૪. પટિનિદ્દેસવારવણ્ણના

૧. દેસનાહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૫. અન્વત્થસઞ્ઞતન્તિ અત્થાનુગતસઞ્ઞભાવં, ‘‘દેસનાહારો’’તિ અયં સઞ્ઞા અન્વત્થા અત્થાનુગતાતિ અત્થો.

અવુત્તમેવાતિ પુબ્બે અસંવણ્ણિતપદમેવ. ‘‘ધમ્મં વો’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૪૨૦) વચનસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘‘કત્થ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તેપિટકસ્સ હિ બુદ્ધવચનસ્સ સંવણ્ણનાલક્ખણં નેત્તિપ્પકરણં, તઞ્ચ પરિયત્તિધમ્મસઙ્ગાહકે સુત્તપદે સંવણ્ણેતબ્બભાવેન ગહિતે ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘દેસનાહારેન…પે… દસ્સેતી’’તિ.

યેસં અસ્સાદાદીનં વિભજનલક્ખણો દેસનાહારો, તે ગાથાય, ઇધાપિ ચ આગતે ‘‘અસ્સાદં આદીનવ’’ન્તિઆદિના ઉદાહરણવસેન વિભજિતું ‘‘તત્થ કતમો અસ્સાદો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તસ્સં ‘‘અસ્સાદાદીનવતા’’તિ ગાથાયં વુત્તો કતમો અસ્સાદો. અથ વા ‘‘અસ્સાદં આદીનવ’’ન્તિઆદિના યો ઇધ અસ્સાદાદીનં ઉદ્દેસો, તત્થ કતમો અસ્સાદોતિ ચેતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. કમ્મકરણત્થભિન્નસ્સ વિસયવિસયિતાલક્ખણસ્સ અસ્સાદદ્વયસ્સ નિદસ્સનત્થં ગાથાદ્વયુદાહરણં, તથા કામવિપરિણામલક્ખણસ્સ, વટ્ટદુક્ખલક્ખણસ્સ ચાતિ દુવિધસ્સાપિ આદીનવસ્સ નિદસ્સનત્થં ‘‘અરિયમગ્ગો નિબ્બાન’’ન્તિ દુવિધસ્સાપિ નિસ્સરણસ્સ નિદસ્સનનિદસ્સનત્થઞ્ચ દ્વે દ્વે ગાથા ઉદાહટા.

ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિન્તિ (જા. ૧.૧૦.૧૦૨-૧૦૩; નેત્તિ. ૫, ૨૬, ૩૧; પેટકો. ૨૨) એત્થ ધમ્મચારિનો મગ્ગફલનિબ્બાનેહિ સાતિસયારક્ખા સમ્ભવતિ, સમ્પત્તિભવસ્સાપિ વિપરિણામસઙ્ખારદુક્ખતાહિ દુગ્ગતિભાવો ઇચ્છિતોવાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘નિસ્સરણં અનામસિત્વા’’તિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિબ્બાનં વા ઉપનિધાય સબ્બા ઉપપત્તિયો દુગ્ગતી’’તિ.

અવેક્ખસ્સૂતિ વિધાનં. તસ્સા પન અવેક્ખાય પવત્તિઆકારો, વિસયો, કત્તા ચ ‘‘સુઞ્ઞતો, લોકં, મોઘરાજા’’તિ પદત્તયેન વુત્તાતિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતો…પે… આણત્તી’’તિ. તત્થ સઙ્ખારાનં સુઞ્ઞતા અનત્તસભાવતાય, અત્તસુઞ્ઞતાય ચ સિયા. યતો તે ન વસવત્તિનો, અત્તસારવિરહિતા ચ, યતો તે અનત્તા, રિત્તા, તુચ્છા ચ અત્તના, તદુભયં દસ્સેતિ ‘‘અવસવત્તિતા’’તિઆદિના. એવં મચ્ચુતરો સિયાતિ એવં પટિપત્તિયા મચ્ચુતરો ભવેય્યાતિ અત્થો. પરિકપ્પેત્વા વિધિયમાનસ્સ મચ્ચુતરણસ્સ પુબ્બભાગપટિપદા દેસનાય પચ્ચક્ખતો સિજ્ઝમાનં સાતિસયં ફલન્તિ આહ ‘‘તસ્સ યં…પે… ફલ’’ન્તિ.

૬. ઉદાહરણવસેનાતિ નિદસ્સનવસેન. તત્થ ‘‘પુગ્ગલવિભાગેના’’તિ ઇમિના ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિપુગ્ગલપયોજિતો અસ્સાદાદીસુ ભગવતો દેસનાવિસેસોતિ દસ્સેતિ.

ઘટિતમત્તન્તિ સોતદ્વારાનુસારેન મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણસન્તાનેન આલમ્બિતમત્તં. સસ્સતાદિઆકારસ્સાતિ સસ્સતુચ્છેદાકારસ્સ. ઇદઞ્હિ દ્વયં ધમ્મદેસનાય ચાલેતબ્બં, ન અનુલોમિકખન્તિ, યથાભૂતઞાણં વા. એતસ્મિઞ્હિ ચતુક્કે આસયસામઞ્ઞતા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠી ચ, ખન્તિ ચેવાનુલોમિકા;

યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણં, એતં આસયસઞ્ઞિત’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩૬; દી. નિ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના, વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિ. વિ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના);

ચલનાયાતિ વિક્ખમ્ભનાય. પરાનુવત્તિયાતિ સમુચ્છેદનાય. ઉગ્ઘટિતે જાનાતીતિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ મૂલવિભુજાદિપક્ખેપેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. વિપઞ્ચિતન્તિ ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૭૦) વિય ભાવનપુંસકનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘મન્દં સણિક’’ન્તિ. નિસ્સરણઆદીનવનિસ્સરણઅસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનં વિભાવના વેનેય્યત્તયવિનયનસમત્થા.

ચત્તારોતિ અસ્સાદો ચ આદીનવો ચ અસ્સાદો આદીનવો ચ અસ્સાદો નિસ્સરણઞ્ચાતિ એતે ચત્તારો. યદિ નિસ્સરણવિભાવના વેનેય્યવિનયનસમત્થા, કસ્મા પઞ્ચમો ન ગહિતોતિ આહ ‘‘આદીનવાવચનતો’’તિ. યદિ હિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞું સન્ધાય અયં નયો વુચ્ચતિ, નિસ્સરણમત્તેન સિદ્ધં સિયા. અથ વિપઞ્ચિતઞ્ઞું, નેય્યં વા, આદીનવો ચ નિસ્સરણઞ્ચ અસ્સાદો ચ આદીનવો નિસ્સરણઞ્ચ વત્તબ્બો સિયા? તથા અપ્પવત્તત્તા ન ગહિતો. તેનાહ ‘‘આદીનવાવચનતો’’તિઆદિ. દેસનન્તિ સામઞ્ઞતો ગહિતં ‘‘સુત્તેકદેસં ગાથં વા’’તિ વિસેસેતિ. પદપરમઅગ્ગહણઞ્ચેત્થ સઉપાયસ્સ નિસ્સરણસ્સ અનામટ્ઠત્તા.

‘‘કલ્યાણ’’ન્તિ ઇમિના ઇટ્ઠવિપાકો, ‘‘પાપક’’ન્તિ અનિટ્ઠવિપાકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અયં અસ્સાદો, અયં આદીનવો’’તિ. લાભાદીનં પુઞ્ઞફલત્તા તદનુરોધં વા સન્ધાય ‘‘અયં અસ્સાદો’’તિ વુત્તં. તબ્બિપરિયાયેન અલાભાદીનં આદીનવતા વેદિતબ્બા.

કામાતિ કિલેસકામસહિતા વત્થુકામા. વિરૂપરૂપેનાતિ અપ્પતિરૂપાકારેન. મથેન્તીતિ મદ્દન્તિ. પબ્બજિતોમ્હીતિ પબ્બજ્જં ઉપગતો અમ્હિ. અપણ્ણકન્તિ અવિરજ્ઝનકં. સામઞ્ઞન્તિ સમણભાવો. સમિતપાપભાવોયેવ સેય્યો સુન્દરતરો.

તત્થ ‘‘કામા હિ ચિત્રા મધુરા મનોરમા’’તિ અયં અસ્સાદો, ‘‘વિરૂપરૂપેન મથેન્તિ ચિત્ત’’ન્તિ અયં આદીનવો, ‘‘અપણ્ણકં સામઞ્ઞ’’ન્તિ ઇદં નિસ્સરણન્તિ આહ ‘‘અયં…પે… નિસ્સરણઞ્ચા’’તિ.

ફલાદીનં એકકવસેન ચ તિકવસેન ચ પાળિયં ઉદાહટત્તા વુત્તં ‘‘દુકવસેનપી’’તિ.

સુખા પટિપદા, દુક્ખા પટિપદાતિ યા દ્વે પટિપદા, તાસુ એકેકા દન્ધખિપ્પાભિઞ્ઞતાય દ્વે દ્વે હોન્તીતિ આહ ‘‘પટિપદાભિઞ્ઞાકતો વિભાગો પટિપદાકતો હોતી’’તિ. કતપુબ્બકિચ્ચસ્સ પથવીકસિણાદીસુ સબ્બપઠમં ‘‘પથવી’’તિઆદિના પવત્તમનસિકારો પઠમસમન્નાહારો. ઉપચારન્તિ ઉપચારજ્ઝાનં. પટિપજ્જિતબ્બતાય ઝાનમ્પિ ‘‘પટિપદા’’તિ વુચ્ચતિ. તદઞ્ઞા હેટ્ઠિમપઞ્ઞતો અધિકા પઞ્ઞાતિ કત્વા ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ.

કિલેસેતિ નીવરણપ્પકારે, તંસહગતકિલેસે ચ. અઙ્ગપાતુભાવન્તિ વિતક્કાદિઝાનઙ્ગપટિલાભં.

અભિનિવિસન્તોતિ પટ્ઠપેન્તો. રૂપારૂપં પરિગ્ગણ્હન્તોતિ રૂપારૂપધમ્મે લક્ખણાદીહિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તો. પરિગ્ગહિતરૂપારૂપસ્સ મગ્ગપાતુભાવદન્ધતા ચ નામરૂપવવત્થાનાદીનં કિચ્છસિદ્ધિયા સિયાતિ ન રૂપારૂપપરિગ્ગહકિચ્છતાય એવ દુક્ખાપટિપદતા વત્તબ્બાતિ ચે? ન, નામરૂપવવત્થાપનાદીનં પચ્ચનીકકિલેસમન્દતાય સુખસિદ્ધિયમ્પિ તથાસિદ્ધવિપસ્સનાસહગતાનં ઇન્દ્રિયાનં મન્દતાય મગ્ગપાતુભાવતો. રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ અકિચ્છેનપિ પરિગ્ગહેત્વા, કિચ્છેન પરિગ્ગહિતે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એવં સેસેસુપિ. નામરૂપં વવત્થાપેન્તોતિ ‘‘નામરૂપમત્તમેતં, ન અઞ્ઞો કોચિ સત્તાદિકો’’તિ વવત્થાપનં કરોન્તો. કતરો પનેત્થ વારો યુત્તરૂપોતિ? યો કોચિ સકિં, દ્વિક્ખત્તું, અનેકસતક્ખત્તુન્તિ એવમાદીસુ હિ વિક્ખમ્ભનવારેસુ સકિં, દ્વિક્ખત્તુઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવારો સુખા પટિપદા એવ, ન તતો ઉદ્ધં સુખા પટિપદા હોતિ, તસ્મા તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનવારતો પટ્ઠાય દુક્ખા પટિપદા વેદિતબ્બા. અપિચ કલાપસમ્મસનાવસાને ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય ઉપ્પન્નસ્સ વિપસ્સનુપક્કિલેસસ્સ તિક્ખત્તું વિક્ખમ્ભનેન કિચ્છતાવારો દુક્ખા પટિપદા વેદિતબ્બા. એત્થ દન્ધત્તા પટિપદાય એતસ્સ અકિચ્છત્તેપિ પુરિમાનં કિચ્છત્તે દુક્ખાપટિપદતા વુત્તનયાવ. યસ્સ પન સબ્બત્થ અકિચ્છતા, તસ્સ પરમુક્કંસગતા સુખા પટિપદા વેદિતબ્બા.

