોતીતિ અનવસેસતો પરહિતપટિપત્તિયા, અત્તહિતસમ્પત્તિયા ચ પારિપૂરી વેદિતબ્બા. તીસુપિ અવત્થાસૂતિ હેતુફલસત્તૂપકારાવત્થાસુ.

અભિસમયો પટિવેધસાસનસ્સ, મનસિકરણં પટિપત્તિસાસનસ્સ, સવનાદીહિ પરિચયકરણં પરિયત્તિસાસનસ્સાતિ તિણ્ણમ્પિ વસેન યોજેતબ્બો. તેનાહ ‘‘યથારહ’’ન્તિ. ‘‘સક્કચ્ચં ધમ્મદેસનેના’’તિ ઇમિના ઇધ ‘‘સાસન’’ન્તિ વુત્તસ્સ તિવિધસ્સાપિ સદ્ધમ્મસ્સ અવિસેસેન દેસનાપૂજં વત્વા થોમનાપૂજનસ્સ વસેન તં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અરિયં, વો ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘થોમનેના’’તિ પદેનાપિ ‘‘સક્કચ્ચ’’ન્તિ પદં યોજેતબ્બં. પૂજનાદ્વયસ્સાપિ વા વસેન ઇધાપિ પદયોજના વેદિતબ્બા. અરિયભાવાદયોતિ અરિયસેટ્ઠઅગ્ગભાવાદયો. નિય્યાનાદયોતિ નિય્યાનહેતુદસ્સનાદયો. સ્વાક્ખાતતાદયોતિ સ્વાક્ખાતસન્દિટ્ઠિકતાદયો.

ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘગુણાનમ્પિ ઇમાય ગાથાય પકાસિતભાવં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. બાલ્યાદિસમતિક્કમનતોતિ બાલઅબ્યત્તભાવાદિસમતિક્કમનતો.

ઞાણવિસેસો સુતચિન્તાભાવનામયઞાણાનિ. સોતબ્બમનસિકાતબ્બપટિવિજ્ઝિતબ્બાવત્થા અવત્થાભેદો. ઉભયન્તિ બ્યઞ્જનપદં, અત્થપદઞ્ચ. ઉભયથાતિ કરણકમ્મસાધનવસેન પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. પટિપજ્જિતબ્બત્તાતિ ઞાતબ્બત્તા.

‘‘અયઞ્ચ ગાથા’’તિઆદિ કેસઞ્ચિ વાદો. તથા હિ અપરે ‘‘થેરેનેવાયં ગાથા ભાસિતા’’તિ વદન્તિ. અત્તૂપનાયિકાપિ હિ કદાચિ ધમ્મદેસના હોતિ એવ યથા ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતુવેસારજ્જવિસારદો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૧-૨૨). એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કતમે સોળસ હારા’’તિઆદિવચનં સમત્થિતં હોતિ.

યથાવુત્તઅત્થમુખેનેવાતિ મૂલપદસઙ્ખાતઅત્થુદ્ધારેનેવ. પરતો આગમિસ્સતીતિ નિદ્દેસવારસ્સ પરિયોસાને આગમિસ્સતિ ‘‘તીણિ ચ નયા અનૂના’’તિઆદિના (નેત્તિ. ૪ દ્વાદસપદ).

વુચ્ચતીતિ કત્તરિ કમ્મનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘વદતી’’તિ. અથ વા વુચ્ચતીતિ કમ્મકત્તુનિદ્દેસોયં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – હારા, નયા ચાતિ ઉભયં પરિગ્ગહિતં સંવણ્ણકેન સબ્બથા ગહિતઞ્ચે, વુચ્ચતિ સુત્તં, સયમેવ સુત્તં સંવણ્ણેતીતિ, એતેન હારનયેસુ વસીભાવેન સુત્તસંવણ્ણનાય સુકરતં દસ્સેતિ.

પકારન્તરેનાતિ પુબ્બે ‘‘સાસન’’ન્તિ વુત્તમત્થં ‘‘દેસના, દેસિત’’ન્તિ તતો અઞ્ઞેન પકારેન. નિયમેત્વાતિ તસ્સ એકન્તતો વિઞ્ઞેય્યતં અવધારેત્વા. વિઞ્ઞેય્યતા વિસિટ્ઠેસુ દેસનાદેસિતેસુ વિઞ્ઞેય્યપદે લબ્ભમાના વિજાનનકિરિયા.

દેસનાદેસિતાનિ ચ યાવદેવ વિજાનનત્થાનીતિ વિજાનનં પધાનન્તિ તમેવ નિદ્ધારેન્તો ‘‘તત્રાતિ તસ્મિં વિજાનને’’તિ આહ.

એત્થાહાતિ નવઙ્ગસાસનનવવિધસુત્તન્તાતિ એતસ્મિં અત્થવચને આહ ચોદકો. તસ્સાયં અધિપ્પાયો – નવહિ અઙ્ગેહિ વવત્થિતેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરરહિતેહિ ભવિતબ્બં, તથા ચ સતિ અસુત્તસભાવાનેવ ગેય્યઙ્ગાદીનીતિ નવવિધસુત્તન્તવચનં વિરુજ્ઝેય્ય. અથ સુત્તસભાવાનિ ગેય્યઙ્ગાદીનિ, એવં સતિ ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વિસું સુત્તઙ્ગં ન સિયા, એવં સન્તે અટ્ઠઙ્ગસાસનં આપજ્જતીતિ. તેનાહ ‘‘કથં પના’’તિઆદિ. ગેય્યઙ્ગાદીસુ કતિપયાનમ્પિ સુત્તભાવે યથાવુત્તદોસાનતિવત્તિ, પગેવ સબ્બેસન્તિ દસ્સેતિ ‘‘યઞ્ચા’’તિઆદિના. સઙ્ગહેસૂતિ અટ્ઠકથાસુ. પોરાણટ્ઠકથાનઞ્હિ સઙ્ખેપભૂતા ઇદાનિ અટ્ઠકથા ‘‘સઙ્ગહા’’તિ વુત્તા. સુત્તં નામ સગાથકં વા સિયા, નિગ્ગાથકં વાતિ અઙ્ગદ્વયેનેવ તદુભયઙ્ગં કતન્તિ વિસું સુત્તઙ્ગસ્સ અસમ્ભવો તદુભયવિનિમુત્તસ્સ સુત્તસ્સ અભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘સુત્તઙ્ગમેવ ન સિયા’’તિ. અથાપિ કથઞ્ચિ. સિયાતિ વક્ખમાનં સામઞ્ઞવિધિં સન્ધાયાહ. એવમ્પિ અયં દોસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મઙ્ગલસુત્તાદીન’’ન્તિઆદિમાહ.