યથા નામરૂપપરિગ્ગહકિચ્છતાય મગ્ગપાતુભાવદન્ધતાય દુક્ખા પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા વુત્તા, તથા તબ્બિપરિયાયેન ચતુત્થી, તદુભયવોમિસ્સતાવસેન દુતિયા, તતિયા ચ ઞાતબ્બાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇમિના…પે… વેદિતબ્બા’’તિ. વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા ‘‘વિપસ્સનાપક્ખિકા એવા’’તિ વુત્તં.

હેતુપાયફલેહીતિ એત્થ તણ્હાચરિતતા, મન્દપઞ્ઞતા ચ પઠમાય પટિપદાય હેતુ, તણ્હાચરિતતા, ઉદત્થપઞ્ઞતા ચ દુતિયાય, દિટ્ઠિચરિતતા, મન્દપઞ્ઞતા ચ તતિયાય, દિટ્ઠિચરિતતા, ઉદત્થપઞ્ઞતા ચ ચતુત્થિયા. ઉપાયો પન યથાક્કમં સતિસમાધિવીરિયપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ, સતિપટ્ઠાનઝાનસમ્મપ્પધાનસચ્ચાનિ ચ ઉપનિસ્સયભૂતાનિ. ફલં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાનં.

સમાધિમુખેનાતિ સમાધિમુખેન ભાવનાનુયોગેન. તેનેવાહ ‘‘સમથપુબ્બઙ્ગમાય વિપસ્સનાયા’’તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં નેત્તિપ્પકરણે. વક્ખતિ ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ સેક્ખફલ’’ન્તિ, ‘‘રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિકામધાતુસમતિક્કમ’’ન્તિ ચ. સોતિ અનાગામી.

તેનાતિ પટિપક્ખેન. તતોતિ પટિપક્ખતો. સમાનાધિકરણવસેન ચ ચેતોવિમુત્તિસદ્દાનં સમાસં કત્વા ભિન્નાધિકરણવસેન વત્તું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. પુન ‘‘ચેતસો વા’’તિઆદિના અઞ્ઞપદત્થવસેન ચેતોવિમુત્તિપદાનં સમાસં દસ્સેતિ. વિઞ્ઞાણપરિયાયેન ચેતો-સદ્દેન વુત્તયોજના ન સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘યથાસમ્ભવ’’ન્તિ.

હા-સદ્દો ગતિઅત્થો, ગતિ ચેત્થ ઞાણગતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘હાતબ્બાતિ ગમેતબ્બા’’તિ. નેતબ્બાતિ ઞાપેતબ્બા.

૭. તન્તિ પુગ્ગલવિભાગં. ઞાણવિભાગેનાતિ સુતમયાદિઞાણપ્પભેદેન. નિબ્બત્તનન્તિ ઉપ્પાદનં. તત્થાતિ તસ્મિં ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુતાતિઆદિપુગ્ગલવિભાગભૂતે દેસનાભાજને. દેસનાયન્તિ સુત્તે. તં દસ્સેતુન્તિ તં પુગ્ગલવિભાગં દસ્સેતું. ‘‘સ્વાયં હારો કથં સમ્ભવતી’’તિ કેચિ પઠન્તિ.

સાતિ વુત્તપ્પકારધમ્મત્થાનં વીમંસનપઞ્ઞા. અધિકારતોતિ ‘‘સત્થા વા ધમ્મં દેસયતી’’તિઆદિઅધિકારતો. સામત્થિયતો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવેનેય્યવિનયનસમત્થભાવતો. પરિયત્તિધમ્મસ્સ ઉપધારણન્તિ એત્થાપિ ‘‘અધિકારતો સામત્થિયતો વા’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

‘‘વીમંસાદિપરિયાયવતી પઠમવિકપ્પવસેન, વીમંસાદિવિભાગવતી દુતિયવિકપ્પવસેન, ચિન્તાય હેતુભૂતાય નિબ્બત્તા ચિન્તામયી’’તિ એવમાદિવુત્તનયાનુસારેન સક્કા યોજેતુન્તિ આહ ‘‘સેસં વુત્તનયમેવા’’તિ.

સુતચિન્તામયઞાણેસૂતિ સુતમયઞાણે ચ ચિન્તામયઞાણે ચ સુતચિન્તામયઞાણેસુ ચ સુતચિન્તામયઞાણેસૂતિ એકદેસસરૂપેકસેસો વેદિતબ્બો. ચિન્તામયઞાણેયેવ હિ પતિટ્ઠિતા મહાબોધિસત્તા ચરિમભવે વિપસ્સનં આરભન્તિ, ઇતરે સુતચિન્તામયઞાણેસૂતિ. તેહીતિ તથા પઠન્તેહિ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘ઉપાદારૂપં પરિગ્ગણ્હાતિ, અરૂપં પરિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિના પટિપદાકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫) વુત્તનયેન.

૮. પરતો ઘોસો પચ્ચયભૂતો એતિસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પચ્ચત્તસમુટ્ઠિતેન ચ યોનિસોમનસિકારેના’’તિ ઇદં આવુત્તિનયેન દુતિયં આવટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. તેન સાવકાનં ભાવનામયઞાણુપ્પત્તિ સઙ્ગહિતા હોતિ. સાવકાનમેવ વા ઞાણુપ્પત્તિ ઇધાધિપ્પેતા ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુઆદિવિભાગકથનતો. એતસ્મિં પક્ખે પુબ્બે વુત્તએકસેસનયોપિ પટિક્ખિત્તો દટ્ઠબ્બો. ‘‘આસયપયોગપબોધસ્સ નિપ્ફાદિતત્તા’’તિ એતેન પચ્છિમચક્કદ્વયપરિયાપન્નાનિ પુબ્બહેતુસઙ્ગહાનિ સુતચિન્તામયઞાણાનિ સન્ધાય ‘‘ઇમા દ્વે પઞ્ઞા અત્થી’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. અત્થિભાવો ચેતાસં પટિપક્ખેન અનુપદ્દુતતા વેદિતબ્બા. અપરિક્ખતત્તા અનભિસઙ્ખતત્તા. સુતમયઞાણસ્સાપિ પુરિમસિદ્ધસ્સ.

૯. દેસનાપટિપદાઞાણવિભાગેહીતિ નિસ્સરણદેસનાદિદેસનાવિભાગેહિ, દુક્ખાપટિપદાદિપટિપદાવિભાગેહિ, સુતમયઞાણાદિઞાણવિભાગેહિ.

અવસિટ્ઠપારિસજ્જેનાતિ ખત્તિયગહપતિપરિસપરિયાપન્નેન. અટ્ઠન્નન્તિ ખત્તિયપરિસા બ્રાહ્મણગહપતિસમણચાતુમહારાજિકતાવતિંસમારબ્રહ્મપરિસાતિ ઇમાસં અટ્ઠન્નં.

સમત્થેતીતિ સમત્થં સમ્બન્ધત્થં કરોતિ.

તમેવ દ્વાદસપદભાવં દીપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. તદત્થસ્સાતિ છછક્કપરિયાયત્થસ્સ (મ. નિ. ૩.૪૨૦ આદયો). સબ્બપરિયત્તિધમ્મસઙ્ગાહકત્તા છછક્કપરિયાયસ્સ, તદત્થસ્સ ચ ધમ્મચક્કપ્પવત્તેન સુત્તેન (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૩; પટિ. મ. ૨.૩૦) સઙ્ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘સબ્બસ્સાપિ…પે… વિભાવેન્તો’’તિ. વિસયિભાવેન બ્યઞ્જનપદાનં, વિસયભાવેન અત્થપદાનં સમ્બન્ધં સન્ધાયાહ ‘‘તેસં…પે… સમ્બન્ધભાવ’’ન્તિ.

પદાવયવો અક્ખરાનિ. પદત્થોતિ પદત્થાવયવો. પદત્થગ્ગહણસ્સાતિ પદત્થાવબોધસ્સ. વિસેસાધાનં વિસેસુપ્પત્તિ. વાક્યભેદેતિ વાક્યવિસેસે. ચિત્તપરિતોસનં ચિત્તારાધનં. બુદ્ધિનિસાનં પઞ્ઞાય તેજનં તિક્ખભાવકરણં. નાનાવાક્યવિસયતાપિ સિદ્ધા હોતિ પદાદીહિપિ સઙ્કાસનસ્સ સિદ્ધત્તા. એકવાક્યવિસયતાય હિ અત્થપદાનં સઙ્કાસનાદયો યથાક્કમં અક્ખરાદિવિસયા એવાતિ નિયમો સિયા. એતેનાતિ અત્થપદાનં નાનાવાક્યવિસયત્થેન.

ઉગ્ઘટનાદિઅત્થાનીતિ ઉગ્ઘટનવિપઞ્ચનનયનપ્પયોજનાનિ.

૧૦. ઉપતિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઉપટ્ઠિતન્તિ ઉપટ્ઠિતસદ્દસ્સ અધિકરણત્થતં દસ્સેતું ‘‘ઉપતિટ્ઠનટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં યથા ‘‘પદક્કન્ત’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇદં નેસ’’ન્તિઆદિ. પટિપત્તિદેસનાગમનેહીતિ પટિપત્તિગમનદેસનાગમનેહિ. ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો જાયતિ ચ…પે… જરામરણસ્સા’’તિઆદિના જરામરણતો પટ્ઠાય પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસિત્વા મહાગહનં છિન્દિતું નિસાનસિલાયં ફરસું નિસેન્તો વિય કિલેસગહનં છિન્દિતું લોકનાથો ઞાણફરસું તેજેન્તો બુદ્ધભાવાય હેતુસમ્પત્તિયા પરિપાકગતત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમાય વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપેન્તો અન્તરન્તરા નાનાસમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન અનેકાકારવોકારસઙ્ખારે સમ્મસન્તો છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન યં ઞાણં પવત્તેસિ, તં ‘‘મહાવજિરઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૪૧) આગતં, તં દેવસિકં વળઞ્જનકસમાપત્તીનં પુરેચરાનુચરઞાણં સન્ધાય વુત્તં. યં પન વક્ખતિ ‘‘ઞાણવજિરમોહજાલપદાલન’’ન્તિ, તં સહ વિપસ્સનાય મગ્ગઞાણં વેદિતબ્બં. એતં બ્રહ્મચરિયન્તિ સાસનબ્રહ્મચરિયં અધિપ્પેતન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘બ્રહ્મુનો’’તિઆદિમાહ.

દેસનાયાતિ કરણત્થે ઇદં કરણવચનં. નિયુત્તોતિ એત્થ હેતુઅત્થો અન્તોનીતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિદ્ધારેત્વા યોજિતો’’તિ આહ.

દેસનાહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૧. જાતિલિઙ્ગકાલસાધનવિભત્તિસઙ્ખ્યાવિસેસાદિતો સદ્દતો પદવિચયો કાતબ્બો. તત્થ કરિયમાનો ચ યથાસભાવનિરુત્તિયા એવ કતો સુકતો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં નામપદં …પે… અયં સદ્દતો પદવિચયો’’તિ વત્વા ‘‘સો પનાય’’ન્તિઆદિમાહ. વત્તબ્બઅત્થસંવણ્ણનાતિ તંતંપદવચનીયસ્સ અત્થસ્સ ભેદં વત્વા પરિયાયેહિ વિવરિત્વા કથનં.