તબ્ભાવનિમિત્તન્તિ ગેય્યઙ્ગભાવનિમિત્તં. વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ચોદકો ‘‘ગાથાવિરહે’’તિ વચનં અગ્ગણ્હન્તો ‘‘પુચ્છાવિસ્સજ્જનં બ્યાકરણ’’ન્તિ વચનમત્તમેવ ગહેત્વા ‘‘એવં સન્તે’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો પન ઓકાસવિધિતો અનોકાસો વિધિ બલવાતિ ઞાયં ગાથાવિરહિતંયેવ વેય્યાકરણન્તિ, ઇધાધિપ્પેતન્તિ ચ દસ્સેન્તો ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિના પરિહરતિ. તથા હીતિ તેનેવ કારણેન, સતિપિ સઞ્ઞન્તરનિમિત્તયોગે અનોકાસસઞ્ઞાનં બલવભાવેનેવાતિ અત્થો.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. વિભાગેનાતિ સરૂપવિભાગેન. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. દિટ્ઠં સંસન્દીયતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના, સંસન્દનં ચેત્થ સાકચ્છાવસેન વિનિચ્છયકરણં. વિમતિ છિજ્જતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદના. અનુમતિયા પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથા’’તિ હિ કા તુમ્હાકં અનુમતીતિ અનુમતિ પુચ્છિતા. કથેતુકમ્યતાતિ કથેતુકમ્યતાય.

‘‘હરીયન્તિ એતેહી’’તિઆદિના કરણાધિકરણકત્તુભાવકમ્મસાધનાનં વસેન હાર-સદ્દસ્સ અત્થં વત્વા સદિસકપ્પનાવસેન દસ્સેતું ‘‘હારા વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. પુન ગન્થકરણાદિઅત્થેન ગન્થાદિસદ્દાનં વિય હારકરણાદિઅત્થેન હારસદ્દસિદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘હારયન્તી’’તિઆદિમાહ. ‘‘હરણતો, રમણતો ચા’’તિ ઇમિના મનોહરા મનોરમા ચેતે સંવણ્ણનાવિસેસાતિ દસ્સેતિ.

ઉપપત્તિસાધનયુત્તીતિ લક્ખણહેતુ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘નનુ ચ અઞ્ઞેપિ હારા યુત્તિસહિતા એવા’’તિઆદિના દેસનાહારે વુત્તનયાનુસારેન.

ચતુન્નં બ્યૂહો એત્થાતિ ભિન્નાધિકરણાનમ્પિ પદાનં અઞ્ઞપદત્થસમાસો લબ્ભતિ ‘‘ઉરસિલોમો’’તિઆદીનં (દી. નિ. ટી. ૩.૫૪, ૩૦૩) વિયાતિ વુત્તં.

સેસન્તિ ‘‘વિવચનમેવ વેવચન’’ન્તિ એવમાદિ.

અનુપ્પવેસીયન્તીતિ અવગાહીયન્તિ. સમાધીયન્તીતિ પરિહરીયન્તિ. વિના વિકપ્પેનાતિ જાતિ સામઞ્ઞં, ભેદો સામઞ્ઞં, સમ્બન્ધો સામઞ્ઞન્તિઆદિના પદત્થન્તરભાવવિકપ્પનમન્તરેન.

પદટ્ઠાનાદિમુખેનાતિ પદટ્ઠાનવેવચનભાવનાપહાનમુખેન. કેચીતિ પદટ્ઠાનપરિક્ખારઆવટ્ટપરિવત્તનપઞ્ઞત્તિઓતરણે સન્ધાય વદતિ.

૨. સમ્બન્ધોતિ હેતુફલભાવયોગો. તથાભૂતાનઞ્હિ ધમ્માનં એકસન્તાનસિદ્ધતા એકત્તનયો. વિભાગો સતિપિ નેસં હેતુફલભાવે વિભત્તસભાવતા. અઞ્ઞો એવ હિ હેતુ, અઞ્ઞં ફલન્તિ. બ્યાપારવિરહો નિરીહતા. ન હિ હેતુફલાનં એવં હોતિ ‘‘અહં ઇમં નિબ્બત્તેમિ, ઇમિનાહં નિબ્બત્તો’’તિ. અનુરૂપફલતા પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયાનુકૂલતા. સમૂહાદિં ઉપાદાય લોકસઙ્કેતસિદ્ધા વોહારમત્તતા સમ્મુતિસભાવો. પથવીફસ્સાદીનં કક્ખળફુસનાદિલક્ખણં પરમત્થસભાવો. અયઞ્હેત્થ સઙ્ખેપો – યસ્મિં ભિન્ને, ઇતરાપોહે વા ચિત્તેન કતેન તથા બુદ્ધિ, ઇદં સમ્મુતિસચ્ચં યથા ઘટે, સસમ્ભારજલે ચ, તબ્બિપરિયાયેન પરમત્થસચ્ચન્તિ. પરમત્થસચ્ચપ્પટિવેધાયાતિ નિબ્બાનાધિગમાય.

અન્તોતિ અબ્ભન્તરો. પધાનાવયવેનાતિ મૂલભાવેન. ‘‘નન્દી દુક્ખસ્સ મૂલ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩) તણ્હા ‘‘નન્દી’’તિ વુત્તા. ‘‘સઙ્ગામે ચ નન્દિં ચરતી’’તિઆદીસુ પમોદોતિ આહ ‘‘તણ્હાય, પમોદસ્સ વા’’તિ.

૩. જાતિભેદતોતિ કુસલા, અકુસલાતિ ઇમસ્મા વિસેસા. યુજ્જન્તીતિ એત્થ હેતુઅત્થો અન્તોનીતો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘યોજીયન્તી’’તિ. કેહિ યોજીયન્તિ? સંવણ્ણનકેહીતિ અધિપ્પાયો. યુજ્જન્તીતિ વા યુત્તા હોન્તિ, તેહિ સમાનયોગક્ખમા તગ્ગહણેનેવ ગહિતા હોન્તીતિ અત્થો તદેકટ્ઠભાવતો. ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘નવહિ પદેહી’’તિ સહયોગે કરણવચનં, પુરિમસ્મિં કરણે. ‘‘એતે ખો’’તિ ચ પાઠો. તત્થ ખો-સદ્દસ્સ પદપૂરણતા, અવધારણત્થતા વા વેદિતબ્બા. એતે એવાતિ એતે તણ્હાદયો એવ, ન ઇતો અઞ્ઞેતિ અત્થો. અટ્ઠારસેવ ન તતો ઉદ્ધં, અધો વાતિ. પુરિમસ્મિં પક્ખે મૂલપદન્તરાભાવો, દુતિયસ્મિં તેસં અનૂનાધિકતા દીપિતા હોતિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિદ્દેસવારવણ્ણના

૪. નિદ્દેસવારે સામઞ્ઞતોતિ સાધારણતો. વિસેસેનાતિ અસાધારણતો. પદત્થોતિ સદ્દત્થો. લક્ખણન્તિ સભાવો. કમોતિ અનુપુબ્બી. એત્તાવતાતિ એત્તકપ્પમાણભાવો. હેત્વાદીતિ હેતુફલભૂમિઉપનિસાસભાગવિસભાગલક્ખણનયા. વિસેસતો પન લક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો.