વિચિયમાનસ્સ સુત્તપદસ્સાતિ પુચ્છાવસેન પવત્તસુત્તપદસ્સ. ‘‘સુત્તન્તરપદાનિપિ પુચ્છાવસેનેવ પવત્તાની’’તિ વદન્તિ ‘‘ન સબ્બમ્પિ સુત્તપદ’’ન્તિ. એકસ્સેવ પદસ્સ સમ્ભવન્તાનં અનેકેસં અત્થાનં ઉદ્ધારો અત્થુદ્ધારો. એકસ્સેવ પન અત્થસ્સ સમ્ભવન્તાનં અનેકેસં પદાનં ઉદ્ધારો પદુદ્ધારો. સબ્બે હિ સંવણ્ણિયમાને સુત્તે લબ્ભમાને સબ્બે પદત્થે. નવ સુત્તન્તેતિ સુત્તગેય્યાદિવસેન નવપ્પકારે સુત્તસ્મિં આનેત્વા વિચિનતીતિ યોજના. અથ વા ‘‘સબ્બે નવ સુત્તન્તે’’તિ ઇમિના પવિચયલક્ખણેન હારેન સુત્તગેય્યાદીનિ સબ્બાનિપિ નવપ્પકારાનિ સુત્તાનિ વિચિનતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સુત્તગેય્યાદિકે’’તિઆદિ.

‘‘કોસલાનં પુરા રમ્મા’’તિઆદિકા (સુ. નિ. ૯૮૨) છપઞ્ઞાસ ગાથા વત્થુગાથા. ‘‘પારાયનમનુગાયિસ્સ’’ન્તિ (સુ. નિ. ૧૧૩૭ આદયો) પન આદિકા એકૂનવીસતિ ગાથા અનુગીતિગાથા. ઇદં નામં કતન્તિ ઇદં ‘‘પારાયન’’ન્તિ નામં કતં. તેનાહ ‘‘પારં ગમનીયા ઇમે ધમ્મા, તસ્મા ઇમસ્સ ધમ્મપરિયાયસ્સ ‘પારાયનન્ત્વેવ અધિવચન’’’ન્તિ (સુ. નિ. પારાયનત્થુતિગાથા; ચૂળનિ. પારાયનત્થુતિગાથા ૧૪૯ આદયો). બુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાનન્તિ ઇમસ્સ વિચયહારવિભઙ્ગસ્સ દેસનાકાલે આયસ્મા મહાકચ્ચાનો અત્તનો બુદ્ધિયં વત્તમાનં કત્વા એવમાહાતિ યોજના.

એકંસબ્યાકરણસ્સ અયન્તિ એકંસબ્યાકરણીયા, એકંસેન વા બ્યાકાતબ્બત્તા એકંસબ્યાકરણીયા, એકંસબ્યાકરણયોગ્ગાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઠપનીયાતિ ઠપેતબ્બત્તા અબ્યાકરણીયાતિ અત્થો. સમયન્તરપરિચયેન નિવારણધમ્મં પતિ સંસયપક્ખન્દો પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વિમતિચ્છેદન’’ન્તિ. પકતિયા પન નિવારણધમ્મં અજાનન્તો ઞાતુકામતાય પુચ્છતીતિ અદિટ્ઠજોતનાય પુચ્છાપિ સિયા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘લોકસ્સ નિવારણાદીનિ અજાનન્તેના’’તિ.

એકવત્થુપરિગ્ગહાતિ એકસ્સ અભિધેય્યત્થસ્સ ગહણતો.

વિમુત્તિપરિપાચકઇન્દ્રિયાનિ વિવટ્ટપક્ખે ઠિતસ્સ સદ્ધાદયો ધમ્મા, કિં પનેત્થ અરિયાનમ્પિ ઇન્દ્રિયલોકેન સઙ્ગહો હોતીતિ આહ ‘‘પરિયાપન્નધમ્મવસેના’’તિઆદિ.

કાળપક્ખચાતુદ્દસીઘનવનસણ્ડમેઘપટલચ્છાદનઅડ્ઢરત્તીનં વસેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેન. વિવિચ્છાતિ વિચિકિચ્છાય. તેનાહ ‘‘વિચિકિચ્છાહેતૂ’’તિ. દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયન્તિ એત્થ વુત્તં ‘‘અસ્સા’’તિ પદં ‘‘જપ્પાભિલેપનં અસ્સ બ્રૂમી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘જપ્પા તણ્હા અસ્સ લોકસ્સા’’તિ આહ. ‘‘સબ્બસત્તાન’’ન્તિઆદિના, ‘‘સબ્બસોવા’’તિઆદિના ચ અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ સાતિસયં અવિજ્જાય નીવરણભાવં દસ્સેતિ. ‘‘દૂરે સન્તો પકાસન્તિ (ધ. પ. ૩૦૪; નેત્તિ. ૧૧), રત્તો અત્થં ન જાનાતી’’તિ (નેત્તિ. ૧૧, ૨૭) ગાથાદ્વયેનાપિ અનુગીતિવિચયં દસ્સેતીતિ યોજેતબ્બં.

રૂપાવચરાતિ રૂપાવચરસત્તા. વિપરિણામદુક્ખતાય મુચ્ચનસ્સ કારણવચનન્તિ સમ્બન્ધો. યતો વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચનં. તં વટ્ટદુક્ખં અનવસેસપરિયાદાનવસેન સઙ્ખારદુક્ખતાગહણેન.

એકાધારન્તિ એકવત્થુ અધિટ્ઠાનં. નિવારણં વિક્ખમ્ભનં પિધાનં સમુચ્છેદોતિ અત્થદ્વયસ્સ પુચ્છિતત્તા ‘‘અનેકાધારં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘નિવારણસઙ્ખાતં સંવરં…પે… પિધિય્યન્તિ પચ્છિજ્જન્તી’’તિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૪૧; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૩). તસ્સત્થો ‘‘નિવારણસઙ્ખાતં વિક્ખમ્ભનં, સંવરં, પિધાનઞ્ચ કથેહી’’તિ.

‘‘વોદાન’’ન્તિ ઇમિના સોતાનં વિક્ખમ્ભનવિસુદ્ધિ, ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમિના સમુચ્છેદવિસુદ્ધિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘પુચ્છાય દુવિધત્થવિસયતં વિવરિતું ‘એવ’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ. તથા ચાહ ‘‘વોદાયતિ…પે… અરિયમગ્ગો’’તિ.

દિટ્ઠિમાનાવિજ્જાસોતાપિ તણ્હાસોતાનુગાતિ આહ ‘‘યેભુય્યેન અનુરોધવસેના’’તિ. ઉપચારવસેનાતિ નિસ્સિતુપચારવસેન. સબ્બસ્માતિ ચક્ખુતો યાવ મનતોતિ સબ્બસ્મા દ્વારતો. સબ્બપ્પકારેનાત્તિ તણ્હાયનમિચ્છાભિનિવેસનઉન્નમનાદિપ્પકારેન.

તમેવ સતિન્તિ યાયં સતિ પુબ્બભાગે સોતાનં વિક્ખમ્ભનવસેન વુત્તા, તમેવ સતિં. મગ્ગક્ખણે સોતાનં સંવરં પિધાનં બ્રૂમિ. યસ્મા પન પિધાયિકાપિ સતિ મગ્ગક્ખણે પઞ્ઞાનુગા, પઞ્ઞાકિચ્ચમેવેત્થ અધિકં, તસ્મા વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ.

સંવરપિધાનાનન્તિ એત્થ સંવરસદ્દેન નિવારણં વુત્તં.

યસ્મિં યસ્મિં અરિયમગ્ગે અનધિગતે યં યં અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જનારહં, તસ્મિં તસ્મિં અધિગતે તં તં વિઞ્ઞાણં અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝતિ સદ્ધિં અત્તના સમ્પયુત્તનામરૂપેનાતિ આહ ‘‘તસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેન સહેવા’’તિ. અનુપ્પાદનિરોધો હિ એત્થ ‘‘નિરોધો’’તિ અધિપ્પેતો અનુપાદિસેસનિબ્બાનસ્સ અધિપ્પેતત્તાતિ. અનુસન્ધીયતિ એતેનાતિ અનુસન્ધિ, ઇધ પુચ્છિયમાનો અત્થો.

સહ વિસયેન દસ્સેતુન્તિ એત્થ સચ્ચાનિ એવ વિસયો. પહાતબ્બસભાવં સમુદયસચ્ચં, તસ્સ વિસયો દુક્ખસચ્ચં. ‘‘સંયોજનિયેસુ, ભિક્ખવે, ધમ્મેસુ અસ્સાદાનુપસ્સિનો વિહરતો તણ્હા પવડ્ઢતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૫૩, ૫૭) હિ વુત્તં. પહાયકસભાવં મગ્ગસચ્ચં, તસ્સ વિસયો નિરોધસચ્ચન્તિ આહ ‘‘સહ વિસયેન…પે… સચ્ચેસૂ’’તિ. કામઞ્ચેત્થ ‘‘સમુદયો દ્વીસુ ભૂમીસુ પહીયતી’’તિ આરદ્ધં, ‘‘દસ્સનેન તીણિ સંયોજનાનિ પહીયન્તિ, ભાવનાય સત્ત સંયોજનાનિ પહીયન્તી’’તિ પન વિભાગવચનમેવ વત્તન્તિ આહ ‘‘પહાયકવિભાગમુખેન પહાતબ્બવિભાગં દસ્સેતુ’’ન્તિ.

નિરવસેસકામરાગબ્યાપાદા તતિયમગ્ગેન પહીયન્તિ, ઇતરે ચતુત્થમગ્ગેનાતિ વુત્તં ‘‘ઇતરેહિ પન નિરવસેસ’’ન્તિ. તત્થાતિ કમ્મવિપાકવટ્ટપ્પભેદેન તેધાતુકે ભવત્તયે. સંયોજનવસેનાતિ સબ્બદા યોજનવસેન બન્ધનવસેન.

૧૨. અગ્ગફલઞાણતાય એકમ્પિ સમાનં તન્નિમિત્તસ્સ ખયાનુપ્પાદારમ્મણસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ વસેન ફલવોહારેન દ્વે નામાનિ લભતિ.

સોમનસ્સનામલાભો ઇમિના આરમ્મણસઙ્કેતેનાતિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘ખયે…પે… સમઞ્ઞાયા’’તિ આહ.

૧૩. તગ્ગહણેનેવાતિ ફસ્સપઞ્ચમકપઞ્ચરૂપિન્દ્રિયગ્ગહણેનેવ. સહચરણાદિનાતિ સહજાતાદિઅનન્તરાદિપચ્ચયભાવેન ચેવ નિસ્સયારમ્મણાદિના ચ. ‘‘સમ્પયુત્ત’’ન્તિ ઇમિના સહિતતા અવિસિટ્ઠતા ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અવિભાગેન ગહણીયભાવં સન્ધાયા’’તિ.

કથં સમાધિન્દ્રિયં ઉપ્પાદેતીતિ આહ ‘‘સતિગ્ગહણેન ચેત્થ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં ઇધાધિપ્પેત’’ન્તિ. ન હિ સમાધિના પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનં સમ્ભવતિ.

પદહતિ એતેનાતિ પધાનં, વીરિયં. તેતિ વીરિયસઙ્ખારા. એકરસેનાતિ યથા ઇન્દ્રિયાનિ એકરસાનિ હોન્તિ, એવં એકરસભાવેન સરણતો પવત્તનતો. તથા પવત્તિયા એવ સુટ્ઠુ વત વીરિયં વાહેસીતિ યોગિના સઙ્કપ્પેતબ્બતો તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન ‘‘સમ્પહંસના’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘એવં મે…પે… હેતુભાવતો’’તિ.

ઇદ્ધિસદ્દસ્સ પઠમો કત્તુઅત્થો, દુતિયો કરણત્થો વુત્તો, પાદસદ્દસ્સ એકો કરણત્થો એવ. પજ્જિતબ્બા ચ ઇદ્ધી વુત્તા, ન ચ ઇજ્ઝન્તિ. પજ્જિતબ્બા ચ ઇદ્ધી પજ્જનકરણેન પાદેન સમાનાધિકરણા ન હોન્તીતિ ‘‘પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો’’તિ કથં સક્કા વત્તું, તથા ઇદ્ધિકિરિયાકરણેન સાધેતબ્બા બુદ્ધિસઙ્ખાતા ઇદ્ધિ પજ્જનકિરિયાકરણેન પજ્જિતબ્બાતિ દ્વિન્નં કરણાનં ન સમાનાધિકરણતા સમ્ભવતીતિ ‘‘દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો’’તિ કથં સક્કા વત્તુન્તિ ચે? સક્કા, પાદસ્સ ઇજ્ઝમાનકોટ્ઠાસ ઇજ્ઝનકરણૂપાયભાવતો. અથ વા ‘‘પઠમેન અત્થેન ઇદ્ધિયા પાદો, દુતિયેન અત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો’’તિ એવં યોજનતો. કથં? અનન્તરત્થો પચ્ચાસત્તિઞાયેન ઇધ પઠમોતિ અધિપ્પેતો, તતો પુરિમો દુતિયોતિ.