હારસઙ્ખેપવણ્ણના

૧. યં, ભિક્ખવેતિ એત્થ યન્તિ પચ્ચત્તવચનં, તઞ્ચ સુખં, સોમનસ્સન્તિ દ્વયેન સમાનાધિકરણન્તિ કત્વા ‘‘અસ્સાદીયતીતિ અસ્સાદો, સુખં, સોમનસ્સઞ્ચા’’તિ વુત્તં. સુખાદિવેદના વિય મનાપિયરૂપાદિપિ અવીતરાગસ્સ અસ્સાદેતબ્બન્તિ આહ ‘‘એવં ઇટ્ઠારમ્મણમ્પી’’તિ. ‘‘અસ્સાદેતિ એતાયાતિ વા અસ્સાદો, તણ્હા’’તિ એતેન ‘‘ય’’ન્તિ હેતુઅત્થે નિપાતોતિ દસ્સેતિ. તત્રાયમત્થો – યેન હેતુના પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે પટિચ્ચ અસ્સાદનીયભાવેન ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં તણ્હાસઙ્ખાતો અસ્સાદો અસ્સાદનકિરિયાય કારણન્તિ. ઇતિ કત્વા અયમત્થો દિટ્ઠાભિનન્દનાદિભાવતો વિપલ્લાસેસુપિ સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘એવં વિપલ્લાસાપી’’તિ. અનિટ્ઠમ્પીતિ પિ-સદ્દેન ઇટ્ઠમ્પીતિ યોજેતબ્બં, અનવસેસા સાસવા ધમ્મા ઇધ આરમ્મણગ્ગહણેન ગહિતાતિ આહ ‘‘સબ્બેસં તેભૂમકસઙ્ખારાન’’ન્તિ.

દુક્ખાદુક્ખમસુખવેદનાનન્તિ એત્થ દુક્ખસભાવા એવ અદુક્ખમસુખા વેદના ગહિતા અનિટ્ઠારમ્મણસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ન સુખસભાવા. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૮; સં. નિ. ૪.૨૬૭). ‘‘સુખપરિયાયસબ્ભાવતો’’તિ ઇમિના ઇટ્ઠતામત્તતોપિ લેસેન સત્તાનં આરમ્મણસ્સ અસ્સાદનીયતા સમ્ભવતીતિ દસ્સેતિ.

આદીનવો દોસનિસ્સન્દનતાય દોસો, સ્વાયં પીળનવુત્તિયા વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘આદીનવો દુક્ખા વેદના, તિસ્સોપિ વા દુક્ખતા’’તિ. એવં દોસત્થતં આદીનવસ્સ દસ્સેત્વા ઇદાનિ કપણત્થતં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. યતોતિ યસ્મા દોસકપણસભાવત્તાતિ વુત્તં હોતિ.

નિસ્સરતીતિ વિવિત્તિ, સબ્બસઙ્ખારવિવેકોતિ અત્થો. સામઞ્ઞનિદ્દેસેનાતિ નિસ્સરણસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞેન. પુરિમાનન્તિ અસ્સાદાદીનવતાનં. ઉપાયો ચાતિઆદીસુ ચ-સદ્દો પદપૂરણમત્તન્તિ કત્વા આહ ‘‘પચ્છિમાનઞ્ચા’’તિ, ફલાદીનન્તિ અત્થો. તદન્તોગધભેદાનન્તિ અરિયમગ્ગપરિયાપન્નવિસેસાનં.

કામભવાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ન રૂપારૂપભવા એવ ગહિતા, અથ ખો તે ચ સઞ્ઞીભવાદયો ચ એકવોકારભવાદયો ચ ગહિતા. તેનાહ ‘‘તિણ્ણં તિણ્ણં ભવાન’’ન્તિ.

યાવદેવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનત્થા ભગવતો દેસનાતિ આહ ‘‘નનુ ચ…પે… નિપ્ફાદીયતી’’તિ. ‘‘વુત્તમેવા’’તિ ઇમિના પુનરુત્તિદોસં ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘સચ્ચમેત’’ન્તિ અનુજાનિત્વા ‘‘તઞ્ચ ખો’’તિઆદિના પરિહરતિ. ‘‘પરમ્પરાયા’’તિ એતેન અજ્ઝત્તં યોનિસોમનસિકારો વિય ન પરતોઘોસો આસન્નકારણં ધમ્માધિગમસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચત્તં વેદનીયત્તાતિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘અક્ખાતારો તથાગતા, પટિપન્ના પમોક્ખન્તિ, ઝાયિનો મારબન્ધના’’તિ (ધ. પ. ૨૭૬) વુત્તં. તદધિગમકારણં અરિયમગ્ગાધિગમકારણં સિયા. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘સમ્પત્તિભવહેતૂ’’તિ, તેન ચરિમત્તભાવહેતુભૂતં પુઞ્ઞસમ્પત્તિં વદતિ.

‘‘અત્તાનુદિટ્ઠિં ઊહચ્ચ, એવં મચ્ચુતરો સિયા’’તિ ઇદં અરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગપટિપદાય ફલભાવસાધનં. યેન હિ વિધિના અત્તાનુદિટ્ઠિસમુગ્ઘાતો, મચ્ચુતરણઞ્ચ સિયા, સો ‘‘એવ’’ન્તિ ઇમિના પકાસિતોતિ. અત્તાનુદિટ્ઠિસમુગ્ઘાતમચ્ચુતરણાનં ફલભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

‘‘ધમ્મો હવે’’તિ પન ગાથાયં લોકિયસ્સ પુઞ્ઞફલસ્સ વુત્તત્તા આહ ‘‘ઇદં ફલ’’ન્તિ. યં નિબ્બત્તેતબ્બં, તં ફલં. યં નિબ્બત્તકં, સો ઉપાયો. અયમેત્થ વિનિચ્છયો. તેનાહ ‘‘એતેન નયેના’’તિઆદિ. ઉપધિસમ્પત્તીતિ અત્તભાવસોભા.

વિસુદ્ધીતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ અધિપ્પેતાતિ આહ – ‘‘એત્થાપિ…પે… વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ. ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિનાપિ તમેવત્થં વચનન્તરે પાકટતરં કરોતિ.

સરૂપતો આગતાનિ ‘‘યતો ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં સમુદયઞ્ચ અત્થઙ્ગમઞ્ચ અસ્સાદઞ્ચ આદીનવઞ્ચ નિસ્સરણઞ્ચ યથાભૂતં પજાનાતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૨૬-૨૮). એકદેસેન આગતાનિ ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો (સં. નિ. ૨.૫૩), બહુદુક્ખા બહુપાયાસા, આદીનવો એત્થ ભિય્યો (મ. નિ. ૧.૧૧૭), સઙ્ખારાનમેતં નિસ્સરણં, યદિદં નિબ્બાન’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૨૪; ૩.૪૧). ન સરૂપેન આગતાનિ યથા સામઞ્ઞફલસુત્તાદીસુ. અત્થવસેનાતિ અસ્સાદેતબ્બાદિઅત્થવસેન. ન પપઞ્ચિતોતિ ન વિત્થારિતો.

૨. એસેવ નયોતિ અતિદેસેન વિચિયમાનવચનસેસો અતિદિટ્ઠો. ભાવત્થે તોહિ આહ ‘‘વિસ્સજ્જિતન્તિ વિસ્સજ્જના’’તિ. સુત્તે આગતં ન અત્થસંવણ્ણનાવસેન અટ્ઠકથાયં આગતન્તિ અધિપ્પાયો. પુચ્છાનુરૂપતા ઇધ પુબ્બાપરન્તિ ચતુબ્યૂહપુબ્બાપરતો ઇમં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ. પુચ્છાનુસન્ધીતિ પુચ્છાય વિસ્સજ્જનેન અનુસન્ધાનં. અટ્ઠકથાયં પન હેટ્ઠિમદેસનાય પુચ્છાનિમિત્તપવત્તઉપરિદેસનાય સમ્બન્ધો ‘‘પુચ્છાનુસન્ધી’’તિ વુત્તં. પુબ્બાપેક્ખન્તિ પુચ્છિતવિસ્સજ્જિતપદાપેક્ખં. ‘‘સુત્તસ્સા’’તિ વા ઇમિના પુચ્છાવિસ્સજ્જનાઅનુગીતિયો ઠપેત્વા સેસો વિચયહારપદત્થો સઙ્ગહિતોતિ પદસ્સાપિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. ઇમસ્મિં પક્ખે ગાથાયં ચ-સદ્દો પદપૂરણમત્તે દટ્ઠબ્બો.

‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘આમ, ચક્ખુ અનિચ્ચમેવા’’તિ એકન્તતો વિસ્સજ્જનં એકંસબ્યાકરણં. ‘‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં ભાવેતબ્બં, સચ્છિકાતબ્બઞ્ચા’’તિ પુટ્ઠે ‘‘મગ્ગપરિયાપન્નં ભાવેતબ્બં, ફલપરિયાપન્નં સચ્છિકાતબ્બ’’ન્તિ વિભજિત્વા વિસ્સજ્જનં વિભજ્જબ્યાકરણં. ‘‘અઞ્ઞિન્દ્રિયં કુસલ’’ન્તિ પુટ્ઠે ‘‘કિં અનવજ્જટ્ઠો કુસલટ્ઠો, ઉદાહુ સુખવિપાકટ્ઠો’’તિ પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જનં પટિપુચ્છાબ્યાકરણં. ‘‘સસ્સતો અત્તા, અસસ્સતો વા’’તિ વુત્તે ‘‘અબ્યાકતમેત’’ન્તિઆદિના અવિસ્સજ્જનં ઠપનં. ‘‘કિં પનેતે કુસલાતિ વા ધમ્માતિ વા એકત્થા, ઉદાહુ નાનત્થા’’તિ ઇદં પુચ્છનં સાવસેસં. વિસ્સજ્જનસ્સ પન સાવસેસતા વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસનાયં વેદિતબ્બા. અપ્પાટિહીરકં સઉત્તરં. સપ્પાટિહીરકં નિરુત્તરં. સેસં વિચયહારનિદ્દેસે સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થ ચ અસ્સાદો અસ્સાદહેતુ યાવ આણત્તિહેતૂતિ એવં હેતૂનમ્પિ અસ્સાદાદયો વેદિતબ્બા. તત્થ સઙ્ખેપતો સુખસુખપચ્ચયલક્ખણો અસ્સાદો, સો વિસેસતો સગ્ગસમ્પત્તિયા દીપેતબ્બો. સા હિ તસ્સ ઉક્કંસો, સેસા પનેત્થ ભવસમ્પત્તિ તદન્વાયિકા વેદિતબ્બા. તસ્સ હેતુ દાનમયં, સીલમયઞ્ચ પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. દુક્ખદુક્ખપચ્ચયલક્ખણો આદીનવો. વિપરિણામસઙ્ખારદુક્ખતાનં તદવરોધતો વટ્ટદુક્ખસ્સાપિ એત્થ સઙ્ગહો. વિસેસતો પન કામાનં ઓકારોતિ દટ્ઠબ્બો, સ્વાયં સંકિલેસવત્થુના, ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનતાદીહિ ચ વિભાવેતબ્બો, તસ્સ હેતુ દસ અકુસલકમ્મપથા. નેક્ખમ્મં નિસ્સરણં, તસ્સ હેતુ યથારહં તદનુચ્છવિકા પુબ્બભાગપ્પટિપદા. ફલં દેસનાફલમેવ, તસ્સ હેતુ દેસના. ઉપાયો યથાવુત્તઉપાયોવ, તસ્સ હેતુ ચત્તારિ ચક્કાનિ. આણત્તિ ઉપદેસો, તસ્સ રાગગ્ગિઆદીહિ લોકસ્સ આદિત્તતા, સત્થુ મહાકરુણાયોગો ચ હેતુ.

તથા ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં, મગ્ગો વા ઉપાયો, તદુપદેસો આણત્તિ, અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ ફલં. ઇતિ અનુપુબ્બકથાય સદ્ધિં બુદ્ધાનં સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય નિદ્ધારણભાવેન વિચયો વેદિતબ્બો. પદસ્સ પદત્થસમ્બન્ધો હેતુ. સો હિ તસ્સ પવત્તિનિમિત્તં, પઞ્હસ્સ ઞાતુકામતા, કથેકુકામતા ચ. અદિટ્ઠજોતનાદીનઞ્હિ ચતુન્નં ઞાતુકામતા, ઇતરસ્સ ઇતરા. વિસ્સજ્જનસ્સ પઞ્હો હેતુ. એવં સેસાનમ્પિ યથારહં વત્તબ્બં.