‘‘છન્દં ચે ભિક્ખુ અધિપતિં કરિત્વા લભતિ સમાધિ’’ન્તિઆદિ (વિભ. ૪૩૨) વચનતો છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગતં ઇદ્ધિપાદં ભાવેતીતિ એત્થાપિ છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ અધિપતિસદ્દલોપં કત્વા સમાસો વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ. અધિપતિસદ્દત્થદસ્સનવસેનેવ પન ‘‘છન્દહેતુકો, છન્દાધિકો વા સમાધી’’તિ સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૪૩૧) વુત્તં, તસ્મા ઇધાપિ છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ વેદિતબ્બો. તં પન છન્દં વુત્તનયેન સદ્ધાસીસેન દસ્સેન્તો ‘‘સદ્ધાધિપતેય્યા ચિત્તેકગ્ગતા’’તિ વુત્તં. ‘‘ઇદં પધાન’’ન્તિ વા વીરિયં વુત્તં. વીરિયસદ્દાપેક્ખાસહિતં એકવચનેન વત્વા ચતુબ્બિધસ્સપિ વીરિયસ્સ અધિપ્પેતત્તા નિબ્બત્તેતબ્બધમ્મવિભાગેન ચ ‘‘ઇમે સઙ્ખારા’’તિ વુત્તં. તેન પધાનભૂતા સઙ્ખારાતિ એવં સમાસો વેદિતબ્બો. સઙ્ખતસઙ્ખારાદિનિવત્તનત્થઞ્ચેત્થ પધાનગ્ગહણં. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બમ્પિ વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો અઞ્ઞસ્સ નિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ પધાનભૂતા સેટ્ઠભૂતાતિ અત્થો.

વીરિયિદ્ધિપાદનિદ્દેસે ‘‘વીરિયસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસમન્નાગત’’ન્તિ (વિભ. ૪૩૫) દ્વિક્ખત્તું વીરિયં આગતં. તત્થ પુરિમં સમાધિવિસેસનં ‘‘વીરિયાધિપતિ સમાધિ વીરિયસમાધી’’તિ, દુતિયં સમન્નાગમઙ્ગદસ્સનત્થં. દ્વે એવ હિ સબ્બત્થ સમન્નાગમઙ્ગાનિ સમાધિ, પધાનસઙ્ખારો ચ. છન્દાદયો સમાધિવિસેસનાનિ. પધાનસઙ્ખારો પન પધાનવચનેનેવ વિસેસિતો, ન છન્દાદીહીતિ ન ઇધ વીરિયાધિપતિતા પધાનસઙ્ખારસ્સ વુત્તા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિં વિસેસેત્વા ઠિતમેવ સમન્નાગમઙ્ગવસેન પધાનસઙ્ખારવચનેન વુત્તન્તિ નાપિ દ્વીહિ વીરિયેહિ સમન્નાગમો વુત્તો હોતિ. યસ્મા પન છન્દાદીહિ વિસિટ્ઠો સમાધિ તથા વિસિટ્ઠેનેવ તેન સમ્પયુત્તો પધાનસઙ્ખારો, સેસધમ્મા ચ, તસ્મા સમાધિવિસેસનાનં વસેન ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા’’તિ વુત્તા. વિસેસનભાવો ચ છન્દાદીનં તંતંઅપસ્સયનવસેન હોતીતિ છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદન્તિ એત્થ નિસ્સયત્થેપિ પાદસદ્દેન ઉપાયત્થેન છન્દાદીનં ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા હોતિ. તથા હિ અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળભાજનીયે ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૪૫૭) છન્દાદીનમેવ ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા. પઞ્હાપુચ્છકે ચ ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા – ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધી’’તિ (વિભ. ૪૬૨) આરભિત્વાપિ પુન છન્દાદીનંયેવ કુસલાદિભાવો વિભત્તો. ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવ હિ નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં. અઞ્ઞથા ચતુબ્બિધતાવ ન હોતીતિ. અયમેત્થ પાળિવસેન અત્થવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તદઙ્ગસમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતત્તં વત્વા પટિપ્પસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતસ્સ અવચનં ‘‘છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદં ભાવેતી’’તિ (વિભ. ૪૩૨) ભાવેતબ્બાનં ઇદ્ધિપાદાનં વુત્તત્તા. ભાવિતિદ્ધિપાદસ્સ હિ સચ્છિકાતબ્બા ફલપરિયાપન્ના ઇદ્ધિપાદાતિ.

વોસ્સગ્ગસદ્દો પરિચ્ચાગત્થો, પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ તદઙ્ગસમુચ્છેદપ્પકારેન, તન્નિન્નભાવારમ્મણપ્પકારેન ચ. પરિણમન્તં વિપસ્સનક્ખણે.

૧૪. પુબ્બભાગપઞ્ઞાયાતિ એકાવજ્જનનાનાવજ્જનવીથીસુ પવત્તઉપચારપઞ્ઞાય. અધિગમપઞ્ઞાયાતિ અપ્પનાપઞ્ઞાય. પુન પુબ્બભાગપઞ્ઞાયાતિ નાનાવજ્જનુપચારપઞ્ઞાય, પટિસન્ધિપઞ્ઞાય વા. ઉપચારપઞ્ઞાયાતિ એકાવજ્જને, સબ્બત્થ વા પવત્તઉપચારપઞ્ઞાય.

પુચ્છાવિસ્સજ્જનવિચયોપીતિ યથાવુત્તાય પુચ્છાય વિસ્સજ્જનવિચયોપિ. વુત્તનયાનુસારેનાતિ અદિટ્ઠજોતના, વિમતિચ્છેદના ચાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનુગમનેન.

૧૫. સેખે અસેખેતિ સેક્ખે અરિયપુગ્ગલે, અસેક્ખે અરિયપુગ્ગલે. વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમપ્પહાનેતિ વિપસ્સનં પુરેચારિકં કત્વા પવત્તકિલેસપ્પહાને, પહાનાભિસમયેતિ અત્થો.

‘‘યં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ પાળિં દસ્સેત્વા પુન ‘‘યં અનિચ્ચે દુક્ખે અનત્તની’’તિ વચનં એવમ્પેત્થ પઠન્તીતિ દસ્સેતું.

સેસસંકિલેસવોદાનધમ્માતિ ગેધતો અવસિટ્ઠસંકિલેસધમ્મા ચ સબ્બવોદાનધમ્મા ચ. અભાવેનાતિ અભાવનેન અભાવકરણેન.

પયોગપરક્કમન્તિ ભુસં યોગો પયોગો, પયોગોવ પરક્કમો પયોગપરક્કમો, ચિત્તં. ઉક્ખિપતીતિ કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદેન્તો કુસલપક્ખે ઉદ્ધં ખિપેન્તો વિય પવત્તતિ. પધાનવીરિયન્તિ અકુસલાનં અનુપ્પાદનટ્ઠેન ઉત્તમવીરિયં. યોજેતબ્બાનીતિ ‘‘આસેવમાનો વાયમતી’’તિઆદિના યોજેતબ્બાનિ. અનુપ્પન્નાતિ અવત્તબ્બતં આપન્નાનન્તિ ભૂમિલદ્ધારમ્મણાધિગ્ગહિતાવિક્ખમ્ભિતાસમુગ્ઘાટિતુપ્પન્નાનં.

૧૬. ‘‘અટ્ઠમકસ્સ ઇન્દ્રિયાની’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પઠમમગ્ગે સદ્ધાદયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇન્દ્રિયગ્ગહણઞ્ચ પાળિયં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં.

અસુભાનુપસ્સના કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘સતિપટ્ઠાનભાવનાય સુનિગ્ગહિતો કામવિતક્કો’’તિ. સમાધિ ઉપ્પજ્જમાનો કામવિતક્કમ્પિ નિગ્ગહેત્વા એવ ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનવજ્જસુખપદટ્ઠાનેના’’તિઆદિમાહ. ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસુ આરદ્ધવીરિયો’’તિઆદિના ધમ્મચ્છન્દતો ઉપ્પજ્જમાનો વીરિયચ્છન્દો ખન્તિં પરિબ્રૂહેતીતિ દસ્સેતિ. અનવજ્જધમ્માનં ઉપકારકધમ્માસેવનં વિય અનુપકારકધમ્મપરિવજ્જનમ્પિ પઞ્ઞાનિસેવનેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘સમાધિઆદીન’’ન્તિઆદિ.

૧૭. સબ્બધમ્માધિટ્ઠાનં દેસનં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વિભજિતું ‘‘લોકો નામા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બધમ્માનન્તિ…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ આહ. મહગ્ગતધમ્મેસુ ઠાનં તંસમ્પાદનાવ. તથા સેસેસુ. વડ્ઢિયમાનેસૂતિ યથા વિમુત્તિં પરિપાચયન્તિ, એવં બ્રૂહિયમાનેસુ.

દસ્સનપરિઞ્ઞાતિ રૂપારૂપધમ્માનં સલક્ખણતો, પચ્ચયતો ચ પરિજાનના. તેનાહ ‘‘ઞાતપરિઞ્ઞા’’તિ. પટિપક્ખવિધમનેન સદ્ધિં લક્ખણત્તયવિભાવના ઇધ ‘‘ભાવનાપરિઞ્ઞા’’તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ભાવના…પે… પરિઞ્ઞા ચા’’તિ. દસ્સનત્થા પરિઞ્ઞા દસ્સનપરિઞ્ઞા, ભાવનત્થા પરિઞ્ઞા ભાવનાપરિઞ્ઞાતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

કક્ખળફુસનાદીતિ કક્ખળાદિફુસનાદિ. અભિજાનિત્વાતિ અભિઞ્ઞાય પઞ્ઞાય જાનિત્વા, ઠિતસ્સ અભિજાનનહેતુ વાતિ અત્થો. અત્થોતિ ફલં. નયોતિ વુત્તનયો.

‘‘યં અસઙ્ખત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. ચતુનયકોવિદોતિ એકત્તનાનત્તાદિનયચતુક્કે નિપુણો. દેસનાયુત્તિકુસલોતિ ધમ્માનં દેસનાવિધિમ્હિ કુસલો.

સદિસી કાતબ્બા સંસન્દનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. આનેતબ્બા ‘‘અયં દેસના ઇમાય દેસનાય એવં સંસન્દતી’’તિ. અત્થતો અપેતન્તિ અયુત્તત્થં. અસમ્બન્ધત્થન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્બન્ધપદત્થં. નનુ પટ્ઠાનવિચારો નયવિચારો વિય હારેહિ અસમ્મિસ્સો વિચારણન્તરોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ઇધ નિક્ખિત્તોતિ ઇધ સુત્તવિચયે સુત્તત્થવિચારભાવતો નિક્ખિત્તો, એતેન વા પટ્ઠાનસ્સ હારન્તોગધભાવદસ્સનેનેવ મૂલપદાનં વિય પટ્ઠાનસ્સ પદત્થન્તરાભાવો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

ઇમસ્સ સુત્તસ્સાતિ સંવણ્ણિયમાનસુત્તં સન્ધાયાહ. કસ્મિં વા પદેતિ સંવણ્ણિયમાનં ગાથં સન્ધાયાહ. તબ્બિચયેનાતિ પુચ્છાદિવિચયેન, અસ્સાદાદિવિચયેન ચ.

વિચયહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૧૮. એવમેતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થો ન ગહેતબ્બો, એવં પન ગહેતબ્બોતિ અગ્ગહેતબ્બગહેતબ્બાનં અત્થાનં વિજહનગ્ગહણત્થાય યુત્તાયુત્તિવિચારણાયં વજ્જેતબ્બેસુ તાવ પઠમં પટિપત્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અતથાકારેન ગય્હમાના સુત્તત્થા વિસયો’’તિ યથા ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૨૧૩). વજ્જેતબ્બભાવતો હિ સુત્તપદેહિ સુત્તત્થે વિવેચિતે ગહેતબ્બભાવો ચ અવસિટ્ઠો હોતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘મેત્તાવિહારસ્સ સતો બ્યાપાદો ચિત્તં પરિયાદાય ઠસ્સતી’તિ ન યુજ્જતિ દેસના, ‘બ્યાપાદો પહાનં અબ્ભત્થં ગચ્છતી’તિ યુજ્જતિ દેસના’’તિ (નેત્તિ. ૨૧).

યુત્તિનિદ્ધારણેન અયથાસભાવતો વિવેચિત્વા યથાસભાવતો ધમ્મસ્સ ગહણકારણાનિ કથેન્તો ‘‘મહન્તા અપદિસિતબ્બા એતેસન્તિ મહાપદેસા’’તિ ઇમમત્થમાહ ‘‘બુદ્ધાદયો’’તિઆદિના. પતિટ્ઠાનાનીતિ પતિટ્ઠાનસાધનાનિ. સેસેસૂતિ સઙ્ઘાપદેસાદીસુ. પઠમત્થો એવ હિ ઇધ પાળિ આગતો, વિનિચ્છયને કારણં મહાપદેસોતિ અધિપ્પાયો. સુત્તોતરણાદીતિ આદિસદ્દેન સુત્તાનોતરણાદિપિ સઙ્ગય્હતિ. સુત્તોતરણવિનયસન્દસ્સનાનિ હિ કેનચિ યથાભતસ્સ ગન્થસ્સ ‘‘ધમ્મો’’તિ વિનિચ્છયને કારણં. સુત્તાનોતરણવિનયાસન્દસ્સનાનિ ‘‘અધમ્મો’’તિ. યદિ એવન્તિ યદિ યથાભતસ્સ ગન્થસ્સ સુત્તવિનયેહિ સંસન્દનં ‘‘ધમ્મો’’તિ, અસંસન્દનં ‘‘અધમ્મો’’તિ વિનિચ્છયકારણં, એવં સન્તેતિ અત્થો. સમ્પદીયતિ ઞાપીયતિ ધમ્મો એતેહીતિ સમ્પદાયા, અક્ખાતારો.

વિનીયન્તિ રાગાદયો એતેનાતિ વિનયો, કારણં. તેનાહ ‘‘રાગાદિવૂપસમનિમિત્ત’’ન્તિ. કિં પન તં? સાધિટ્ઠાનસમથવિપસ્સનાદિધમ્મા. યે પરતો ‘‘તેચત્તાલીસં બોધઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (નેત્તિ. ૨૪) વક્ખતિ.

વિનયમહાપદેસા કપ્પિયાનુલોમતો અનુલોમકપ્પિયં નામ, તંસદિસતાય સુત્તન્તમહાપદેસાપિ અનુલોમકપ્પિયન્તિ અટ્ઠકથાવોહારો. તેન વુત્તં ‘‘યં અનુલોમકપ્પિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ.

યદિપિ તત્થ તત્થ પવત્તા ભગવતો પકિણ્ણકદેસના અટ્ઠકથા, સા પન ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ તેપિટકં બુદ્ધવચનં સઙ્ગાયિત્વા તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાનુરૂપેન વાચનામગ્ગં આરોપિતત્તા આચરિયવાદો નામ. તેન વુત્તં ‘‘આચરિયવાદો નામ અટ્ઠકથા’’તિ. તિસ્સોપિ સઙ્ગીતિયો આરુળ્હો એવ હિ બુદ્ધવચનસ્સ અત્થસંવણ્ણનાભૂતો કથામગ્ગો પચ્છા તમ્બપણ્ણિયેહિ મહાથેરેહિ સીહળભાસાય ઠપિતો. અત્તનોમતિ થેરવાદો. સમેન્તમેવ ગહેતબ્બન્તિ યથા પાળિયા સંસન્દતિ, એવં મહાપદેસતો અત્થા ઉદ્ધરિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. પમાદપાઠવસેન આચરિયવાદસ્સ કદાચિ પાળિયા અસંસન્દનાપિ સિયા, સો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સુત્તેન સમેન્તો એવ ગહેતબ્બો’’તિ.

ચતૂહિ મહાપદેસેહિ યુજ્જતીતિ ચતૂહિ મહાપદેસેહિ ન વિરુજ્ઝતિ. ઇદાનિ તં અવિરુજ્ઝનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘યેન યેના’’તિઆદિ વુત્તં. સુત્તોતરણાદિ એવ હેત્થ કારણં. તસ્સ ચ અનેકાકારતાય ‘‘પકારેના’’તિ વુત્તો. સંવણ્ણિયમાને સુત્તે સંવણ્ણનાવસેન ગહેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. આભતેનાતિ આનીતેન. સુત્તતોતિ સુત્તન્તરતો. અયઞ્હેત્થ અત્થો – કેનચિ પસઙ્ગેન સુત્તન્તરતો ઉદ્ધરિત્વા આનીતેન સુત્તપદેન સુત્તોતરણાદિના, કારણપ્પકારેન ચ ચતુમહાપદેસાવિરોધેન સંવણ્ણિયમાને સુત્તે સંવણ્ણનાવસેન અત્થજાતં ગહેતબ્બન્તિ. તેનાહ ‘‘તેન…પે… કાતબ્બા’’તિ. તત્થ યુત્તિહારયોજના કાતબ્બાતિ યુત્તિનિદ્ધારણવસેન અયં યુત્તિહારો યોજેતબ્બો. અથ વા યુત્તિહારયોજના કાતબ્બાતિ ઇમિના હારેન વક્ખમાનનયેન યુત્તિગવેસનં કત્વા તાય યુત્તિયા સબ્બહારયોજના કાતબ્બાતિ અત્થો. લક્ખણઞ્હેતં યુત્તિગવેસનાય, યદિદં યુત્તિહારો. તેનાહ ‘‘સબ્બેસં હારાનં, યા ભૂમી, યો ચ ગોચરો તેસં. ‘‘યુત્તાયુત્તપરિક્ખા’’તિ (નેત્તિ. ૪), ‘‘ઇમાય યુત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ (નેત્તિ. ૨૦) ચ.

૧૯. યદિ વા સબ્બાનિ પદાનિ એકં અત્થં અભિવદન્તીતિ યોજના.

૨૦. જરાયં ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તન્તિ ઠિતસ્સ યં અઞ્ઞથત્તં અઞ્ઞથાભાવો, અયં જરા નામ. ખણિકમરણં ખણિકનિરોધો. સમુચ્છેદમરણં ખીણાસવાનં ખન્ધપરિનિબ્બાનં.

કેવલસ્સાતિ જરાય અમિસ્સસ્સ. અઞ્ઞાવ જરા, અઞ્ઞં મરણન્તિ ‘‘પટિઞ્ઞાતસ્સ કેવલસ્સ મરણસ્સ દિટ્ઠત્તા’’તિ હેતુ. યથા તં દેવાનન્તિ સદિસૂદાહરણં, વિસદિસૂદાહરણં પન ઇદ્ધિપાદાદયો, અન્વયબ્યતિરેકા ગહેત્વા યોજેતબ્બા.

તેહીતિ જરામરણેહિ.

‘‘જીરણભિજ્જનસભાવા’’તિ ઇમિના લેસેન તણ્હાજરામરણાનં અનઞ્ઞત્તં યોજેતિ. યદિપિ ‘‘અઞ્ઞા તણ્હા, અઞ્ઞા જરા, અઞ્ઞં મરણ’’ન્તિ સિદ્ધોવાયમત્થો, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ન ઇદ’’ન્તિઆદિ, તથાપિ સક્કુણેય્યપરિહારાયં ચોદનાતિ અજ્ઝારુળ્હં તત્થ દોસં દસ્સેતું ‘‘યદિ ચ યથા જરામરણ’’ન્તિ પાળિપવત્તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘યદિ…પે… દસ્સેતી’’તિ આહ. ભાવોતિ અધિપ્પાયો. એતેસન્તિ તણ્હાજરામરણાનં.

‘‘ઇમાય યુત્તિયા અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કારણેહિ ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ ચ કેચિ પઠન્તિ, બ્યઞ્જનતોપિ ગવેસિતબ્બં, અઞ્ઞત્થ અત્થતો અઞ્ઞત્થમ્પીતિ અધિપ્પાયો. તમેવ બ્યઞ્જનતો અઞ્ઞત્થં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘સલ્લોતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમેસન્તિ સલ્લધૂપાયનાનં. ઇચ્છાવિપરિયાયેતિ ઇચ્છિતાલાભે, અપ્પચ્ચયસમવાયે વા. ઇદમ્પિ સમત્થનં હોતિ યથાધિપ્પેતસ્સ અઞ્ઞત્થસ્સ બ્યતિરેકદસ્સનભાવતો. જરામરણવિપરિયાયેતિ જરામરણે અસતિ. ન હિ યથાધિપ્પેતજરામરણાભાવે તણ્હા ન હોતીતિ.

દ્વિધા વુત્તાતિ દ્વિપ્પકારેન વુત્તા, દ્વિક્ખત્તું વા વુત્તા. યં ઇદં…પે… આરમ્મણકરણવસેન વા અભિલપનન્તિ એવં કિરિયાપરામસનં યોજેતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. વિસેસોતિ અયં એતાસં ઇચ્છાતણ્હાનં પકતિસઙ્ખાતો વિસેસો. ‘‘દ્વીહિ નામેહી’’તિપિ પાળિ. યદિપિ એવન્તિ કામં વિસયવિસેસેસુ એવં યથાવુત્તઅવત્થાવિસેસેન ઇચ્છાતણ્હાનં અત્થિ કાચિ ભેદમત્તાતિ અત્થો. સભાવતો પન ભેદો નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તથાપી’’તિ આહ.

ઇચ્છન્તીતિ કામેન્તિ. તણ્હાયના પાતુકામતા. સન્તાપનટ્ઠેનાતિ પરિદહનભાવેન. આકડ્ઢનટ્ઠેનાતિ અવહરણટ્ઠેન. સરિતાનીતિ રાગવસેન અલ્લાનિ. તંસમ્પયુત્તપીતિવસેન સિનિદ્ધાનિ સિનેહિતાનિ. વિસત્તિકાતિ વિત્થતા રૂપાદીસુ તેભૂમકધમ્મેસુ બ્યાપનવસેન. વિસટાતિ પુરિમવેવચનમેવ ત-કારસ્સ ટ-કારં કત્વા વુત્તં. વિસાલાતિ વિપુલા. વિસક્કતીતિ પરિસક્કતિ સહતિ. રત્તો હિ રાગવત્થુના પાદેન તાળિયમાનોપિ સહતિ. ‘‘ઓસક્કનં, વિપ્ફન્દનં વા વિસક્કન’’ન્તિ વદન્તિ. અનિચ્ચાદિકં નિચ્ચાદિતો ગણ્હન્તી વિસંવાદિકા હોતિ. વિસંહરતીતિ તથા તથા કામેસુ આનિસંસં દસ્સેન્તી વિવિધેહિ આકારેહિ નેક્ખમ્માભિમુખપ્પવત્તિતો ચિત્તં સંહરતિ સંખિપતિ. વિસં વા દુક્ખં, તં હરતિ, વહતીતિ અત્થો. દુક્ખનિબ્બત્તકસ્સ કમ્મસ્સ હેતુભાવતો વિસમૂલા, વિસં વા દુક્ખાદિભેદા વેદના મૂલં એતાયાતિ વિસમૂલા, દુક્ખસમુદયત્તા વિસં ફલં એતિસ્સાતિ વિસફલા. રૂપાદિદુક્ખસ્સેવ પરિભોગો એતાય, ન અમતસ્સાતિ વિસપરિભોગા. સબ્બત્થ નિરુત્તિવસેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યો પનેત્થ પધાનો અત્થો, તં દસ્સેતું પુન ‘‘વિસતા વા પના’’તિઆદિ વુત્તં.