૩. બ્યઞ્જનત્થાનં યુત્તાયુત્તપરિક્ખાતિ બ્યઞ્જનગ્ગહણેન પદં ગહિતં, અત્થગ્ગહણેન પઞ્હાદીહિ સદ્ધિં અસ્સાદાદયો ગહિતા. વિચયહારપદત્થા એવ હિ યુત્તાયુત્તાદિવિસેસસહિતા યુત્તિહારાદીનં પદત્થા. તથા હિ પદટ્ઠાનપદટ્ઠાનિકભાવવિસિટ્ઠા તેયેવ પદટ્ઠાનહારસ્સ પદત્થા. લક્ખણલક્ખિતબ્બતાવિસિટ્ઠા, નિદ્ધારિતા ચ લક્ખણહારસ્સ, નિબ્બચનાદિવિભાવનાવિસિટ્ઠા ચતુબ્યૂહહારસ્સ, સભાગધમ્મવસેન, વિસભાગધમ્મવસેન ચ આવટ્ટનવિસિટ્ઠા આવટ્ટહારસ્સ, ભૂમિવિભાગાદિવિસિટ્ઠા વિભત્તિહારસ્સ, પટિપક્ખતો પરિવત્તનવિસિટ્ઠા પરિવત્તનહારસ્સ, પરિયાયવેવચનવિસિટ્ઠા વેવચનહારસ્સ, પભવાદિપઞ્ઞાપનવિસિટ્ઠા પઞ્ઞત્તિહારસ્સ, ખન્ધાદિમુખેહિ ઓતરણવિસિટ્ઠા ઓતરણહારસ્સ, પદપદત્થપઞ્હારમ્ભસોધનવિસિટ્ઠા સોધનહારસ્સ, સામઞ્ઞવિસેસનિદ્ધારણવિસિટ્ઠા અધિટ્ઠાનહારસ્સ, પચ્ચયધમ્મેહિ પરિક્ખરણવિસિટ્ઠા પરિક્ખારહારસ્સ, પહાતબ્બભાવેતબ્બતાનિદ્ધારણવિસિટ્ઠા સમારોપનહારસ્સ પદત્થા. ‘‘બ્યઞ્જનસ્સ સભાવનિરુત્તિતા, અત્થસ્સ સુત્તાદીહિ અવિલોમનં યુત્તભાવો’’તિ ઇમિના અસભાવનિરુત્તિતા, સુત્તાદીહિ વિલોમનઞ્ચ અયુત્તભાવોતિ દીપેતિ, તેન યુત્તાયુત્તીનં હેતું દસ્સેતિ.

૪. યોનિસોમનસિકારાદીતિ આદિસદ્દેન સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિસાધારણં, અસાધારણઞ્ચ દેય્યપટિગ્ગાહકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સમ્ભવતોતિ યથારહં તસ્સ ધમ્મસ્સ અનુરૂપં. યાવ સબ્બધમ્માતિ એત્થ સબ્બં નામ પદેસસબ્બં, ન સબ્બસબ્બન્તિ. અયઞ્હિ સબ્બસદ્દો યથા પઠમવિકપ્પે સુત્તે આગતધમ્મવસેન પદેસવિસયો, એવં દુતિયવિકપ્પે પદટ્ઠાનપદટ્ઠાનિકનિદ્ધારણેન તંતંપકરણપરિચ્છિન્નધમ્મગ્ગહણતો પદેસવિસયો એવ, ન અનવસેસધમ્મવિસયોતિ. સુત્તાગતધમ્માનં યાનિ પદટ્ઠાનાનિ, તેસઞ્ચ યાનીતિ એવં કારણપરમ્પરાનિદ્ધારણલક્ખણો પદટ્ઠાનહારો, પરિક્ખારહારો પન સુત્તાગતધમ્માનં તંતંપચ્ચયુપ્પન્નાનં પટિહેતુપચ્ચયતાવિસેસવિભાવનલક્ખણોતિ સતિપિ કારણવિચારણભાવે અયં પદટ્ઠાનહારપરિક્ખારહારાનં વિસેસો.

૫. યથા ‘‘સમાનાધિકરણસમાનપદે’’તિઆદીસુ એકસદ્દસ્સ અત્થો સમાનસદ્દો, એવં એકરસટ્ઠેન ભાવના ‘‘એકુપ્પાદા’’તિઆદીસુ (કથા. ૪૭૩) વિય એકલક્ખણાતિ એત્થ એકસદ્દો સમાનત્થોતિ આહ ‘‘સમાનલક્ખણા’’તિ. સંવણ્ણનાવસેનાતિ એત્થ કમ્મત્થે અન-સદ્દો, સંવણ્ણેતબ્બતાવસેનાતિ અત્થો. લક્ખણાતિ ઉપલક્ખણા. ‘‘નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞિનો (દી. નિ. ૩.૩૪૧, ૩૫૭, ૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૪), નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા’’તિઆદીસુ સહચારિતા દટ્ઠબ્બા. સઞ્ઞાસહગતા હિ ધમ્મા તત્થ સઞ્ઞાગ્ગહણેન ગહિતા. ‘‘દદં મિત્તાનિ ગન્થતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૯) સમાનકિચ્ચતા. પિયવચનત્થચરિયા સમાનત્તતાપિ હિ તત્થ મિત્તગન્થનકિચ્ચેન સમાનકિચ્ચા ગય્હન્તિ સઙ્ગહવત્થુભાવતો. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧, ૩૯; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧; નેત્તિ. ૨૪) સમાનહેતુતા. યથા હિ ફસ્સો વેદનાય, એવં સઞ્ઞાદીનમ્પિ સહજાતાદિના પચ્ચયો હોતિ એવાતિ તેપિ સમાનહેતુતાય વુત્તા એવ હોન્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘તજ્જામનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિ (ધ. સ. ૫), ‘‘ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૯૩). એવં ‘‘તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧, ૩૯; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧; નેત્તિ. ૨૪) એવમાદિપિ ઉદાહરિતબ્બં. ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧, ૩૯; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧; નેત્તિ. ૨૪) સમાનફલતા દટ્ઠબ્બા. યથા હિ સઙ્ખારા અવિજ્જાય ફલં, એવં તણ્હુપાદાદીનમ્પીતિ તેપિ તત્થ ગહિતાવ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા આયૂહના સઙ્ખારા નિકન્તિ તણ્હા ઉપગમનં ઉપાદાન’’ન્તિ. ‘‘રૂપં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ, તં આરબ્ભ રાગો ઉપ્પજ્જતી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪) વુત્તે તંસમ્પયુત્તા વેદનાદયો વુત્તા એવ હોન્તિ સમાનારમ્મણભાવતો. ન હિ તેહિ વિના તસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થિ. એવમાદીહીતિ એત્થ આદિસદ્દેન અત્થપ્પકરણલિઙ્ગસદ્દન્તરસન્નિધાનસામત્થિયાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અત્થાદિવસેનપિ હિ સુત્તે અવુત્તાનમ્પિ વુત્તાનં વિય નિદ્ધારણં સમ્ભવતીતિ. વુત્તપ્પકારેનાતિ ‘‘વધકટ્ઠેન એકલક્ખણાની’’તિઆદિના પાળિયં, ‘‘સહચારિતા’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયઞ્ચ વુત્તેન પકારેન.