સિનેહનં પેમકરણં. બન્ધનટ્ઠેનાતિ સંયોજનટ્ઠેન. આસીસનટ્ઠેનાતિ ઇચ્છનટ્ઠેન. અભિનન્દનટ્ઠેનાતિ અસ્સાદનટ્ઠેન, સમ્પટિચ્છનટ્ઠેન વા.

૨૧. અનભિરતીતિ ઉક્કણ્ઠા. ઞાણનિબ્બિદાતિ નિબ્બિદાનુપસ્સના. યથા ચ દુક્ખૂ…પે… ચારેસુ યુત્તિ વુત્તાતિ યોજના.

સુખાપટિપદાદન્ધાભિઞ્ઞા સુખાપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞા સુખાપટિપદાદયો. યો દુક્ખાય પટિપદાય વિસેસં અધિગન્તું ભબ્બો, તસ્સ સુખાપટિપદાયોગ્યસ્સ વિય કરિયમાના ધમ્મદેસના વિસેસાવહા ન હોતિ, તસ્મા સા ન યુત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘રાગચરિતો’’તિઆદિના. રાગચરિતસ્સ તથા તથા કામાનં આદીનવં, ઓકારં, સંકિલેસં, નેક્ખમ્મે આનિસંસઞ્ચ અવિભાવેત્વા આદિતો વિપસ્સનાકથાવ કરિયમાના ન વિસેસાવહા હોતિ આસયસ્સ અસોધિતત્તાતિ એતમત્થં દસ્સેન્તો પાળિયં ‘‘વિપસ્સના…પે… દેસના’’તિ આહાતિ વેદિતબ્બં. સેસપદેસુપીતિ યથા ‘‘રાગચરિતસ્સા’’તિઆદિના રાગચરિતકોટ્ઠાસવસેન પાળિયં દેસનાય અયુત્તિ વુત્તા, ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ દોસચરિતકોટ્ઠાસાદીસુપિ ‘‘દોસચરિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસુભં દેસેય્યા’’તિઆદિના પાળિયં અવુત્તોપિ યથાસમ્ભવમત્થો નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બો. કસ્મા પન યુત્તિહારે અયુત્તિનિદ્ધારણા કતાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. સેસેસુપિ એસેવ નયોતિ સેસેસુપિ દોસચરિતાદિવસેન નિદ્ધારિતેસુ અયુત્તિગવેસનેસુ અયમેવ ઉપાયો. અનુલોમપ્પહાન’’ન્તિપિ પાળિ, સો એવત્થો.

‘‘યાવતિકા ઞાણસ્સ ભૂમી’’તિ એતેન યુત્તિહારસ્સ મહાવિસયતં દસ્સેતિ. કસ્મા પનાયં મહાવિસયોતિ? યુત્તિવિચારભાવતો, સંવણ્ણેતબ્બસ્સ ચ ધમ્મસ્સ નાનાનયનિપુણાદિગુણવિસેસયોગતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તં કિસ્સ હેતૂ’’તિ આહ.

અપરભાગેતિ પચ્છાભાગે. મેત્તાવિહારિભાગસ્સ અપરિહીનતાવચનતો અયોગો વુત્તો. તેનાહ ‘‘સતો’’તિ. યથાવુત્તકારણતો એવાતિ પટિપક્ખત્તા એવ.

પહાનેકટ્ઠભાવતો દિટ્ઠિમઞ્ઞિતસ્સ. આદીનવદસ્સનેન વિતક્કં જિગુચ્છન્તા દુતિયજ્ઝાનસ્સ આસન્નઉપચારજ્ઝાનધમ્માપિ વિતક્કારમ્મણા ન હોન્તિ, પગેવ દુતિયજ્ઝાનધમ્માતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘આરમ્મણકરણત્થો હેત્થ સહગતસદ્દો’’તિ.

એવં યુત્તિહારલક્ખણં આગમતો યુત્તાયુત્તવિચારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આગમાનુગતાય યુત્તિયાપિ તં દસ્સેતું ગુણમુખેન દોસવિભજનં વિભજન્તો ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિમાહ. તં ઉત્તાનત્થમેવ.

યુત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૨. તેસં તેસન્તિ અનવસેસપરિયાદાનં, તેન યે સુત્તે વુત્તા ચ ધમ્મા, યે ચ તેસં કારણભૂતં, તેસં સબ્બેસમ્પીતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બધમ્મયાથાવઅસમ્પટિવેધોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કત્થ પન સો’’તિઆદિ વુત્તં.

પિયાયિતબ્બજાતિયન્તિ પેમનીયસભાવં. મિચ્છાપટિપદાતિ પમાદાપત્તિ, મિચ્છાભિનિવેસો વા. એકવારં ઉપ્પન્નાપિ પાણાતિપાતચેતના વેરપ્પસવનતો દોસસ્સ, એકવારં ઉપ્પન્નાપિ પમાદાપત્તિ, મિચ્છાભિનિવેસો વા મોહસ્સ ઉપ્પત્તિકારણન્તિ પાળિયં અવુત્તમ્પિ નયતો નિદ્ધારેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘દોસસ્સ…પે… ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ આહ. નિમિત્તત્થગ્ગહણલક્ખણં વણ્ણસણ્ઠાનં, અનુબ્યઞ્જનત્થગ્ગહણલક્ખણં અનુબ્યઞ્જનન્તિ ‘‘નિમિત્તાનુબ્યઞ્જનગ્ગહણલક્ખણા’’તિ વુત્તં. તત્થ તત્થ નિમિત્તં ઇત્થિપુરિસનિમિત્તં. અનુબ્યઞ્જનં હત્થપાદહસિતકથિતાદિ. ફસ્સો પચ્ચયો એતિસ્સાતિ ફસ્સપચ્ચયા, તંભાવો ફસ્સપચ્ચયતા. અસ્સાદેતિ એતાયાતિ અસ્સાદો, તણ્હા.

વત્થૂનિ ઞેય્યધમ્મોતિ આહ ‘‘વત્થુઅવિપ્પટિપત્તિ વિસયસભાવપટિવેધો’’તિ. ઇધાધિપ્પેતં સમ્માપટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘સીલસમાધિસમ્પદાન’’ન્તિ વુત્તં. એકદેસુપલક્ખણવસેન, વણ્ણગન્ધરાગિસપ્પાયવસેન વા પાળિયં ‘‘વિનીલકવિપુબ્બકગ્ગહણલક્ખણા અસુભસઞ્ઞા’’તિ વત્વા ‘‘તસ્સા નિબ્બિદાપદટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં નિબ્બિદં દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બિદા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિતસ્સનતો વિસેસેતું ‘‘ઞાણેના’’તિ વિસેસિતં. તથા પવત્તન્તિ નિબ્બિદનાકારેન પવત્તનં.

યોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તિયા વિદેહરઞ્ઞો ધીતાય રુચાય જાતિસ્સરઞાણં કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણસ્સ કારણં અહોસિ, ન પન અસપ્પુરિસૂપનિસ્સયતો, અયોનિસો ઉમ્મુજ્જન્તસ્સ તસ્સેવ રઞ્ઞો સેનાપતિનો અલાતસ્સ બીજકસ્સ દાસસ્સાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્સ ચ…પે… ઉદાહરિતબ્બો’’તિ આહ. સોતિ પસાદો. અવત્થાવિસેસોતિ સમ્પયુત્તધમ્માનં અનાવિલભાવલક્ખિતો અવત્થાભેદો. આયતનગતોતિ ઠાનગતો, રતનત્તયવિસયોતિ અત્થો. ‘‘કાયો’’તિઆદિના અવત્થાવિસેસેન વિના સભાવસિદ્ધમેવ પદટ્ઠાનં દસ્સેતિ.

ઇમસ્મિં ચ ઠાને પાળિયં પુબ્બે યેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનં નિદ્ધારિતં, તે ધમ્મા યેસં ધમ્માનં પદટ્ઠાનાનિ હોન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિ આરદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. અસ્સાદમનસિકારો અયોનિસોમનસિકારલક્ખણો વુત્તો નિદસ્સનમત્તઅત્થોતિ વેદિતબ્બો, યેભુય્યેન સત્તાનં લોભવસેન અયોનિસોમનસિકારા સંવત્તન્તીત્તિ દસ્સનત્થં વા એવં વુત્તં. ઉપપત્તિ એવ ઓપપચ્ચયં, તસ્સ ભાવો ઓપપચ્ચયિકન્તિ આહ ‘‘ઉપપત્તિભવભાવેના’’તિ. વવત્થિતભાવોતિ વવત્થિતભાવો રૂપસ્સ દસ્સનાદિપટિનિયતારમ્મણકિચ્ચતા. ભવસ્સ અઙ્ગાનીતિ ભવસ્સ કારણાનિ. દુતિયે અઙ્ગાનીતિ અવયવા, કમ્મવટ્ટમ્પિ વા કારણઙ્ગભાવેન યોજેતબ્બં.

કમ્મટ્ઠાનસ્સાતિ ભાવનાય બ્રૂહના વડ્ઢના. તેસૂતિ તિત્થઞ્ઞુતાદીસુ. કલ્યાણમિત્તસ્સ સમ્મદેવ પયિરુપાસનાયપીતિ તં નિસ્સાય લદ્ધેન સબ્બાય ધમ્મસ્સવનેન ધમ્મુપસંહિતં પામોજ્જં હોતીતિ તિત્થઞ્ઞુતા પીતઞ્ઞુતાય પદટ્ઠાનં. એવં યાય વિમુત્તિયા સતિ વિમુત્તિઞાણદસ્સનં હોતીતિ સા તસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ અયમત્થો પાકટોતિ આહ ‘‘પુરિમાનં…પે… સુવિઞ્ઞેય્યો એવા’’તિ. સહ અધિટ્ઠાનેનાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય સદ્ધિં. ઞાતપરિઞ્ઞા હિ તીરણપરિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પદટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૩. ‘‘લક્ખણહારસ્સ વિસયં પુચ્છતી’’તિ વુત્તં, ‘‘કો પન તસ્સ વિસયો’’તિ વુત્તે સમાનલક્ખણા અવુત્તધમ્મા. કાયાનુપસ્સનાય સમારદ્ધાય વેદનાનુપસ્સનાદયો સુખેનેવ સિજ્ઝન્તીતિ તબ્બચનેન વેદનાગતાસતિઆદીનં વુત્તભાવો દસ્સિતો સતિપટ્ઠાનભાવેન એકલક્ખણત્તાતિ કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનસ્સ સદ્ધાનુગ્ગહિતાનિ વીરિયસતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાનિ સાધનં, એવં ઇતરેસમ્પીતિ કત્વા વુત્તં. અયં અત્થો અટ્ઠકથાયમેવ (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫૧) પરતો આગમિસ્સતિ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ એકલક્ખણતાનિદ્દેસેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. પરતોતિ ચતુબ્યૂહહારવણ્ણનાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૦).

અસમ્મિસ્સતોતિ વેદનાદયોપિ એત્થ સિતા એત્થ પટિસન્ધાતિ કાયે વેદનાદિઅનુપસ્સનાપસઙ્ગેપિ આપન્ને તદસમ્મિસ્સતોતિ અત્થો.

અવયવિગાહસમઞ્ઞાતિધાવનસારાદાનાભિનિવેસનિસેધનત્થં કાયં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ, તાનિ ચ કેસાદીહિ, કેસાદિકે ચ ભૂતુપાદાયરૂપેહિ વિનિબ્ભુજિતું ‘‘તથા ન કાયે’’તિઆદિમાહ. પાસાદાદિનગરાવયવસમૂહે અવયવિવાદિનોપિ અવયવિગાહણં કરોન્તિ. નગરં નામ કોચિ અત્થો અત્થીતિ પન કેસઞ્ચિ સમઞ્ઞાતિધાવનં સિયાતિ ઇત્થિપુરિસાદિસમઞ્ઞાતિધાવને નગરનિદસ્સનં વુત્તં. અઞ્ઞો કોચિ સત્તાદિકો. યં પસ્સતિ ઇત્થિં, પુરિસં વા. નનુ ચક્ખુના ઇત્થિપુરિસદસ્સનં નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, ‘‘ઇત્થિં પસ્સામિ, પુરિસં પસ્સામી’’તિ પન પવત્તસમઞ્ઞાવસેન ‘‘યં પસ્સતી’’તિ વુત્તં. મિચ્છાદસ્સનેન વા દિટ્ઠિયા યં પસ્સતિ, ન તં દિટ્ઠં રૂપાયતનં હોતિ, રૂપાયતનં વા તં ન હોતીતિ અત્થો. અથ વા તં કોસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં દિટ્ઠં ન હોતિ, દિટ્ઠં વા યથાવુત્તં ન હોતીતિ અત્થો. યં દિટ્ઠં તં ન પસ્સતીતિ યં રૂપાયતનં, કેસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં વા દિટ્ઠં, તં પઞ્ઞાચક્ખુના ભૂતતો ન પસ્સતીતિ અત્થો.

ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સીતિ ન અઞ્ઞસભાવાનુપસ્સી, અસુભાદિતો અઞ્ઞાકારાનુપસ્સી ન હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

પથવીકાયન્તિ કેસાદિં પથવીધમ્મસમૂહત્તા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ, લક્ખણપથવિમેવ વા અનેકભેદભિન્નં સકલસરીરગતં પુબ્બાપરિયભાવેન પવત્તમાનં સમૂહવસેન ગહેત્વા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ. એવં અઞ્ઞત્થાપિ.

આકારસમૂહસઙ્ખાતસ્સાતિ અનિચ્ચતાદિઆકારસમુદાયપરિયાયસ્સ.

તીસુ ભવેસુ કિલેસેતિ ભવત્તયવિસયકિલેસે. સબ્બત્થિકન્તિ સબ્બત્થ લીને, ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ઇચ્છિતબ્બત્થા, સબ્બે વા લીને, ઉદ્ધતે ચ ભાવેતબ્બા બોજ્ઝઙ્ગા અત્થિકા એતાયાતિ સબ્બત્થિકા. અન્તો સઙ્કોચોતિ અન્તો ઓલીયના, કોસજ્જન્તિ અત્થો.

૨૪. ગહિતેસૂતિ ભાવનાગ્ગહણેન ગહિતેસુ, ભાવિતેસૂતિ અત્થો, વચનેન વા ગહિતેસુ. ભાવનાગ્ગહણદીપનત્થત્તા પન વચનેન ગહણસ્સ ભાવનાગ્ગહણમેત્થ પધાનં. યસ્સ સતિપટ્ઠાના ભાવિતા, તસ્સ સમ્મપ્પધાનાદયો બોધિપક્ખિયધમ્મા ન ભાવિતાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ ચ સમાનલક્ખણતાપદેસેન ઇમમત્થં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ચત્તારો સમ્મપ્પધાના ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તી’’તિઆદિ વુત્તં.

વિપલ્લાસા પહીયન્તિ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો. ‘‘આહારસમુદયા કાયસ્સ સમુદયો, ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો (સં. નિ. ૫.૪૦૮), સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૧, ૩૯; મ. નિ. ૩.૧૨૬; મહાવ. ૧; ઉદા. ૧; વિભ. ૨૨૫) વચનતો કાયાદીનં સમુદયભૂતા કબળીકારાહારફસ્સમનોસઞ્ચેતનાવિઞ્ઞાણાહારાકાયાદીનં પરિજાનનેન પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ તપ્પટિપક્ખપ્પહાનતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચત્તારો આહારા’’તિઆદિમાહ. સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ભવતી’’તિ એવમાદીસુ.

તત્થ યસ્મા પઞ્ચ કામગુણા સવિસેસા કાયે લબ્ભન્તીતિ વિસેસેન કાયો કામુપાદાનસ્સ વત્થુ, સુખવેદનસ્સાદવસેન પરલોકનિરપેક્ખો ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૧.૪૪૫; ૨.૯૪-૯૫, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦; ધ. સ. ૧૨૨૧; વિભ. ૯૩૮) પરામાસં ઉપ્પાદેતીતિ દિટ્ઠુપાદાનસ્સ વેદના, ચિત્તે નિચ્ચગ્ગહણવસેન સસ્સતસ્સ ‘‘અત્તનો સીલાદિવસેન પરિસુદ્ધપરામસનં હોતી’’તિ સીલબ્બતુપાદાનસ્સ ચિત્તં, નામરૂપપરિચ્છેદેન ભૂતં ભૂતતો અપસ્સન્તસ્સ ‘‘અત્તાભિનિવેસો હોતી’’તિ અત્તવાદુપાદાનસ્સ ધમ્મા વત્થુ, તસ્મા ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ ભાવિયમાનેસુ ઉપાદાનેહિ અનુપાદાનો ભવતી’’તિ વુત્તં.

યસ્મા પન વુત્તનયેનેવ કાયો કામયોગસ્સ વત્થુ, ભવેસુ સુખગ્ગહણવસેન ભવસ્સાદો હોતીતિ ભવયોગસ્સ વેદના, સન્તતિઘનગ્ગહણવસેન ચિત્તે અત્તાભિનિવેસો હોતીતિ દિટ્ઠિયોગસ્સચિત્તં, ધમ્મવિનિબ્ભોગસ્સ દુક્કરત્તા, ધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય ચ દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા સમ્મોહો હોતીતિ અવિજ્જાયોગસ્સ ધમ્મા, વત્થુ, તસ્મા ચતુસતિપટ્ઠાનભાવનાય તેસુ તેસં પહાનસિદ્ધિતો યોગેહિ વિસંયુત્તતા વુત્તા. એતેનેવ આસવેહિ અનાસવતા, ઓઘેહિ નિત્તિણ્ણતા ચ સંવણ્ણિતા હોતિ કામરાગાદીનં એવ કામયોગકામાસવકામોઘાદિભાવતો.

વુત્તનયેનેવ કાયો અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ‘‘દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભૂતા વેદના વિસેસેન બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ચિત્તે નિચ્ચાભિનિવેસવસેન સસ્સતસ્સ ‘‘અત્તનો સીલેન સુદ્ધી’’તિઆદિપરામસનં હોતીતિ સીલબ્બતપરામાસસ્સ ચિત્તં વત્થુ, સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનાભાવતો ભવવિભવદિટ્ઠિસઙ્ખાતો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો હોતીતિ તસ્સ ધમ્મા વત્થૂતિ ચતુસતિપટ્ઠાનાતિ યોજેતબ્બં.

વુત્તનયેનેવ વિસેસતો કાયો રાગસલ્લસ્સ વત્થુ, વેદના દોસસલ્લસ્સ, ‘‘ચિત્તં નિચ્ચગ્ગહણવસેન અત્તાભિનિવેસં અત્તાનં સેય્યાદિતો દહતી’’તિ ચિત્તં માનસલ્લસ્સ, વુત્તનયેનેવ ધમ્મા મોહસલ્લસ્સ વત્થૂતિ ચતુસતિપટ્ઠાનાતિ યોજેતબ્બં.

યસ્મા પન કાયાનુપસ્સનાદીહિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ પરિઞ્ઞાતેસુ રૂપવેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ, ચિત્તે હિ પરિઞ્ઞાતે સઞ્ઞાપિ પરિઞ્ઞાતાવ હોતિ, તસ્મા ‘‘વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો ચસ્સ પરિઞ્ઞં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં.

તથા વિસેસતો કાયે સાપેક્ખા છન્દાગતિં ગચ્છતીતિ કાયો છન્દાગતિયા વત્થુ, વુત્તનયેનેવ વેદના બ્યાપાદસ્સ નિમિત્તન્તિ સા દોસાગતિયા વત્થુ, સન્તતિઘનગ્ગહણવસેન સરાગાદિચિત્તે સમ્મોહો હોતીતિ મોહાગતિયા ચિત્તં, ધમ્મસભાવાનવબોધેન ભયં હોતીતિ ભયાગતિયા ધમ્મા વત્થૂતિ ચતુસતિપટ્ઠાનભાવનાય અગતિગમનપ્પહાનં હોતીતિ આહ ‘‘અગતિગમનેહિ ચ ન અગતિં ગચ્છતી’’તિ.

‘‘અકુસલસ્સ સોમનસ્સસ્સ વસેના’’તિ ઇદં ‘‘અયમ્પિ અત્થો સમ્ભવતી’’તિ કત્વા વુત્તં. ‘‘સુખાય વેદનાય રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) પન વચનતો સુખવેદનાગ્ગહણેન તત્થાનુસયનેન સમુદયસચ્ચં દેસિતન્તિ વેદિતબ્બં. દેસિતં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ દુક્ખદુક્ખગ્ગહણેન સાતિસયં દુક્ખં અરિયસચ્ચં પકાસિતં હોતીતિ પાળિયં ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં દેસિત’’ન્તિ વુત્તં. સહચરણાદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા નિદ્દેસવારવણ્ણનાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૫ આદયો) વુત્તં.

લક્ખણહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૫. હારાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. હારેસુ ઇમસ્સ ચતુબ્યૂહહારસ્સ વિસેસતો સુત્તસ્સ બ્યઞ્જનવિચયભાવતોતિ યોજના. તેન વુત્તં ‘‘બ્યઞ્જન…પે… દસ્સેતી’’તિ. યાયાતિ નિરુત્તિયા.

યથારહન્તિ સંવણ્ણિયમાને સુત્તે યં યં અરહતિ નિબ્બચનં વત્તું, તંતંલોકસમઞ્ઞાનુરોધેનેવ. પુબ્બભાગપટિપદા સમ્પાદેત્વા પચ્છા સચ્ચાભિસમયં પાપુણાતીતિ આહ ‘‘સમ્મુતિ…પે… હોતી’’તિ, તંતંપઞ્ઞત્તિગ્ગહણમુખેન પરમત્થગ્ગહણં હોતીતિ એવં વા ઇમિના સમ્બન્ધો.

યમિદં અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસન્તાનં સન્ધાય ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ ઇધ વુત્તં. ઓતરણહારે (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪૨ આદયો) પનસ્સ દ્વારપ્પવત્તફસ્સાદિધમ્મે સન્ધાય વુત્તભાવં દસ્સેતું ‘‘ઉભયમન્તરેનાતિ ફસ્સસમુદિતેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ અત્થો વુત્તો. અટ્ઠકથાચરિયા પનાહુ ‘‘અન્તરેનાતિ વચનં પન વિકપ્પન્તરદીપન’’ન્તિ. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ન ઇમં લોકં, ન હુરં લોકં, અથ ખો ઉભયમન્તરેનાતિ. અપરો વિકપ્પો – ઉભયમન્તરેનાતિ વા વચનં વિકપ્પન્તરાભાવદીપનં. તસ્સત્થો – ન ઇમં લોકં, ન હુરં લોકં નિસ્સાય ઝાયતિ ઝાયી, ઉભયમન્તરેન પન અઞ્ઞં ઠાનં અત્થીતિ.