૬. ‘‘ફુસનટ્ઠેન ફસ્સો’’તિઆદિના નિદ્ધારેત્વા વચનં નિબ્બચનં, તં પન પદસ્સેવ, ન વાક્યસ્સાતિ આહ ‘‘પદનિબ્બચન’’ન્તિ. અધિપ્પાયનિદાનાનિપેત્થ બ્યઞ્જનમુખેનેવ નિદ્ધારેતબ્બાનિ. નિબ્બચનપુબ્બાપરસન્ધીસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘વિસેસતો બ્યઞ્જનદ્વારેનેવ અત્થપરિયેસના’’તિ. પવત્તિનિમિત્તં અજ્ઝાસયાદિ.

૭. ‘‘પદટ્ઠાને’’તિ ઇદં સુત્તે આગતધમ્માનં કારણભૂતેપિ ધમ્મે નિદ્ધારેત્વા સભાગતો, વિસભાગતો ચ આવટ્ટનં કાતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં, ન તન્તિવસેન. તસ્મા પદટ્ઠાનનિદ્ધારણાય વિનાપિ આવટ્ટનં યુત્તમેવાતિ સિદ્ધં હોતિ. પદસ્સ વા સદ્દપવત્તિટ્ઠાનં પદટ્ઠાનં પદત્થો. એતસ્મિં પક્ખે ‘‘આરમ્ભથ નિક્કમથાતિ (સં. નિ. ૧.૧૮૫; નેત્તિ. ૨૯; પેટકો. ૩૮; મિ. પ. ૫.૧.૪) વીરિયસ્સ પદટ્ઠાન’’ન્તિ (નેત્તિ. ૨૯) એત્થ ય્વાયમારમ્ભધાતુઆદિકો અત્થો વુત્તો, તં વીરિયસદ્દસ્સ પવત્તિટ્ઠાનં વીરિયસદ્દાભિધેય્યો અત્થોતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. સેસકં નામગહિતતો ઇતરં, તં પન તસ્સ પટિપક્ખભૂતં વા સિયા, અઞ્ઞં વાતિ આહ ‘‘વિસભાગતાય અગ્ગહણેન વા’’તિ. સંવણ્ણનાય યોજેન્તોતિ યથાવુત્તવિસભાગધમ્મનિદ્ધારણભૂતેન અત્થકથનેન પાળિયં યોજેન્તો. તેનાહ ‘‘દેસન’’ન્તિ. ‘‘પટિપક્ખે’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં સભાગધમ્મવસેનપિ આવટ્ટનસ્સ ઇચ્છિતત્તા.

૮. નામવસેનાતિ સાધારણનામવસેન. પાળિયં પન ‘‘મિચ્છત્તનિયતાનં સત્તાનં, અનિયતાનઞ્ચ સત્તાનં દસ્સનપહાતબ્બા કિલેસા સાધારણા’’તિઆગતત્તા (નેત્તિ. ૩૪) ‘‘દસ્સનપહાતબ્બાદિનામવસેના’’તિ વુત્તં. વત્થુવસેનાતિ સત્તસન્તાનવસેન. સો હિ ધમ્માનં પવત્તિટ્ઠાનતાય ઇધ ‘‘વત્થૂ’’તિ અધિપ્પેતો. તેનાહ – ‘‘પુથુજ્જનસ્સ, સોતાપન્નસ્સ ચ કામરાગબ્યાપાદા સાધારણા’’તિઆદિ (નેત્તિ. ૩૪). વુત્તવિપરિયાયેનાતિ નામતો, વત્થુતો ચ આવેણિકતાય. તંતંમગ્ગફલટ્ઠાનઞ્હિ તંતંમગ્ગફલટ્ઠતા, ભબ્બાનં ભબ્બતા, અભબ્બાનં અભબ્બતા અસાધારણા.

૯. ‘‘ભાવિતે’’તિ ઇદં ભાવનાકિરિયાય ઉપલક્ખણં, ન એત્થ કાલવચનિચ્છાતિ આહ ‘‘ભાવેતબ્બેતિ અત્થો’’તિ. ભાવના ચેત્થ આસેવનાતિ, કુસલસદ્દોપિ અનવજ્જટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. પટિપક્ખતોતિ વિપક્ખતો. વિસદિસૂદાહરણેન બ્યતિરેકતો યથાધિપ્પેતધમ્મપ્પતિટ્ઠાના હેસા.

૧૦. પદત્થસ્સાતિ પદાભિધેય્યસ્સ અત્થસ્સ, સભાવધમ્મસ્સ વા.

૧૧. નિક્ખેપો દેસના. પભવો સમુદયો.

૧૨. ‘‘અવુત્તાનમ્પિ સઙ્ગહો’’તિ ઇમિના અવુત્તસમુચ્ચયત્થો ચ-સદ્દોતિ દસ્સેતિ.

૧૩. ‘‘ગાથારુળ્હે’’તિ ઇમિના પાળિઆગતોવ પઞ્હો વેદિતબ્બો, ન ઇતરોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘બુદ્ધાદીહિ બ્યાકતે’’તિ. તસ્સ અત્થસ્સાતિ આરદ્ધસ્સ અત્થસ્સ, તેન આરમ્ભસોધનસ્સ વિસયમાહ. એત્થ ચ અત્થદ્વારેનેવ પદપુચ્છાસોધનમ્પિ કરીયતીતિ પુન ‘‘તસ્સ અત્થસ્સા’’તિ વુત્તં. અથ વા વિસ્સજ્જિતમ્હીતિ વિસ્સજ્જને. વિસ્સજ્જનસોધનેન હિ પઞ્હાસોધનં. પઞ્હેતિ પુચ્છાયં. ગાથાયન્તિ ઉપલક્ખણં, તેન ગાથાયં, સુત્તગેય્યાદીસુ ચાતિ વુત્તં હોતિ. યમારબ્ભાતિ યં સીલાદિમારબ્ભ ગાથાદીસુ દેસિતં, તસ્મિં આરમ્ભેતિ અત્થો. પુચ્છિતાતિ પુચ્છાકારિની, ‘‘કા એત્થ પદસુદ્ધિ, કા પઞ્હાસુદ્ધિ, કા આરમ્ભસુદ્ધી’’તિ એવં પુચ્છાકારિની પુચ્છં કત્વા પવત્તિતા સુદ્ધાસુદ્ધપરિક્ખાતિ યોજના.