યેપિ ચ ‘‘અન્તરાપરિનિબ્બાયી, સમ્ભવેસી’’તિ ચ ઇમેસં સુત્તપદાનં અત્થં મિચ્છા ગહેત્વા અત્થિ એવ અન્તરાભવોતિ વદન્તિ, તેપિ યસ્મા અવિહાદીસુ તત્થ તત્થ આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા અન્તરા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનવસેસકિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયન્તીતિ અન્તરાપરિનિબ્બાયી, ન અન્તરાભવભૂતોતિ પુરિમસ્સ સુત્તપદસ્સ અત્થો. પચ્છિમસ્સ ચ યે ભૂતા એવ, ન પુન ભવિસ્સન્તિ, તે હિ (કથા. અનુટી. ૫૦૭) ખીણાસવા, પુરિમપદેહિ ‘‘ભૂતા’’તિ વુત્તા. તબ્બિપરીતતાય સમ્ભવં એસન્તીતિ સમ્ભવેસિનો. અપ્પહીનભવસંયોજનત્તા સેક્ખા, પુથુજ્જના ચ. ચતૂસુ વા યોનીસુ અણ્ડજજલાબુજસત્તા યાવ અણ્ડકોસં, વત્થિકોસઞ્ચ ન ભિન્દન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી નામ. અણ્ડકોસતો, વત્થિકોસતો ચ બહિ નિક્ખન્તા ભૂતા નામ. સંસેદજઓપપાતિકા ચ પઠમચિત્તક્ખણે સમ્ભવેસી નામ, દુતિયચિત્તક્ખણતો પટ્ઠાય ભૂતા નામ. યેન વા ઇરિયાપથેન જાયન્તિ, યાવ તતો અઞ્ઞં ન પાપુણન્તિ, તાવ સમ્ભવેસી, તતો પરં ભૂતાતિ અત્થો, તસ્મા નત્થીતિ પટિક્ખિપિતબ્બં. સતિ હિ ઉજુકે પાળિઅનુગતે અત્થે કિં અનિદ્ધારિતસામત્થિયેન અન્તરાભવેન અત્તભાવપરિકપ્પિતેન પયોજનન્તિ.

યં પન યે ‘‘સન્તાનવસેન પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવો દિટ્ઠો. યથા તં વીહિઆદિઅવિઞ્ઞાણકસન્તાને, એવં સવિઞ્ઞાણકસન્તાનેપિ અવિચ્છેદેન દેસન્તરેસુ પાતુભાવેન ભવિતબ્બં. અયઞ્ચ નયો સતિ અન્તરાભવે યુજ્જતિ, નાઞ્ઞથા’’તિ યુત્તિં વદન્તિ. તેહિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ ચિત્તાનુગતિકં કાયં અધિટ્ઠહન્તસ્સ ખણેન બ્રહ્મલોકતો ઇધૂપસઙ્કમને, ઇતો વા બ્રહ્મલોકગમને યુત્તિ વત્તબ્બા. યદિ સબ્બત્થેવ વિચ્છિન્નદેસે ધમ્માનં પવત્તિ ન ઇચ્છિતા, યદિપિ સિયા ‘‘ઇદ્ધિવિસયો અચિન્તેય્યો’’તિ, તં ઇધાપિ સમાનં ‘‘કમ્મવિપાકો અચિન્તેય્યો’’તિ વચનતો, તસ્મા તં તેસં મતિમત્તમેવ. અચિન્તેય્યસભાવા હિ સભાવધમ્મા, તે કત્થચિ પચ્ચયવિસેસેન વિચ્છિન્નદેસે પાતુભવન્તિ, કત્થચિ અવિચ્છિન્નદેસે ચ. તથા હિ મુખઘોસાદીહિ અઞ્ઞસ્મિં દેસે આદાસપબ્બતપ્પદેસાદિકે પટિબિમ્બપટિઘોસાદિકં પચ્ચયુપ્પન્નં નિબ્બત્તમાનં દિસ્સતિ, તસ્મા ન સબ્બં સબ્બત્થ ઉપનેતબ્બન્તિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન પટિબિમ્બસ્સ ઉદાહરણભાવસાધનાદિકો અન્તરાભવવિચારો કથાવત્થુપ્પકરણસ્સટીકાયં (કથા. અનુટી. ૫૦૭) ગહેતબ્બો.

અપરે પન ‘‘ઇધાતિ કામભવો, હુરન્તિ અરૂપભવો, ઉભયમન્તરેનાતિ રૂપભવો વુત્તો’’તિ વદન્તિ, ‘‘ઇધાતિ પચ્ચયધમ્મા, હુરન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મા, ઉભયમન્તરેનાતિ પણ્ણત્તિધમ્મા વુત્તા’’તિ ચ વદન્તિ, તં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ નત્થિ, તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અવસિટ્ઠં રૂપન્તિ આપોધાતુઆકાસધાતૂહિ સદ્ધિં લક્ખણરૂપાનિ, ઓજઞ્ચ સન્ધાયાહ અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તસ્સ ખીણાસવસ્સ તં નિબ્બાનારમ્મણં ચિત્તં ન જાનન્તિ ન ઞાયન્તિ ‘‘ઝાયમાના’’તિ વુત્તત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચતુબ્યૂહહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. આવટ્ટહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૨૯. અકુસલાનં ધમ્માનં વિદ્ધંસનસભાવત્તા, અકુસલાનં વા પજહને કુસલાનં સમ્પાદને પટ્ઠપનસભાવત્તા આરમ્ભધાતુ. તથાભૂતાતિ સીલાદીહિ સમઙ્ગીભૂતા. કામધાતુઆદિકા તિધાતુયોવ તેધાતુ. તસ્સ અભિભવનતો તેધાતુઇસ્સરો મચ્ચુરાજા. અનાદિમતિસંસારે ચિરકાલં લદ્ધપતિટ્ઠાપિ અચિરકાલં ભાવિતેહિ કુસલેહિ ધમ્મેહિ સમુચ્છિન્દનીયત્તા અબલા કિલેસાતિ વુત્તં ‘‘અબલં દુબ્બલ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘અબલા નં બલીયન્તી’’તિ.

ઇદં વચનં અયં ગાથાપાદો. સમાધિસ્સ પદટ્ઠાનન્તિ એત્થ સમાધિસ્સ કારણં સમતાનુયોગે નિયોજનતોતિ યોજેતબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. પપઞ્ચાતિ રાગાદયોવ. તથા ચેવ સંવણ્ણિતન્તિ દેસનાય પદટ્ઠાનભાવેનેવ અત્થસંવણ્ણના કતાતિ અત્થો.

ન્તિ તં દેસનં. તસ્સાતિ સભાગાદિવસેન આવટ્ટનસ્સ. પરિપક્કઞાણાનં વિસેસાધિગમાય. લાભવિનિચ્છયપરિગ્ગહમચ્છરિયાનીતિઆદીસુ લાભોતિ રૂપાદિઆરમ્મણપ્પટિલાભો. સો પરિયેસનાય સતિ હોતીતિ પરિયેસનાગ્ગહણેન ગહિતો. વિનિચ્છયોતિ ‘‘એત્તકં મે રૂપારમ્મણત્થાય ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્દાદિઆરમ્મણત્થાય, એત્તકં મય્હં, એત્તકં પરસ્સ, એત્તકં પરિભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં નિદહિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તો વિતક્કો વિનિચ્છયો. સો લાપિતહેતુકત્તા પરિયેસનમૂલકતાય પરિયેસનાગ્ગહણેનેવ ગહિતો, તથા પરિગ્ગહમચ્છરિયાનિ. તત્થ પરિગ્ગહો ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ પરિગ્ગણ્હનં. મચ્છરિયં ‘‘મય્હેવ હોતૂ’’તિ પરેહિ સાધારણભાવાસહનં. તેનેવસ્સ પોરાણા એવં વચનત્થં વદન્તિ ‘‘મય્હેવિદમચ્છરિયં હોતુ, મા અઞ્ઞેસં અચ્છરિયં હોતૂતિ પવત્તત્તા મચ્છરિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૩; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૯.૨૩). પરિભોગત્થાનં પન વિનિચ્છયાદીનં પરિભોગન્તોગધતા વેદિતબ્બા. છન્દરાગો દુબ્બલરાગો. અજ્ઝોસાનં ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ તણ્હાવસેન બલવસન્નિટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘છન્દરાગઅજ્ઝોસાના તણ્હા એવા’’તિ. આરક્ખનિમિત્તં દ્વારપિદહનમઞ્જૂસાગોપનાદિના સુટ્ઠુ રક્ખણનિમિત્તં. પાપાનિ કરોન્તો પરિભોગનિમિત્તં રત્તો ગિદ્ધો ગધિતો મુચ્છિતો હુત્વા મિગોવ પરિભુઞ્જનનિમિત્તં પમાદં આપજ્જતીતિ એવં પરિયેનારક્ખા પરિભોગનિમિત્તં. પમાદો તિવિધો તણ્હાય વસેન કથિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તિવિધો તણ્હાયાતિ વુત્ત’’ન્તિ આહ.

અવિસેસેન વુત્તન્તિ ‘‘કતમેન ઉપાદાનેન સઉપાદાના’’તિ વિભાગેન પુચ્છિત્વાપિ ‘‘અવિજ્જાય ચ તણ્હાય ચા’’તિ અવિનિબ્ભુજિત્વા વુત્તં. તણ્હઞ્ચ અવિજ્જઞ્ચ ચતુરુપાદાનં વસેનાતિ કામુપાદાનાદીનં ચતુન્નં ઉપાદાનાનં વસેન વિભજિત્વા ખન્ધાનં દુક્ખભાવેન દુક્ખસચ્ચભાવેન સહ પરિઞ્ઞેય્યભાવં, ઉપાદાનાનં સમુદયભાવેન સમુદયસચ્ચભાવેન સહ પહાતબ્બભાવં દસ્સેતીતિ યોજના.

૩૦. ‘‘યો’’તિઆદિના વુત્તો તિવિધો પમાદો પરિયેસતિ, આરક્ખણઞ્ચ કરોતિ, પરિભોગનિમિત્તઞ્ચાતિ સમ્બન્ધો. પમાદો હિ પમજ્જન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભોગાનં પરિયેસનાય, આરક્ખણાય ચ હેતુભૂતો કત્તુભાવેન ઉપચરિતો, પરિભોગસ્સ પન નિમિત્તં. ‘‘તપ્પટિપક્ખેના’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરતિ ‘‘અપ્પમાદાનુયોગેના’’તિ, તેન સમથભાવં દસ્સેતિ. ખેપનાતિ ખયપાપના. વોદાનપક્ખવિસભાગધમ્મવસેનાતિ વોદાનપક્ખો ચ સો પમાદસ્સ વિસભાગધમ્મો ચાતિ વોદાન…પે… ધમ્મો, સમથો, તસ્સ વસેન.

સમથે સતીતિ અધિટ્ઠાનભૂતે ઝાને સતિ, તં પાદકં કત્વાતિ અત્થો. યા પઞ્ઞાતિ નામરૂપપરિચ્છેદાદિવસેન પવત્તપઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘અયં વિપસ્સના’’તિ. પહીનેસૂતિ પહીયમાનેસુ.

વોદાનપક્ખન્તિ આરમ્ભધાતુઆદિવોદાનપક્ખં નિક્ખિપિત્વા. વિસભાગધમ્મવસેનાતિ પમાદવસેનેવ. સભાગધમ્મવસેનાતિ પુબ્બે નિક્ખિત્તસ્સ આરમ્ભધાતુઆદિવોદાનધમ્મસ્સ સમથાદિસભાગધમ્મવસેન.

પુન અપરિયોદાપનિયં સિખાપ્પત્તપરિયોદાપનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘તં પન અરહત્તેન હોતી’’તિ.

મોહસમુટ્ઠાનતા વુત્તા ‘‘મોહો એવ સમુટ્ઠાન’’ન્તિ કત્વા. અઞ્ઞથા પિસુણાવાચાય દોસસમુટ્ઠાનતા મુસાવાદસ્સ વિય મોહસમુટ્ઠાનભાવા વત્તબ્બા સિયા.

કમ્મપથભાવં પત્તાનં, અપ્પત્તાનઞ્ચ અકુસલધમ્માનં ‘‘સબ્બપાપ’’ન્તિ પદેન પરિગ્ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘કમ્મપથકમ્મવિભાગેના’’તિ.

૩૧. સેસપદાનન્તિ ‘‘કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા’’તિઆદીનં (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩; નેત્તિ. ૩૦, ૫૦, ૧૧૬, ૧૨૪; પેટકો. ૨૯) ગાથાય અવસિટ્ઠપદાનં. યથાધિગતન્તિ અત્તના અધિગતપ્પકારં, પચ્છા ભૂમિદિસા.