૧૪. ન વિકપ્પયિતબ્બાતિ યથા લોકે ‘‘જાતિ સામઞ્ઞં, ભેદો સામઞ્ઞં, સમ્બન્ધો સામઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના સામઞ્ઞં જાતિઆદિં, તબ્બિધુરઞ્ચ વિસેસં વિકપ્પેન્તિ પરિકપ્પેન્તિ, એવં ન વિકપ્પયિતબ્બાતિ અત્થો. યદા યો કાલવિસેસો ‘‘સ્વે’’તિ લદ્ધવોહારો, તદા સો તંદિવસાતિક્કમે ‘‘અજ્જા’’તિ, પુન તંદિવસાતિક્કમે ‘‘હિય્યો’’તિ વોહરીયતીતિ અનવટ્ઠિતસભાવા એતે કાલવિસેસા. દિસાયપિ ‘‘એકં અવધિં અપેક્ખિત્વા પુરત્થિમા દિસા, તતો અઞ્ઞં અપેક્ખિત્વા પચ્છિમા નામ હોતી’’તિઆદિના અનવટ્ઠિતસભાવતા વેદિતબ્બા. જાતિઆદિઅપેક્ખાયાતિ જાતિઆદિદુક્ખવિસેસાપેક્ખાય. સચ્ચાપેક્ખાયાતિ સચ્ચસામઞ્ઞાપેક્ખાય. ‘‘તણ્હા’’તિ વુચ્ચમાનં કામતણ્હાદિઅપેક્ખાય સામઞ્ઞમ્પિ સમાનં સચ્ચાપેક્ખાય વિસેસો હોતીતિ એવમાદિં સન્ધાયાહ ‘‘એસ નયો સમુદયાદીસુપી’’તિ.

૧૬. એત્થાતિ એતસ્મિં બુદ્ધવચને. તેનાહ ‘‘સિક્ખત્તયસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ. યથારુતં યથાકથિતં સદ્દતો અધિગતં નિદ્ધારિતં, ન અત્થપ્પકરણલિઙ્ગસદ્દન્તરસન્નિધાનાદિપ્પમાણન્તરાધિગતં. ‘‘અત્થતો દસ્સિતા’’તિ ઇદં યસ્મિં સુત્તે ભાવનાવ કથિતા, ન પહાનં, તં સન્ધાય વુત્તં.

નયસઙ્ખેપવણ્ણના

૧૭. તણ્હાવિજ્જાહિ કરણભૂતાહિ. સંકિલેસો પક્ખો એતસ્સાતિ સંકિલેસપક્ખો, સંકિલેસપક્ખિકો સુત્તત્થો, તસ્સ નયનલક્ખણોતિ યોજના. વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સાતિ સમ્બન્ધો. વુટ્ઠાનગામિનિયા, બલવવિપસ્સનાય ચ દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞેય્યતાદીનિ મગ્ગાનુગુણો ગહણાકારો અનુગાહણનયો. યદિ એવં કથં નયોતિ આહ ‘‘તસ્સ પના’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘નયવોહારો’’તિ ઇમિના નયાધિટ્ઠાનં નયોતિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ.

૧૮. બાધકાદિભાવતોતિ બાધકપભવસન્તિનિય્યાનભાવતો. અઞ્ઞથાભાવાભાવેનાતિ અબાધકઅપ્પભવઅસન્તિ અનિય્યાનભાવાભાવેન. સચ્ચસભાવત્તાતિ અમુસાસભાવત્તા. અવિસંવાદનતોતિ અરિયસભાવાદિભાવસ્સ ન વિસંવાદનતો એકન્તિકત્તાતિ અત્થો.

૧૯. સંકિલિટ્ઠધમ્માતિ સંકિલેસસમન્નાગતા ધમ્મા સદ્ધમ્મનયકોવિદાતિ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિધમ્મનયકુસલા, એકત્તાદિનયકુસલા વા.

૨૦. અત્થવિસ્સજ્જનેસૂતિ ‘‘ઇમે ધમ્મા કુસલા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧) સુત્તે કતપઞ્હવિસ્સજ્જનેસુ ચેવ અટ્ઠકથાય કતઅત્થસંવણ્ણનાસુ ચ. ‘‘વોદાનિયા’’તિ ઇમિના અનવજ્જધમ્મા ઇધ કુસલાતિ અધિપ્પેતા, ન સુખવિપાકાતિ દસ્સેતિ. તસ્સ તસ્સ અત્થનયસ્સ યોજનત્થં મનસા વોલોકયતેતિ યોજના.

૨૧. યદિ કરણભૂતં, કથં તસ્સ અત્થન્તરાભાવોતિ આહ ‘‘યેન હી’’તિઆદિ. દિસાભૂતધમ્માનં વોલોકયનસમાનયનભાવતો વોહારભૂતો, કમ્મભૂતો ચ નયો, ન નન્દિયાવટ્ટાદયો વિય અત્થભૂતોતિ ‘‘વોહારનયો, કમ્મનયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ.

દ્વાદસપદવણ્ણના

૨૩. અપરિયોસિતે પદેતિ ઉચ્ચારણવેલાયં પદે અસમત્તે, વિપ્પકતેતિ અત્થો. પરિયોસિતે હિ ‘‘પદ’’ન્ત્વે સમઞ્ઞા સિયા, ન ‘‘અક્ખર’’ન્તિ અધિપ્પાયો. પદસ્સ વેવચનતાય અત્થવસેન પરિયાયં ખરન્તં સઞ્ચરન્તં વિય હોતિ, ન એવં વણ્ણો અવેવચનત્તાતિ આહ પરિયાયવસેન અક્ખરણતો’’તિ. ન હિ વણ્ણસ્સ પરિયાયો વિજ્જતી’’તિ ઇદં અકારાદિવણ્ણવિસેસં સન્ધાય વદતિ, ન વણ્ણસામઞ્ઞં. તસ્સ હિ વણ્ણો અક્ખરન્તિ પરિયાયો વુત્તો એવાતિ.

અક્ખરસદ્દસ્સ અત્થં વત્વા તપ્પસઙ્ગેન વણ્ણસદ્દસ્સપિ વત્તું ‘‘કેનટ્ઠેન વણ્ણો’’તિઆદિમાહ. તત્થ નનુ પદેન, વાક્યેન વા અત્થો સંવણ્ણીયતિ, ન અક્ખરેનાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘વણ્ણો એવ હી’’તિઆદિ. પદાદિભાવેનાતિ પદવાક્યભાવેન. યથાસમ્બન્ધન્તિ યથાસઙ્કેતં. અયં-સદ્દો ઇમસ્સત્થસ્સ વાચકો, અયં અત્થો ઇમસ્સ સદ્દસ્સ વચનીયોતિ યથાગહિતસઙ્કેતાનુરૂપં સદ્દત્થાનં વાચકવચનીયભાવો. અથ વા ય્વાયં સદ્દત્થાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનાભાવો, સો સમ્બન્ધો. તદનુરૂપં એકક્ખરં નામપદં ‘‘મા એવં મઞ્ઞસી’’તિઆદીસુ મા-કારાદિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. તે હિ અભિધમ્મદેસનં ‘‘મનસાદેસના’’તિ વદન્તિ, યતો રાહુલાચરિયો ‘‘વિસુદ્ધકરુણાનં મનસાદેસના વાચાય અક્ખરણતો અક્ખરસઞ્ઞિતા’’તિ આહ.

સત્વપ્પધાનન્તિ દ્રબ્યપ્પધાનં. નામપદે હિ દ્રબ્યમાવિભૂતરૂપં, કિરિયા અનાવિભૂતરૂપા યથા ‘‘ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; સં. નિ. ૨.૧, ૩૯; મહાવ. ૧; વિભ. ૨૨૫; ઉદા. ૧; નેત્તિ. ૨૪). આખ્યાતપદે પન કિરિયા આવિભૂતરૂપા, દ્રબ્યમનાવિભૂતરૂપં યથા ‘‘ફુસતી’’તિ. તેન નેસં સત્વકિરિયાપ્પધાનતા વુત્તા. કિરિયાવિસેસગ્ગહણનિમિત્તન્તિ કિરિયાવિસેસાવબોધહેતુ કિરિયાવિસેસદીપનતો, યથા ‘‘ચિરપ્પવાસિ’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૧૯) એત્થ પ-સદ્દો વસનકિરિયાય વિયોગવિસિટ્ઠતં દીપેતિ. ‘‘એવં મનસિ કરોથ, મા એવં મનસાકત્થા’’તિઆદીસુ કિરિયાવિસેસસ્સ જોતકો એવં-સદ્દો. ‘‘એવંસીલા (દી. નિ. ૩.૧૪૨) એવંધમ્મા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩. ૧૯૮; સં. નિ. ૫.૩૭૮) સત્વવિસેસસ્સ. એવં સેસનિપાતપદાનમ્પીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘કિરિયાય…પે… નિપાતપદ’’ન્તિ.

સઙ્ખેપતો વુત્તં, કિં પન તન્તિ આહ ‘‘પદાભિહિત’’ન્તિ. અથ વા સઙ્ખેપતો વુત્તં, યો અક્ખરેહિ સઙ્કાસિતોતિ વુચ્ચતિ. પદાભિહિતં પદેહિ કથિતં, યો પદેહિ પકાસિતોતિ વુચ્ચતિ. તદુભયં, યદિ પદસમુદાયો વાક્યં, તસ્સ કો પરિચ્છેદો. યાવતા અધિપ્પેતત્થપરિયોસાનં, તાવતા એકવાક્યન્તિપિ વદન્તિ, બહૂપેત્થ પકારે વણ્ણેન્તિ. કિં તેહિ, સાખ્યાતં સાબ્યયં સકારકં સવિસેસનં ‘‘વાક્ય’’ન્તિ દટ્ઠબ્બં. નનુ ચ પદેનપિ અત્થો બ્યઞ્જીયતીતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘પદમત્તસવનેપિ હી’’તિઆદિ. આકારેસુ વાક્યવિભાગેસુ અભિહિતં કથિતં નિબ્બચનં આકારાભિહિતં નિબ્બચનં. ‘‘અભિહિતન્તિ ચ પાળિઆગત’’ન્તિ વદન્તિ.

‘‘નિબ્બાનં મગ્ગતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ વા મગ્ગીયતિ, કિલેસે વા મારેન્તો ગચ્છતીતિ મગ્ગો’’તિઆદિના (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૬) નિબ્બચનાનં વિત્થારો. તંનિદ્દેસકથનત્તા નિદ્દેસોતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘નિબ્બચનવિત્થારો નિરવસેસદેસનત્તા નિદ્દેસો’’તિ. પદેહીતિ વાક્યાવયવભૂતેહિ, વાક્યતો વિભજ્જમાનેહિ વા આખ્યાતાદિપદેહિ. તેનાહ ‘‘વાક્યસ્સ વિભાગો’’તિ, તથા ચાહ ‘‘અપરિયોસિતે’’તિઆદિ. અપરે પન ‘‘પકતિપચ્ચયલોપાદેસાદિવસેન અક્ખરવિભાગો આકારો, નિરુત્તિનયેન પદવિભાગો નિબ્બચનં, વાક્યવિભાગો નિદ્દેસો. વણ્ણપદવાક્યાનિ હિ અવિભત્તાનિ, વિભત્તાનિ ચ છ બ્યઞ્જનપદાની’’તિ વદન્તિ. છટ્ઠં વચનન્તિ છટ્ઠં પદં. કાતબ્બન્તિ ‘‘અક્ખરં પદં બ્યઞ્જનં આકારો તથેવ નિરુત્તિ નિદ્દેસો છટ્ઠવચન’’ન્તિ ગાથાયં એવં કત્તબ્બં, સંવણ્ણનાવસેન વા આકારપદં ચતુત્થં કાતબ્બન્તિ અત્થો. સબ્બો સદ્દવોહારો વિભત્તેહિ, અવિભત્તેહિ ચ અક્ખરપદવાક્યેહેવ, તદઞ્ઞપ્પકારો નત્થીતિ આહ ‘‘યાનિમાની’’તિઆદિ.

૨૪. કાસનાસદ્દો કમ્મત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘કાસીયતી’’તિઆદિ વુત્તં. પદેહિ તાવ અત્થસ્સ સઙ્કાસના, પકાસના ચ હોતુ, પદાવધિકાપિ સંવણ્ણના ઇચ્છિતાતિ અક્ખરેહિ પન કથન્તિ આહ ‘‘અક્ખરેહિ સુય્યમાનેહી’’તિઆદિ. પદત્થસમ્પટિપત્તીતિ પદાભિધેય્યઅત્થાવબોધો. ‘‘અક્ખરેહિ સઙ્કાસેતી’’તિઆદિના અક્ખરકરણં સઙ્કાસનભૂતં ઉગ્ઘટનકિરિયં વદન્તેન યથાવુત્તો અત્થો સાધિતોતિ દસ્સેતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

વિભજનુત્તાનીકમ્મપઞ્ઞત્તીતિ એકત્તનિદ્દેસો સમાહારોતિ અયં દ્વન્દસમાસો. ઉભયેનાતિ ‘‘વિવરણા, વિભજના’’તિ ઇમિના દ્વયેન. એતેહીતિ એત્થ એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘એતેહિ એવા’’તિ. ‘‘સઙ્કાસના…પે… અભાવતો’’તિ ઇમિના યથાધિપ્પેતઅનૂનાવધારણફલં દસ્સેતિ. ઉગ્ઘટનાદીતિ આદિસદ્દેન વિપઞ્ચનનયાનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૫. સમ્મા યુત્તોતિ સમ્મા અવિપરીતં, અનવસેસતો ચ યુત્તો સહિતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘અનૂના’’તિ. સબ્બો હિ પાળિઅત્થો અત્થપદઅત્થનયેહિ અનવસેસતો સઙ્ગહિતો. તેનાહ ‘‘સબ્બસ્સ હી’’તિઆદિ.